Shloka 9
Rudra-Śiva: Names, Two Natures, and the Logic of Epithets (रुद्रनाम-बहुरूपत्व-प्रकरणम्)
(पुरा युगान्तरे यत्नादमृतार्थ सुरासुरै: । बलवद्धिविमथितश्चिरकालं महोदधि: ।।
purā yugāntare yatnād amṛtārthaṁ surāsuraiḥ | balavaddhi vimathitaś cirakālaṁ mahodadhiḥ ||
ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಳಿದನು— ಪುರಾತನ ಯುಗಾಂತರದಲ್ಲಿ ದೇವರೂ ಅಸುರರೂ ಅಮೃತಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸಿದರು. ನಾಗರಾಜ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ರಜ್ಜುವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಂದರಾಚಲವನ್ನು ಮಥನದಂಡವಾಗಿ ಇಟ್ಟು ಸಾಗರವನ್ನು ಮಥಿಸಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವಿನಾಶಕ ವಿಷವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ವಿಷಣ್ಣರಾದರು; ಆಗ ಲೋಕಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ನಾನು ಸ್ವಯಂ ಆ ವಿಷವನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿದೆ. ಶುಭೆ! ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛದಂತೆ ನೀಲಚಿಹ್ನೆ ಉಂಟಾಯಿತು; ಅಂದಿನಿಂದ ನಾನು ‘ನೀಲಕಂಠ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದೆ; ಇನ್ನೇನು ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೀ? ಉಮೆ ಹೇಳಿದಳು— ಸರ್ವಲೋಕಸুখಾವಹ ನೀಲಕಂಠ! ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ದೇವದೇವೇಶ್ವರ! ಅನೇಕ ಆಯುಧಗಳಿದ್ದರೂ ನೀವು ಪಿನಾಕವನ್ನೇ ಏಕೆ ಧರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತೀರಿ? ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿ. ಮಹೇಶ್ವರನು ಹೇಳಿದನು— ಧರ್ಮ್ಯವಾದ ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಶುದ್ಧಸ್ಮಿತೆ, ಕೇಳು. ಯುಗಾಂತರದಲ್ಲಿ ಕಣ್ವನೆಂಬ ಮಹಾಮುನಿ ದಿವ್ಯ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ. ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಅವನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ವಲ್ಮೀಕ (ಬಾಂಬಿ) ಮೂಡಿತು; ಆದರೂ ಅವನು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜಿತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ವರ ನೀಡಲು ಬಂದನು; ವರ ನೀಡಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವೇಣು (ಬಿದಿರು) ಕಂಡು ಲೋಕಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅದನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿನ ಉಪಯೋಗಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಿದನು. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದ ಲೋಕಪಿತಾಮಹನು ಎರಡು ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದನು— ನನ್ನದು ‘ಪಿನಾಕ’, ಹರಿಯದು ‘ಶಾರ್ಙ್ಗ’; ಉಳಿದ ಭಾಗದಿಂದ ಮೂರನೆಯದು ‘ಗಾಂಡೀವ’ ಆಯಿತು. ಅದನ್ನು ಸೋಮನೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅನಿಂದಿತೆ! ಶಸ್ತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಈ ಸಮಸ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಿದೆ. ಉಮೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದಳು— ಮಹಾದೇವ! ಇತರ ಶ್ರೀಮಂತ ವಾಹನಗಳಿದ್ದರೂ ವೃಷಭವೇ ನಿಮ್ಮ ವಾಹನವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಆಯಿತು?
श्रीमहेश्वर उवाच
Educational Q&A
The verse frames a moral pattern: great attainments (amṛta) require sustained effort and may demand cooperation even between opponents; yet the pursuit of a lofty goal can first release dangers, implying the need for guardianship and self-sacrifice to protect the common good.
Mahādeva begins recounting the ancient episode of the churning of the ocean: devas and asuras jointly churn the great ocean for a long time to obtain amṛta, setting up the later emergence of poison and Śiva’s protective act.