Shloka 41
धृतराष्ट्रस्य पश्चात्तापः तथा वनप्रस्थानानुज्ञा | Dhṛtarāṣṭra’s Remorse and Request for Forest-Retirement
गोवद्रासभवच्चैव कुर्युर्ये ब्यवहारिण: । 'पाण्डुनन्दन! तुम्हारे राज्यके अंदर रहनेवाले जो कारीगर और शिल्पी तुम्हारा काम करें, तुम्हें उनके भरण-पोषणका प्रबन्ध अवश्य करना चाहिये; जैसे गधों और बैलोंसे काम लेनेवाले लोग उन्हें खानेको देते हैं || ४० इ ।। स्वरन्ध्रं पररन्ध्रं च स्वेषु चैव परेषु च
govadrāsabhavac caiva kuryur ye vyavahāriṇaḥ | pāṇḍunandana! tava rājyāntaravartino ye kārīgarāḥ śilpinaś ca tava kāryaṃ kuryuḥ, teṣāṃ bharaṇa-poṣaṇasya prabandhaṃ tvayāvaśyaṃ kartavyaḥ; yathā gardabhaiḥ balībhiś ca kāryaṃ gṛhṇantaḥ lokās tebhyo bhojanaṃ dadati ||
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪಾಂಡುನಂದನ, ನಿನ್ನ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಕಾರಿಗರು ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಭರಣಪೋಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಆಹಾರವಿಲ್ಲದೆ ಶ್ರಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಧರ್ಮವಲ್ಲ—ಕತ್ತೆ ಮತ್ತು ಎತ್ತುಗಳಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೂ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮೇವು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ ಅಲ್ಲವೆ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
A ruler must ensure the livelihood and maintenance of those who work for the state—especially artisans and craftsmen. Taking labor without providing sustenance is unethical; even working animals are fed, so human workers deserve organized support.
Vaiśampāyana continues instructive counsel addressed to Yudhiṣṭhira (Pāṇḍunandana), emphasizing practical royal duty: the king should arrange the upkeep of workers in his realm who perform tasks for him.