Adhyaya 73
Go-apahāra (Cattle Theft), Go-dāna (Cow-Gift), and Suvarṇa-dakṣiṇā (Gold Fee): Karmic Consequence and Purificatory Merit
Upa-parva: Dāna-dharma / Go-dāna and Suvarṇa-dakṣiṇā Discourse (Cattle, Theft, Merit, and Expiation)
Chapter 73 presents a precedent dialogue: Indra asks Brahmā the fate (gati) of one who knowingly steals a cow or sells it for profit. Brahmā classifies culpability across roles—those who kill, consume, sell, or authorize such acts—assigning heavy negative consequence symbolized by prolonged immersion in suffering proportional to the cow’s hairs. The teaching equates the दोष (fault) of cattle theft/commerce-violence with grave ritual harms (e.g., disruption of Brahmanical sacrificial order). A further nuance is introduced: if one steals a cow and then donates it to a Brahmin, the merit of the gift does not negate wrongdoing; rather, the agent incurs a period of adverse outcome commensurate with the donated value. The chapter then elevates gold as the paradigmatic dakṣiṇā accompanying go-dāna, describing go-dāna as salvific for ancestral lines and stating that giving gold as fee doubles the declared benefit. Bhīṣma closes by emphasizing authoritative transmission across renowned figures and a phalaśruti: regular recitation in Brahmin assemblies and at yajña/go-dāna occasions yields enduring heavenly attainments.
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को दृष्टान्त सुनाते हैं—ब्राह्मण के धन का अपहरण (या अनजाने में भी हरण) कितना भयावह फल देता है, इसका प्रमाण राजा नृग की कथा है। → द्वारका बस रही होती है। यदुवंशी बालक एक घास-फूस से ढँके पुराने महाकूप को देखते हैं और जल के लिए उसे साफ़ करते हैं। भीतर एक विशाल कृकलास (गोह) फँसा मिलता है; उसे कोई निकाल नहीं पाता, तब वे श्रीकृष्ण को सूचना देते हैं। → श्रीकृष्ण के स्पर्श/अनुग्रह से वह महाकाय कृकलास अपने पूर्वरूप में राजा नृग बनकर प्रकट होता है और बताता है कि ब्राह्मण की गाय/धन के विषय में हुई त्रुटि के कारण उसे दीर्घ नरक-यातना और इस योनि का दंड मिला—यद्यपि उसने प्रतिकार में सोना, चाँदी, रथ, घोड़े देने चाहे, ब्राह्मण ने स्वीकार नहीं किया। → नृग श्रीकृष्ण को प्रणाम कर कहता है कि आज आपका उद्धार मिला; आपकी अनुमति से वह स्वर्गगमन करेगा। कृष्ण/भीष्म के माध्यम से शिक्षा स्थापित होती है—ब्राह्मणस्व का हरण नहीं करना चाहिए; ब्राह्मणस्व का हरण करने वाला स्वयं नष्ट होता है, जैसे ब्राह्मण की गाय ने नृग को (दृष्टान्ततः) मार डाला। → भीष्म संकेत देते हैं कि सत्संग/साधु-समागम नरक से भी विमुक्त कर देता है—युधिष्ठिर के लिए आगे दान-धर्म के और सूक्ष्म नियमों की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
: डि् सप्ततितमो< ध्याय: ब्राह्मगके धनका अपहरण करनेसे होनेवाली हानिके विषयमें दृष्टान्तके रूपमें राजा नृगका उपाख्यान भीष्म उवाच अन्रैव कीर्त्यते सद्धरिब्राह्मणस्वाभिमर्शने । नृगेण सुमहत् कृच्छों यदवाप्तं कुरूद्गह,भीष्मजी कहते हैं--कुरुश्रेष्ठट इस विषयमें श्रेष्ठ पुरुष वह प्रसंग सुनाया करते हैं, जिसके अनुसार एक ब्राह्मणके धनको ले लेनेके कारण राजा नृगको महान् कष्ट उठाना पड़ा था
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸತ್ಪುರುಷರು ಒಂದು ದೃಷ್ಟಾಂತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಸ್ವತ್ವ (ನ್ಯಾಯಹಕ್ಕು)ವನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿದ ಭೀಕರ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಜ ನೃಗನು ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನೆಂದು ಅದರಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 2
निविशन्त्यां पुरा पार्थ द्वारवत्यामिति श्रुति: । अदृश्यत महाकूपस्तृणवीरुत्समावृत:,पार्थ! हमारे सुननेमें आया है कि पूर्वकालमें जब द्वारकापुरी बस रही थी, उसी समय वहाँ घास और लताओंसे ढँका हुआ एक विशाल कूप दिखायी दिया
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪಾರ್ಥ, ನಾವು ಕೇಳಿದ ಪರಂಪರೆ ಹೀಗಿದೆ: ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದ್ವಾರವತೀ ನಗರವು ನೆಲೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಮಹಾ ಬಾವಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು।
Verse 3
प्रयत्नं तत्र कुर्वाणास्तस्मात् कूपाज्जलार्थिन: । श्रमेण महता युक्तास्तस्मिंस्तोये सुसंवृते
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಆದುದರಿಂದ ಆ ಬಾವಿಯಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬಯಸಿದವರು ಅಲ್ಲಿ ದೃಢ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮಹಾ ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟರೂ ಅವರು ಬಿಡದೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ನೀರು ಒಳಗೆ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ।
Verse 4
तस्य चोद्धरणे यत्नमकुर्वस्ते सहस्रश:,फिर तो वे सहस्रों बालक उस गिरगिटको निकालनेका यत्न करने लगे। गिरगिटका शरीर एक पर्वतके समान था। बालकोंने उसे रस्सियों और चमड़ेकी पट्टियोंसे बाँधकर खींचनेके लिये बहुत जोर लगाया परंतु वह टस-से-मस न हुआ। जब बालक उसे निकालनेमें सफल न हो सके, तब वे भगवान् श्रीकृष्णके पास गये
ಆಗ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಲಕರು ಸೇರಿ ಅವನನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದಲು ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು; ಆದರೆ ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ಆ ಹಲ್ಲಿ ಕದಲಲಿಲ್ಲ.
Verse 5
प्रग्रहैश्नर्मपट्टेश्न तं बद्ध्वा पर्वतोपमम् । नाशवनुवन् समुद्धर्तु ततो जम्मुर्जनार्दनम्,फिर तो वे सहस्रों बालक उस गिरगिटको निकालनेका यत्न करने लगे। गिरगिटका शरीर एक पर्वतके समान था। बालकोंने उसे रस्सियों और चमड़ेकी पट्टियोंसे बाँधकर खींचनेके लिये बहुत जोर लगाया परंतु वह टस-से-मस न हुआ। जब बालक उसे निकालनेमें सफल न हो सके, तब वे भगवान् श्रीकृष्णके पास गये
ಹಗ್ಗಗಳೂ ಚರ್ಮಪಟ್ಟಿಗಳೂ ಬಳಸಿ ಪರ್ವತೋಪಮವಾದ ಆ ಹಲ್ಲಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರೂ ಅವರು ಅದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಲಾರದೆ ಹೋದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಜನಾರ್ದನನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದರು.
Verse 6
खमावृत्योदपानस्य कृकलास: स्थितो महान् । तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्येतत् कृष्णे न््यवेदयन्,उन्होंने भगवान् श्रीकृष्णसे निवेदन किया--“भगवन्! एक बहुत बड़ा गिरगिट कुफएँमें पड़ा है, जो उस कुएँके सारे आकाशको घेरकर बैठा है; पर उसे निकालनेवाला कोई नहीं है!
ಅವರು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು—“ಭಗವನ್! ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾಹಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದೆ; ಅದು ಬಾವಿಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಆಕಾಶವನ್ನೆಲ್ಲ ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದೆ; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದವರು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ.”
Verse 7
स वासुदेवेन समुद्धृतश्न पृष्टश्न कार्य निजगाद राजा । नृगस्तदा55त्मानमथो न्यवेदयत् पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम्
ವಾಸುದೇವನು ಅವನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿ, ವಿಷಯವೇನು ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ರಾಜನು ವಿವರಿಸಿದನು. ಆಗ ನೃಗನು ತನ್ನ ಗುರುತನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು—ಸಹಸ್ರ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಪುರಾತನ ರಾಜನೆಂದು.
Verse 8
यह सुनकर भगवान् श्रीकृष्ण उस कुएँके पास गये। उन्होंने उस गिरगिटको कुएँसे बाहर निकाला और अपने पावन हाथके स्पर्शसे राजा नृगका उद्धार कर दिया। इसके बाद उनसे परिचय पूछा। तब राजाने उन्हें अपना परिचय देते हुए कहा--'प्रभो! पूर्वजन्ममें मैं राजा नृग था, जिसने एक सहस्र यज्ञोंका अनुष्ठान किया था” ।। तथा ब्रुवाणं तु तमाह माधव: शुभं त्वया कर्म कृतं न पापकम् । कथं भवान् दुर्गतिमीदृशीं गतो नरेन्द्र तद् ब्रूहि किमेतदीदूशम्,उनकी ऐसी बात सुनकर भगवान् श्रीकृष्णने पूछा--“राजन्! आपने तो सदा पुण्यकर्म ही किया था, पापकर्म कभी नहीं किया, फिर आप ऐसी दुर्गतिमें कैसे पड़ गये? बताइये, क्यों आपको यह ऐसा वष्ट प्राप्त हुआ?
ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಮಾಧವನು ಹೇಳಿದರು—“ನರೇಂದ್ರ! ನೀನು ಶುಭಕರ್ಮವನ್ನೇ ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ, ಪಾಪವಲ್ಲ; ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಇಂತಹ ದುರ್ಗತಿಗೆ ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದೆ? ಹೇಳು—ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಫಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?”
Verse 9
शतं सहस्राणि गवां शतं पुनः पुन: शतान्यष्टशतायुतानि । त्वया पुरा दत्तमितीह शुश्रुम नृप द्विजेभ्य: क्व नु तद् गतं तव,“नरेश्वर! हमने सुना है कि पूर्वकालमें आपने ब्राह्मणोंको पहले एक लाख गौएँ दान कीं। दूसरी बार सौ गौओंका दान किया। तीसरी बार पुनः सौ गौएँ दानमें दीं। फिर चौथी बार आपने गोदानका ऐसा सिलसिला चलाया कि लगातार अस्सी लाख गौओंका दान कर दिया। (इस प्रकार आपके द्वारा इक््यासी लाख दो सौ गौएँ दानमें दी गयीं) आपके उन सब दानोंका पुण्यफल कहाँ चला गया?”
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ನರೇಶ್ವರಾ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನು ದಾನಮಾಡಿದೆ; ನಂತರ ಮತ್ತೆ ನೂರು, ಮತ್ತೆ ನೂರು; ಆಮೇಲೆ ಪುನಃಪುನಃ ಮಹಾದಾನಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ನೂರು ಅಯುತಗಳು (ಅಂದರೆ ಎಂಭತ್ತು ಲಕ್ಷ) ಹಸುಗಳನ್ನೂ ದಾನಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಆ ಎಲ್ಲ ದಾನಗಳ ಪುಣ್ಯಫಲವು ಈಗ ನಿನಗೆ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತು?
Verse 10
नृगस्ततोअ<ब्रवीत् कृष्णं ब्राह्मणस्याग्निहोत्रिण: । प्रोषितस्य परिभ्रष्टा गौरेका मम गोधने,तब राजा नृगने भगवान् श्रीकृष्णसे कहा--प्रभो! एक अग्निहोत्री ब्राह्मण परदेश चला गया था। उसके पास एक गाय थी, जो एक दिन अपने स्थानसे भागकर मेरी गौओंके झुंडमें आ मिली
ರಾಜ ನೃಗನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು— ಪ್ರಭೋ! ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪರದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಒಂದು ಹಸು ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ನನ್ನ ಗೋಧನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಬಿಟ್ಟಿತು.
Verse 11
गवां सहस्ने संख्याता तदा सा पशुपैर्मम । सा ब्राह्मणाय मे दत्ता प्रेत्यार्थमभिकाड्क्षता,“उस समय मेरे ग्वालोंने दानके लिये मँगायी गयी एक हजार गौओंमें उसकी भी गिनती करा दी और मैंने परलोकमें मनोवांछित फलकी इच्छासे वह गौ भी एक ब्राह्मणको दे दी
ದಾನಕ್ಕಾಗಿ ನನ್ನ ಹಸುಮೇಯಿಸುವವರು ಸಾವಿರ ಹಸುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಆ ಹಸುವೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿ ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಫಲವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಆ ಹಸುವನ್ನೇ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದೆ.
Verse 12
अपश्यत् परिमार्गश्ष तां गां परगृहे द्विज: । ममेयमिति चोवाच ब्राह्णो यस्य साभवत्,“कुछ दिनों बाद जब वह ब्राह्मण परदेशसे लौटा, तब अपनी गाय हढूँढ़ने लगा। ढूँढ़ते- ढूँढ़ते जब वह गाय उसे दूसरेके घर मिली, तब उस ब्राह्मणने, जिसकी वह गौ पहले थी, उस दूसरे ब्राह्मणसे कहा--'यह गाय तो मेरी है”
ಕೆಲವು ದಿನಗಳ ಬಳಿಕ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮರಳಿ ಬಂದು ತನ್ನ ಹಸುವನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಹೋಗಿ ಅದು ಮತ್ತೊಬ್ಬನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡಾಗ, ಅದು ಮೊದಲು ಯಾರದ್ದಿತ್ತೋ ಆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ— “ಈ ಹಸು ನನ್ನದು” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 13
तावुभौ समनुप्राप्ती विवदन्तौ भृशज्वरौ । भवान् दाता भवान् हर्तेत्यथ तो मामवोचताम्,'फिर तो वे दोनों आपसमें लड़ पड़े और अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मेरे पास आये। उनमेंसे एकने कहा--“महाराज! यह गौ आपने मुझे दानमें दी है (और यह ब्राह्मण इसे अपनी बता रहा है।)” दूसरेने कहा--“महाराज! वास्तवमें यह मेरी गाय है। आपने उसे चुरा लिया है”
ಆಮೇಲೆ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ತೀವ್ರ ಕೋಪದಿಂದ ಕುದಿದುಕೊಂಡು ಜಗಳವಾಡುತ್ತಾ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದರು. ಒಬ್ಬನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಹಾರಾಜ! ನೀವು ದಾತ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಹಸುವನ್ನು ನೀವು ನನಗೆ ದಾನವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದೀರಿ.” ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಹೇಳಿದನು— “ಮಹಾರಾಜ! ನೀವು ಹರ್ತ; ಏಕೆಂದರೆ ನಿಜವಾಗಿ ಈ ಹಸು ನನ್ನದು, ಇದು ನನ್ನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.”
Verse 14
पा 000५, १ छा ११) शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै । याचे प्रतिग्रहीतारं स तु मामब्रवीदिदम्,“तब मैंने दान लेनेवाले ब्राह्मणसे प्रार्थनापूर्वक कहा--“मैं इस गायके बदले आपको दस हजार गौएँ देता हूँ (आप इन्हें इनकी गाय वापस दे दीजिये)। यह सुनकर वह यों बोला --“महाराज! यह गौ देश-कालके अनुरूप, पूरा दूध देनेवाली, सीधी-सादी और अत्यन्त दयालुस्वभावकी है। यह बहुत मीठा दूध देनेवाली है। धन्य भाग्य जो यह मेरे घर आयी। यह सदा मेरे ही यहाँ रहे
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನಾನು ವಿನಯದಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡೆ—“ಈ ಹಸುವಿನ ಬದಲಾಗಿ ನೂರಾರು ನೂರಾರು ಹಸುಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ಇದನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿರಿ.” ಆದರೆ ಅವನು ನನಗೆ ಹೀಗೆಂದನು—“ಮಹಾರಾಜ! ಈ ಹಸು ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಾಲು ಕೊಡುವದು, ಶಾಂತ, ಸರಳ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಮಯ. ಇದರ ಹಾಲು ಬಹಳ ಸಿಹಿ. ಇದು ನನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ. ಇದು ಸದಾ ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರಲಿ.”
Verse 15
देशकालोपसम्पन्ना दोग्ध्री शान्तातिवत्सला | स्वादुक्षीरप्रदा धन््या मम नित्यं निवेशने,“तब मैंने दान लेनेवाले ब्राह्मणसे प्रार्थनापूर्वक कहा--“मैं इस गायके बदले आपको दस हजार गौएँ देता हूँ (आप इन्हें इनकी गाय वापस दे दीजिये)। यह सुनकर वह यों बोला --“महाराज! यह गौ देश-कालके अनुरूप, पूरा दूध देनेवाली, सीधी-सादी और अत्यन्त दयालुस्वभावकी है। यह बहुत मीठा दूध देनेवाली है। धन्य भाग्य जो यह मेरे घर आयी। यह सदा मेरे ही यहाँ रहे
“ಈ ಹಸು ದೇಶ-ಕಾಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಹಾಲು ಕೊಡುವದು, ಶಾಂತ, ಕರುದ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ವಾತ್ಸಲ್ಯವಿರುವದು. ಇದು ಸಿಹಿಯಾದ ಹಾಲು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದದ್ದು ನನ್ನ ಭಾಗ್ಯ—ಇದು ಸದಾ ನನ್ನ ನಿವಾಸದಲ್ಲೇ ಇರಲಿ.”
Verse 16
कृतं च भरते सा गौर्मम पुत्रमपस्तनम् | न सा शक््या मया दातुमित्युक्त्वा स जगाम ह,“अपने दूधसे यह गौ मेरे मातृहीन शिशुका प्रतिदिन पालन करती है; अतः मैं इसे कदापि नहीं दे सकता।” यह कहकर वह उस गायको लेकर चला गया
“ಓ ಭರತ! ಈ ಹಸು ನನ್ನ ತಾಯಿಲ್ಲದ ಮಗುವನ್ನು ತನ್ನ ಹಾಲಿನಿಂದ ಪ್ರತಿದಿನ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಕೊಡಲಾರೆ.” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನು ಆ ಹಸುವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಟುಹೋದನು.
Verse 17
ततस्तमपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै | गवां शतसहसंरं हि तत्कृते गृहतामिति,“तब मैंने उन दूसरे ब्राह्मगसे याचना की--'भगवन्! उसके बदलेमें आप मुझसे एक लाख गौएँ ले लीजिये”
ನಂತರ ನಾನು ಆ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ವಿನಿಮಯಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡೆ—“ಭಗವನ್! ಅದರ ಬದಲಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಹಸುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ.”
Verse 18
ब्राह्मण उवाच नराज्ञां प्रतिगृह्लामि शक्तो5हं स्वस्य मार्गणे सैव गौर्दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन,“मधुसूदन! तब उस ब्राह्मणने कहा--“मैं राजाओंका दान नहीं लेता। मैं अपने लिये धनका उपार्जन करनेमें समर्थ हूँ। मुझे तो शीघ्र मेरी वही गौ ला दीजिये”
ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಮಧುಸೂದನ! ನಾನು ರಾಜರಿಂದ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಸ್ವತಃ ಸಂಪಾದಿಸಲು ಸಮರ್ಥನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನ ಅದೇ ಹಸುವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ನನಗೆ ಮರಳಿ ಕೊಡಿ.”
Verse 19
रुक्ममश्चांश्व॒ ददतो रजतस्यन्दनांस्तथा । न जग्राह ययौ चापि तदा स ब्राह्मणर्षभ:,“मैंने उसे सोना, चाँदी, रथ और घोड़े--सब कुछ देना चाहा; परंतु वह उत्तम ब्राह्मण कुछ न लेकर तत्काल चुपचाप चला गया
ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಬಂಗಾರ, ಕುದುರೆಗಳು, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ರಥಗಳನ್ನು ಕೊಡಲು ಬಯಸಿದೆ; ಆದರೆ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಏನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಆ ಕ್ಷಣವೇ ಮೌನವಾಗಿ ಹೊರಟುಹೋದನು।
Verse 20
एतस्मिन्नेव काले तु चोदित: कालधर्मणा । पितृलोकमहं प्राप्य धर्मराजमुपागमम्,“इसी बीचमें कालकी प्रेरणासे मैं मृत्युको प्राप्त हुआ और पितृलोकमें पहुँचकर धर्मराजसे मिला
ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲಧರ್ಮದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ನಾನು ಮರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಪಿತೃಲೋಕವನ್ನು ತಲುಪಿ ಧರ್ಮರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದೆ।
Verse 21
यमस्तु पूजयित्वा मां ततो वचनमत्रवीत् | नान््त: संख्यायते राजंस्तव पुण्यस्य कर्मण:,“यमराजने मेरा आदर-सत्कार करके मुझसे यह बात कही--“राजन्! तुम्हारे पुण्यकर्मोकी तो गिनती ही नहीं है। परन्तु अनजानमें तुमसे एक पाप भी बन गया है। उस पापको तुम पीछे भोगो या पहले ही भोग लो, जैसी तुम्हारी इच्छा हो, करो
ಯಮನು ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ ಹೀಗೆಂದನು— “ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಎಣಿಕೆಗೆ ಅಂತ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ।”
Verse 22
अस्ति चैव कृतं पापमज्ञानात् तदपि त्वया । चरस्व पापं पश्चाद् वा पूर्व वा त्वं यथेच्छसि,“यमराजने मेरा आदर-सत्कार करके मुझसे यह बात कही--“राजन्! तुम्हारे पुण्यकर्मोकी तो गिनती ही नहीं है। परन्तु अनजानमें तुमसे एक पाप भी बन गया है। उस पापको तुम पीछे भोगो या पहले ही भोग लो, जैसी तुम्हारी इच्छा हो, करो
“ಆದರೆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿನ್ನಿಂದ ಒಂದು ಪಾಪವೂ ನಡೆದಿದೆ. ಆ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ನೀನು ನಂತರ ಅನುಭವಿಸು ಅಥವಾ ಮೊದಲು—ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ.”
Verse 23
रक्षितास्मीति चोक्तं ते प्रतिज्ञा चानृता तव । ब्राह्मणस्वस्य चादानं द्विविधस्ते व्यतिक्रम:,“आपने प्रजाके धन-जनकी रक्षाके लिये प्रतिज्ञा की थी; किंतु उस ब्राह्मणकी गाय खो जानेके कारण आपकी वह प्रतिज्ञा झूठी हो गयी। दूसरी बात यह है कि आपने ब्राह्मणके धनका भूलसे अपहरण कर लिया था। इस तरह आपके द्वारा दो तरहका अपराध हो गया है”
“ನೀನು ‘ನಾನು ರಕ್ಷಕ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಹಸು ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾರಣ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸುಳ್ಳಾಯಿತು. ಮತ್ತೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನೂ (ತಪ್ಪಿನಿಂದಾದರೂ) ತೆಗೆದುಕೊಂಡೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಎರಡು ವಿಧದ ಅತಿಕ್ರಮಗಳು ನಡೆದಿವೆ.”
Verse 24
पूर्व कृच्छूं चरिष्ये5हं पश्चाच्छुभमिति प्रभो । धर्मराजं ब्रुवन्नेवें पतितो5स्मि महीतले,“तब मैंने धर्मराजसे कहा--प्रभो! मैं पहले पाप ही भोग लूँगा। उसके बाद पुण्यका उपभोग करूँगा। इतना कहना था कि मैं पृथ्वीपर गिरा
“ಪ್ರಭು! ನಾನು ಮೊದಲು ಕಷ್ಟಕರ ದುಃಖವನ್ನು (ಪಾಪಫಲವನ್ನು) ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಂತರ ಶುಭವನ್ನು (ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು) ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇನೆ.” ಎಂದು ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ನಾನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದೆ.
Verse 25
अश्रौष॑ पतितश्नाहं यमस्योच्चै: प्रभाषत: । वासुदेव: समुद्धर्ता भविता ते जनार्दन:,“गिरते समय उच्चस्वरसे बोलते हुए यमराजकी यह बात मेरे कानोंमें पड़ी--“महाराज! एक हजार दिव्य वर्ष पूर्ण होनेपर तुम्हारे पापकर्मका भोग समाप्त होगा। उस समय जनार्दन भगवान् श्रीकृष्ण आकर तुम्हारा उद्धार करेंगे और तुम अपने पुण्यकर्मोके प्रभावसे प्राप्त हुए सनातन लोकोंमें जाओगे”
ಬೀಳುತ್ತಿರಲು ಯಮನು ಉಚ್ಚಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದುದನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆ—“ಜನಾರ್ದನ ವಾಸುದೇವನೇ ನಿನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕನಾಗುವನು.”
Verse 26
पूर्णे वर्षमहस्रान्ते क्षीणे कर्मणि दुष्कृते । प्राप्स्यसे शाश्वताल्लॉकाज्जितान् स्वेनैव कर्मणा,“गिरते समय उच्चस्वरसे बोलते हुए यमराजकी यह बात मेरे कानोंमें पड़ी--“महाराज! एक हजार दिव्य वर्ष पूर्ण होनेपर तुम्हारे पापकर्मका भोग समाप्त होगा। उस समय जनार्दन भगवान् श्रीकृष्ण आकर तुम्हारा उद्धार करेंगे और तुम अपने पुण्यकर्मोके प्रभावसे प्राप्त हुए सनातन लोकोंमें जाओगे”
“ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ, ನಿನ್ನ ದುಷ್ಕರ್ಮಫಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ, ನೀನು ನಿನ್ನದೇ ಕರ್ಮದಿಂದ ಗೆದ್ದ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.”
Verse 27
कूपे55त्मानमध:शीर्षमपश्यं पतितश्न ह | तिर्यग्योनिमनुप्राप्तं न च मामजहात् स्मृति:,“कुएँमें गिरनेपर मैंने देखा, मुझे तिर्यग्योनि (गिरगिटकी देह) मिली है और मेरा सिर नीचेकी ओर है। इस योनिमें भी मेरी पूर्वजन्मोंकी स्मरणशक्तिने मेरा साथ नहीं छोड़ा है
ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನನ್ನನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕಂಡೆ. ನಾನು ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿ—ಹಲ್ಲಿ ದೇಹ—ಪಡೆದಿದ್ದೆ; ಆದರೂ ಸ್ಮೃತಿ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ.
Verse 28
त्वया तु तारितो<स्म्यद्य किमन्यत्र तपोबलात् । अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवमद्य वै,'श्रीकृष्णण आज आपने मेरा उद्धार कर दिया। इसमें आपके तपोबलके सिवा और क्या कारण हो सकता है। अब मुझे आज्ञा दीजिये, मैं स्वर्गलोकको जाऊँगा”
ಇಂದು ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ನಾನು ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ; ನಿನ್ನ ತಪೋಬಲವಲ್ಲದೆ ಇನ್ನೇನು ಕಾರಣ ಇರಬಹುದು? ಓ ಕೃಷ್ಣ, ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು—ನಾನು ಇಂದುಲೇ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವೆ.
Verse 29
अनुज्ञात: स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम् | दिव्यमास्थाय पन्थानं ययौ दिवमरिंदम:,भगवान् श्रीकृष्णने उन्हें आज्ञा दे दी और वे शत्रुदमन नरेश उन्हें प्रणाम करके दिव्य मार्गका आश्रय ले स्वर्गलोकको चले गये
ಕೃಷ್ಣನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅವನು ಜನಾರ್ದನನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ನಂತರ ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಆ ರಾಜನು ದಿವ್ಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.
Verse 30
ततस्तस्मिन् दिवं याते नृगे भरतसत्तम । वासुदेव इमं श्लोक॑ जगाद कुरुनन्दन,भरतश्रेष्ठ) कुरुनन्दन! राजा नृगके स्वर्गलोकको चले जानेपर वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्णने इस श्लोकका गान किया--
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ, ಓ ಕುರುನಂದನ! ರಾಜ ನೃಗನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದ ನಂತರ ವಾಸುದೇವನು (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು) ಈ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 31
ब्राह्मणस्वं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता । ब्राह्मणस्वं ह्वतं हन्ति नृगं ब्राह्मगगौरिव,“समझदार मनुष्यको ब्राह्मणके धनका अपहरण नहीं करना चाहिये। चुराया हुआ ब्राह्मणणका धन चोरका उसी प्रकार नाश कर देता है, जैसे ब्राह्मणकी गौने राजा नृगका सर्वनाश किया था”
ವಿವೇಕಿಯಾದ ಪುರುಷನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಾರದು. ಅಪಹರಿಸಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧನವು ಕಳ್ಳನನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಗೋವು ರಾಜ ನೃಗನನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದಂತೆ.
Verse 32
सता समागम: सद्िर्नाफल: पार्थ विद्यते | विमुक्तं नरकात् पश्य नृगं साधुसमागमात्
ಓ ಪಾರ್ಥ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಸಂಗವು ಎಂದಿಗೂ ಫಲವಿಲ್ಲದದ್ದಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನೋಡು—ಸಾಧುಸಂಗದಿಂದಲೇ ರಾಜ ನೃಗನು ನರಕದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾದನು.
Verse 33
ददृशुस्ते महाकायं कृकलासमवस्थितम् । वहाँ रहनेवाले यदुवंशी बालक उस कुएँका जल पीनेकी इच्छासे बड़े परिश्रमके साथ उस घास-फ़ूसको हटानेके लिये महान् प्रयत्न करने लगे। इतनेहीमें उस कुएँके ढँके हुए जलनमें स्थित हुए एक विशालकाय गिरगिटपर उनकी दृष्टि पड़ी,कुन्तीनन्दन! यदि सज्जन पुरुष सत्पुरुषोंका संग करें तो उनका वह संग व्यर्थ नहीं जाता। देखो, श्रेष्ठ पुछुषके समागमके कारण राजा नृगका नरकसे उद्धार हो गया ।। प्रदानफलवत तत्र द्रोहस्तत्र तथाफल: । अपनचारं गवां तस्माद् वर्जयेत युधिछ्िर युधिष्ठि!! गौओंका दान करनेसे जैसा उत्तम फल मिलता है, वैसे ही गौओंसे द्रोह करनेपर बहुत बड़ा कुफल भोगना पड़ता है; इसलिये गौओंको कभी कष्ट नहीं पहुँचाना चाहिये
ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಬಾವಿಯೊಳಗೆ ಇರುವ ಮಹಾಕಾಯ ಹಲ್ಲಿಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ದಾನಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಫಲವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದ್ರೋಹಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಫಲವಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ, ಗೋವುಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಅಪಚಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.
Verse 70
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि नृगोपाख्याने सप्ततितमो<ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ನೃಗೋಪಾಖ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
Whether economic motive (profit, consumption, or redistribution) can justify knowingly stealing or trading a cow; the chapter answers by treating intent and participation (actor and approver) as ethically accountable with severe karmic results.
Merit is not a substitute for moral provenance: gifts are ethically evaluated by source and method; harm-based acquisition creates liability even if followed by donation, while properly constituted go-dāna with dakṣiṇā is framed as a high purifier.
Yes. The chapter states that reciting/teaching this instruction in Brahmin assemblies and in conjunction with yajña and go-dāna yields enduring (akṣayya) worlds in the company of deities, emphasizing textual knowledge as ritually efficacious.