Shloka 5
Pañcahotṛ-Vidhāna and the Dispute of the Five Vāyus (पञ्चहोतृविधानम् — पञ्चवायूनां श्रेष्ठत्वविवादः)
व्यानेन सम्भृतो वायुस्ततोदान: प्रवर्तते । उदाने सम्भूतो वायु: समानो नाम जायते,ब्राह्मणने कहा--प्रिये! वायु प्राणके द्वारा पुष्ट होकर अपानरूप, अपानके द्वारा पुष्ट होकर व्यानरूप, व्यानसे पुष्ट होकर उदानरूप, उदानसे परिपुष्ट होकर समानरूप होता है। एक बार इन पाँचों वायुओंने सबके पूर्वज पितामह ब्रह्माजीसे प्रश्न किया--'भगवन्! हममें जो श्रेष्ठ हो उसका नाम बता दीजिये, वही हमलोगोंमें प्रधान होगा”
vyānena sambhṛto vāyus tatodānaḥ pravartate | udāne sambhūto vāyuḥ samāno nāma jāyate |
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ವ್ಯಾನದಿಂದ ಪೋಷಿತವಾದ ಅದೇ ವಾಯು ಉದಾನರೂಪವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಉದಾನದಿಂದ ಪೋಷಿತವಾದ ಅದೇ ವಾಯು ‘ಸಮಾನ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಜನಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆಗ ಆ ಐದು ವಾಯುಗಳು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ—“ಭಗವನ್! ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠನೋ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಹೇಳಿರಿ; ಅವನೇ ನಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನನಾಗಲಿ” ಎಂದು ಕೇಳಿದವು.
ब्राह्मण उवाच
Educational Q&A
The verse frames the five vital airs as interdependent functions of one life-force, each arising and operating through the support of another. Ethically, it sets up a reflection on true ‘superiority’: rather than mere status, primacy is to be understood in terms of sustaining the whole system and serving the common good.
A Brāhmaṇa explains to his beloved how the vital winds transform and function in sequence (vyāna → udāna → samāna, within the broader set of five). Then the five winds, seeking to know which is greatest, approach Brahmā and ask him to name the best among them so that one may be acknowledged as chief.