Shloka 43
दैव–पुरुषकार-प्रश्नः
Daiva–Puruṣakāra Inquiry: Fate and Human Effort
संसारमें समस्त सुदुर्लभ सुख-भोग किसी पापीको प्राप्त हो जाय तो भी वह उसके पास टिकता नहीं, शीघ्र ही उसे छोड़कर चल देता है। जो मनुष्य लोभ और मोहमें डूबा हुआ है उसे दैव भी संकटसे नहीं बचा सकता ।।
saṃsāre samasta-sudurlabha-sukha-bhogāḥ kasyacid api pāpinaḥ prāptāḥ syuḥ cet, te 'pi tasya samīpe na tiṣṭhanti; kṣipram eva taṃ tyaktvā prayānti. yo manuṣyo lobha-mohābhyāṃ nimagno bhavati, taṃ daivam api saṅkaṭāt na trātuṃ śaknoti. yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ susūkṣmo 'pi mahān bhavet, tathā karma-samāyuktaṃ daivaṃ sādhū vivardhate.
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾದ ಸುಖಭೋಗಗಳು ಪಾಪಿಗೆ ದೊರಕಿದರೂ ಅವು ಅವನ ಬಳಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ಶೀಘ್ರವೇ ಅವನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲೋಭ ಮತ್ತು ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವನನ್ನು ದೈವವೂ ವಿಪತ್ತಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾರದು. ಹೇಗೆ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಬೆಂಕಿಯೂ ಗಾಳಿಯ ನೆರವಿನಿಂದ ಮಹಾದಾಹವಾಗುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಪುರುಷಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಸತ್ಕರ್ಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ದೈವಬಲವೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Worldly pleasures are unstable for the unethical, and greed-delusion make one unprotectable even by 'fate'; destiny becomes effective when it is supported by purposeful action (karma/puruṣārtha), like fire growing when fanned by wind.
In Bhishma’s instruction (Anushasana Parva), he offers a moral reflection: ill-gotten or unmerited enjoyments do not endure, and he uses the fire-and-wind analogy to explain how human effort amplifies what is called destiny.