Shloka 43
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ | yudhiṣṭhira! evaṃ vivāhane yogyaṃ varaṃ āhūya tena saha kanyāyā vivāhaḥ kartavya iti—eṣa brāhmaṇānāṃ śreṣṭhānāṃ dharmaḥ, brāhma-vivāhaḥ | yaḥ dhana-ādibhiḥ varapakṣaṃ anukūlya kṛtvā kanyādānaṃ kriyate, sa śiṣṭa-brāhmaṇa-kṣatriyāṇāṃ sanātano dharmaḥ smṛtaḥ (ayam eva prājāpatya-vivāhaḥ) | yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā | lājāntaram upāsīta prāptaśulka iti smṛtiḥ ||
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಯುಧಿಷ್ಠಿರ! ಶಿಷ್ಟಜನರಿಗೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೂ ಇದು ಸನಾತನ ಧರ್ಮ: ಯೋಗ್ಯ ವರನನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೀಡಿಸಿ ವಿವಾಹ ಮಾಡುವುದು—ಇದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮ ವಿವಾಹ; ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧನಾದಿಗಳಿಂದ ವರಪಕ್ಷವನ್ನು ಅನುಕೂಲಪಡಿಸಿ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವುದೂ ಶಿಷ್ಟ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಪುರಾತನ ಆಚರಣೆ; ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ ವಿವಾಹವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—ಯಾರ ನಿಷ್ಠೆ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಶುಲ್ಕದಲ್ಲಿದೆಯೋ, ಅವರು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ವರನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಲಿ; ಅಂಥವರು ‘ಪ್ರಾಪ್ತ-ಶುಲ್ಕ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes approved marriage norms: marrying a maiden to a worthy groom (Brahma marriage) is ideal, while giving a daughter after making the groom’s side favorable through wealth is also treated as an established practice (identified here with Prajapatya). It cautions against treating marriage as a transaction centered on bride-price rather than the sacred rite.
In the Anushasana Parva’s dharma instruction, Bhishma answers Yudhishthira’s questions by classifying marriage practices and their ethical standing, citing Smriti-style authority to warn against mercenary motives in arranging marriages.