Shloka 223
Brahma-vidyā: Satya–Tapas and the Enumeration of Tattvas
Arjuna–Vāsudeva framed dialogue
छित्त्वा चामरतां प्राप्प जहाति मृत्युजन्मनी । यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल अंकुर (जड़) है
chittvā cāmaratāṁ prāpya jahāti mṛtyu-janmanī | yaḥ dehaḥ eka-vṛkṣaka-samānaḥ | ajñānaṁ tasya mūla-aṅkuraḥ (jaḍaḥ), buddhiḥ skandhaḥ (tanūḥ), ahaṅkāraḥ śākhā, indriyāṇi suṣirāṇi, pañca mahābhūtāni tasya viśeṣa-avayavāḥ, teṣāṁ bhūtānāṁ viśeṣa-bhedāḥ tasya ṭhaṇḍikāḥ | atra sadā saṅkalpa-rūpāṇi pattāni jāyante, karma-rūpāṇi puṣpāṇi vikasanti | śubhāśubha-karmabhiḥ prāptāni sukha-duḥkhādīni tasya sadā lagna-phālāni | evaṁ brahma-rūpa-bījāt prādurbhūtaḥ pravāha-rūpeṇa sadā vidyamānaḥ deha-rūpa-vṛkṣaḥ sarva-prāṇināṁ jīvana-ādhāraḥ | yaḥ etasya tattvaṁ samyag jñātvā jñāna-rūpayā uttama-khaḍgena enaṁ chittvā amaratvaṁ prāpya janma-mṛtyu-bandhanāt mucyate ||
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—“ಇದನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕಿದವನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಜನನ–ಮರಣಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹವು ಒಂದು ವೃಕ್ಷದಂತೆ—ಅಜ್ಞಾನವು ಅದರ ಮೂಲಾಂಕುರ, ಬುದ್ಧಿಯು ಅದರ ಕಾಂಡ, ಅಹಂಕಾರವು ಅದರ ಶಾಖೆ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅದರ ಒಳಗಿನ ಖಾಲಿತನಗಳು; ಪಂಚ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಅದರ ವಿಶೇಷ ಅಂಗಗಳು, ಆ ಭೂತಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭೇದಗಳು ಅದರ ಕೊಂಬೆಚಿಗುರುಗಳು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪರೂಪವಾದ ಎಲೆಗಳು ಸದಾ ಮೂಡುತ್ತವೆ; ಕರ್ಮರೂಪವಾದ ಹೂಗಳು ನಿರಂತರ ಅರಳುತ್ತವೆ. ಶುಭ–ಅಶುಭ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ದೊರಕುವ ಸುಖ–ದುಃಖಗಳೇ ಅದಕ್ಕೆ ಸದಾ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ಫಲಗಳು. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮರೂಪವಾದ ಬೀಜದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಪ್ರವಾಹರೂಪವಾಗಿ ಅಖಂಡವಾಗಿ ಇರುವ ಈ ದೇಹವೃಕ್ಷವು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನಾಧಾರ. ಇದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದು, ಜ್ಞಾನರೂಪವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇದನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವವನು ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದು ಜನನ–ಮರಣಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Embodied existence is sustained by ignorance, intention, and action, yielding pleasure and pain through karma. Liberation comes by discerning this structure and ‘cutting’ attachment to it with knowledge, thereby transcending birth and death.
Vāyudeva delivers a philosophical instruction using an extended metaphor: the body is a tree whose components are ignorance, intellect, ego, senses, and elements; its leaves, flowers, and fruits are intentions, actions, and their karmic results. He concludes that knowledge severs this tree and grants freedom from saṁsāra.