Shloka 8
Rajo-guṇa-nirdeśa — Brahmā’s Enumeration of Rajasic Dispositions
संताप, रूप, आयास, सुख-दु:ख, सर्दी, गर्मी, ऐश्वर्य, विग्रह, सन्धि, हेतुवाद, मनका प्रसन्न न रहना, सहनशक्ति, बल, शूरता, मद, रोष, व्यायाम, कलह, ईर्ष्या, इच्छा, चुगली खाना, युद्ध करना, ममता, कुटुम्बका पालन, वध, बन्धन, क्लेश, क्रय-विक्रय, छेदन, भेदन और विदारणका प्रयत्न, दूसरोंके मर्मको विदीर्ण कर डालनेकी चेष्टा, उग्रता, निष्ठुरता, चिल्लाना, दूसरोंके छिद्र बताना, लौकिक बातोंकी चिन्ता करना, पश्चात्ताप, मत्सरता, नाना प्रकारके सांसारिक भावोंसे भावित होना, असत्य भाषण, मिथ्या दान, संशयपूर्ण विचार, तिरस्कारपूर्वक बोलना, निन्दा, स्तुति, प्रशंसा, प्रताप, बलात्कार, स्वार्थबुद्धिसे रोगीकी परिचर्या और बड़ोंकी शुश्रूषा एवं सेवावृत्ति, तृष्णा, दूसरोंके आश्रित रहना, व्यवहार- कुशलता, नीति, प्रमाद (अपव्यय), परिवाद और परिग्रह--ये सभी रजोगुणके कार्य हैं ।। २ --७ || संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक्पृथक् । नृषु नारीषु भूतेषु द्रव्येषु शरणेषु च,संसारमें जो स्त्री, पुरुष, भूत, द्रव्य और गृह आदिमें पृथक्-पृथक् संस्कार होते हैं, वे भी रजोगुणकी ही प्रेरणाके फल हैं
saṁtāpa-rūpa-āyāsa-sukha-duḥkha-śītōṣṇa-aiśvarya-vigraha-sandhi-hetuvāda-manaḥ-aprasāda-titikṣā-bala-śaurya-mada-roṣa-vyāyāma-kalaha-īrṣyā-icchā-paiśunya-yuddha-mamatā-kuṭumba-pālana-vadha-bandhana-kleśa-kraya-vikraya-chedana-bhedana-vidāraṇa-prayatna-para-marma-vidāraṇa-ceṣṭā-ugratā-niṣṭhuratā-krośana-para-chidra-kathana-laukika-cintā-paścāt-tāpa-matsaratā-nānā-saṁsāra-bhāva-bhāvitatā-asatya-bhāṣaṇa-mithyā-dāna-saṁśaya-pūrṇa-vicāra-tiraskāra-pūrvaka-vacana-nindā-stuti-praśaṁsā-pratāpa-balātkāra-svārtha-buddhyā-rogī-paricaryā-vṛddha-śuśrūṣā-sevā-vṛtti-tṛṣṇā-para-āśraya-vyavahāra-kuśalatā-nīti-pramāda-parivāda-parigraha—etāni sarvāṇi rajoguṇasya kāryāṇi || saṁskārā ye ca lokeṣu pravartante pṛthak pṛthak | nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca ||
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ತಾಪ, ದುಃಖ, ಹೊರಗಿನ ಆಢಂಬರ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಚಳಿ-ಬಿಸಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಕಲಹ ಮತ್ತು ಸಂಧಿ, ವಾದವಿವಾದ, ಮನಸ್ಸು ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲಾರದ ಸ್ಥಿತಿ, ಸಹನಶಕ್ತಿ, ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಮದ, ಕ್ರೋಧ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಜಗಳ, ಈರ್ಷೆ, ಆಸೆ, ಚಾಡಿ ಹೇಳಿಕೆ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದು, ಮಮಕಾರ, ಕುಟುಂಬಪಾಲನೆ, ವಧ, ಬಂಧನ, ಕ್ಲೇಶ, ಖರೀದಿ-ಮಾರಾಟ, ಕತ್ತರಿಕೆ, ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ಚೀರಿ ಹಾಕುವ ಉತ್ಸಾಹ—ಹೌದು, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನವನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ—ಉಗ್ರತೆ, ನಿಷ್ಠುರತೆ, ಕೂಗು, ಪರದೋಷ ಪ್ರಕಟಣೆ, ಲೋಕಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಚಿಂತೆ, ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಮತ್ಸರ, ನಾನಾವಿಧ ಸಂಸಾರಭಾವಗಳಿಂದ ಚಲಿಸುವುದು, ಅಸತ್ಯ ಭಾಷಣ, ಮೋಸದ ದಾನ, ಸಂಶಯಭರಿತ ಅಲುಗಾಡುವ ಚಿಂತನೆ, ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾತಾಡುವುದು, ನಿಂದೆ, ಸ್ತುತಿ-ಪ್ರಶಂಸೆ, ಪ್ರತಾಪ ಪ್ರದರ್ಶನ, ಬಲಾತ್ಕಾರ, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ರೋಗಿಯ ಪರಿಚರ್ಯೆ ಹಾಗೂ ಹಿರಿಯರ ಶ್ರುಶ್ರೂಷೆ, ತೃಷ್ಣೆ, ಪರಾಶ್ರಯ, ವ್ಯವಹಾರ ಕುಶಲತೆ, ನೀತಿ, ಪ್ರಮಾದ/ಅಪವ್ಯಯ, ಪರಿವಾದ ಮತ್ತು ಪರಿಗ್ರಹ—ಇವೆಲ್ಲ ರಜೋಗುಣದ ಕಾರ್ಯಗಳು. ಮತ್ತೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ-ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ, ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ, ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಗೃಹ-ಆಶ್ರಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳೂ ರಜೋಗುಣದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ.
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse classifies a wide range of human behaviors—especially those driven by agitation, desire, rivalry, display, and acquisitiveness—as effects of rajas (the passionate, activating guṇa). It also states that the diverse social and personal ‘saṁskāras’ seen across people, beings, possessions, and dwellings arise from rajas’ prompting.
Vāyudeva is speaking as a teacher, explaining guṇa-based causality: he enumerates many traits and actions and attributes them to rajas, then extends the point by saying that the differentiated patterns of conditioning (saṁskāras) observable in worldly life are likewise rajas-born.