Adhyaya 140
Agastya-Māhātmya and Vasiṣṭha’s Protection of the Ādityas (Khalina Daityas; Sarayū Etiology)
Upa-parva: Dāna-Dharma and Ṛṣi-Māhātmya (Exempla of Agastya and Vasiṣṭha)
Bhīṣma reports an embedded narration in which Vāyu, prompted to speak, recounts exemplary deeds of ṛṣis. First, devas, defeated and demoralized by asuras, approach Agastya, described as radiant and steadfast in vow. Agastya becomes intensely resolute; by the force of his tejas he neutralizes many adversaries in the aerial domain, who flee southward. When asked to eliminate those established on earth, he declines, stating that such action would diminish his tapas—indicating an ethic of constrained power and conservation of spiritual efficacy. The discourse then transitions to Vasiṣṭha: during an Āditya sacrificial session near the Mānasā lake, the Khalina daityas seek to attack, repeatedly reviving by immersion in a boon-granted lake. The devas seek protection; Vasiṣṭha grants assurance and, with minimal effort, overcomes the threat through his tejas. An etiological sequence follows: Vasiṣṭha brings the Gaṅgā, associated with Kailāsa, to split the lake, resulting in the formation of the Sarayū; the region where the Khalinas fell becomes marked by their name. The chapter thus frames ṛṣi-agency as safeguarding ritual order, while emphasizing proportional intervention and the limits imposed by tapas economy.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, दान-धर्म के सूक्ष्म मार्ग में एक और कठिन प्रश्न उठाते हैं—किनके अन्न का ग्रहण धर्म है और किनके अन्न का ग्रहण पतन का द्वार? → भीष्म वर्ण-धर्म और आचरण-धर्म के आधार पर ‘भोज्य’ और ‘अभोज्य’ का वर्गीकरण करते हैं—ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य के अन्न की ग्राह्यता; शूद्र-भोजन के निषेध का कठोर विधान; और उससे भी आगे ‘सर्वभक्ष’, ‘विकर्मी’, ‘न्यासापहारी’, ‘कृतघ्न’ जैसे आचरण-दोषों से दूषित अन्न के परिणाम। → भीष्म का तीखा निष्कर्ष—“शूद्रों का अन्न खाने वाला पृथ्वी का मल खाता है; और जो द्विज शूद्र-भोजी हैं वे भी वही मल खाते हैं”—यह वाक्य अध्याय का नैतिक-आघात और भय-उत्पादक शिखर बनता है, जहाँ भोजन केवल पदार्थ नहीं, धर्म-शुद्धि का निर्णायक बन जाता है। → भीष्म पुनः स्मरण कराते हैं कि समाज-धर्म में ब्राह्मण का स्वाध्याय, क्षत्रिय का रक्षण, वैश्य का पोषण-व्यवहार—ये कर्तव्य-रेखाएँ हैं; और अन्न-ग्रहण में भी शुद्धि का नियम उसी व्यवस्था को साधता है। अंत में वे कहते हैं कि ‘भोज्य-अभोज्य’ का विधान विधिपूर्वक कह दिया गया। → युधिष्ठिर के लिए द्वार खुला छोड़ दिया जाता है—“कौन्तेय, अब और क्या सुनना चाहते हो?” (अगले प्रश्न/उपदेश की ओर संकेत)
Shlokas
Verse 1
औपनआक्रात बछ। सर: पजञ्चत्रिशर्दाधिकशततमोब् ध्याय: जिनका अन्न ग्रहण करने योग्य है और जिनका ग्रहण करने योग्य नहीं है, उन मनुष्योंका वर्णन युधिछिर उवाच के भोज्या ब्राह्मणस्येह के भोज्या: क्षत्रियस्य ह | तथा वैश्यस्य के भोज्या: के शूद्रस्य च भारत,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! इस जगत्में ब्राह्यणको किनके यहाँ भोजन करना चाहिये, क्षत्रियको किनके घरका अन्न ग्रहण करना चाहिये तथा वैश्य और शूद्रको किन- किन लोगोंके घर भोजन करना चाहिये?
ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಹೇಳಿದನು— ಓ ಭಾರತ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಯಾರ ಕೈಯಿಂದ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ? ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಯಾರಿಂದ? ಹಾಗೆಯೇ ವೈಶ್ಯ ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರು ಯಾರ ಮನೆಯಲ್ಲಿಂದ ಭೋಜನ ಮಾಡಬಹುದು?
Verse 2
भीष्म उवाच ब्राह्मणा ब्राह्मणस्येह भोज्या ये चैव क्षत्रिया: । वैश्याश्चापि तथा भोज्या: शूद्राश्न॒ परिवर्जिता:,भीष्मजीने कहा--बेटा! इस लोकमें ब्राह्मणको ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यके घर भोजन करना चाहिये। शूद्रके घर भोजन करना उसके लिये निषिद्ध है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಮಗನೇ! ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು; ಶೂದ್ರನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದು ಅವನಿಗೆ ವರ್ಜ್ಯ.
Verse 3
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भोज्या वै क्षत्रियस्य ह । वर्जनीयास्तु वै शूद्रा: सर्वभक्षा विकर्मिण:,इसी प्रकार क्षत्रियको ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्यके घर ही भोजन ग्रहण करना चाहिये। भक्ष्य-अभक्ष्यका विचार न करके सब कुछ खानेवाले और शास्त्रके विरुद्ध आचरण करनेवाले शूद्रोंका अन्न उसके लिये भी त्याज्य है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಮತ್ತು ವೈಶ್ಯರ ಮನೆಗಳಿಂದಲೇ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಯುಕ್ತ. ಭಕ್ಷ್ಯ-ಅಭಕ್ಷ್ಯ ವಿವೇಚನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿನ್ನುವ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಶೂದ್ರರ ಅನ್ನವನ್ನು ಅವನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು.
Verse 4
वैश्यास्तु भोज्या विप्राणां क्षत्रियाणां तथैव च | नित्याग्नयो विविक्ताश्च चातुर्मास्यरताश्न ये,वैश्योंमें भी जो नित्य अग्निहोत्र करनेवाले, पवित्रतासे रहनेवाले और चातुर्मास्य-व्रतका पालन करनेवाले हैं, उन्हींका अन्न ब्राह्मण और क्षत्रियोंके लिये ग्राह्म है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ವೈಶ್ಯರಲ್ಲಿಯೂ ನಿತ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ, ಶುದ್ಧ ಸಂಯಮದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಾಗಿ ಇರುವ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಗೆ ಅನ್ನ ನೀಡಲು ಯೋಗ್ಯರು; ಅವರ ಅನ್ನವೇ ಸ್ವೀಕಾರ್ಯ.
Verse 5
शूद्राणामथ यो भुड्धक्ते स भुड्क्ते पृथिवीमलम् । मल॑ नृणां स पिबति मलं॑ भुद्ठक्ते जनस्य च,जो द्विज शूद्रोंके चरका अन्न खाता है, वह समस्त पृथ्वी और सम्पूर्ण मनुष्योंक मलका ही पान और भक्षण करता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಶೂದ್ರರ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುವ ದ್ವಿಜನು ನಿಜವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮಲಿನತೆಯನ್ನೇ ಭುಂಜಿಸಿದವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಮನುಷ್ಯರ ಅಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಜನರ ಅಶುದ್ಧತೆಯನ್ನೇ ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ.
Verse 6
शूद्राणां यस्तथा भुड्क्ते स भुड्क्ते पृथिवीमलम् । पृथिवीमलमश्रन्ति ये द्विजा: शूद्रभोजिन:,जो शूट्रोंका अन्न खाता है, वह पृथ्वीका मल खाता है। शूद्रात्न भोजन करनेवाले सभी द्विज पृथ्वीका मल ही खाते हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವನು ಆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶೂದ್ರನ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಭೂಮಿಯ ಮಲಿನವನ್ನೇ ಭುಂಜಿಸುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶೂದ್ರಭೋಜನದಿಂದ ಜೀವಿಸುವ ದ್ವಿಜರು ಭೂಮಿಯ ಅಶುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಭುಂಜಿಸುವರೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 7
शूद्रस्य कर्मनिष्ठायां विकर्मस्थोडपि पच्यते । ब्राह्मण: क्षत्रियो वैश्यो विकर्मस्थश्न पच्यते,जो ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य शूद्रके कर्मोमें संलग्न रहनेवाला हो, वह यदि विशिष्ट कर्म --संध्या-वन्दन आदिमें संलग्न रहनेवाला हो, तो भी नरकमें पकाया जाता है। यदि शूद्रके कर्म न करके भी वह शास्त्रविरुद्ध कर्ममें संलग्न रहता हो तो भी उसे नरककी यातना भोगनी पड़ती है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಶೂದ್ರನು ತನ್ನ ನಿಯತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೂ, ವಿಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ ನರಕದಲ್ಲಿ ‘ಪಾಕ’ವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಅಥವಾ ವೈಶ್ಯ ವಿಕರ್ಮಸ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೇವಲ ಶೂದ್ರಕರ್ಮಸಂಬಂಧಮಾತ್ರದಿಂದ ಅದೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪಾಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕವು ಸ್ವಧರ್ಮಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವಿಕರ್ಮತ್ಯಾಗವೇ.
Verse 8
स्वाध्यायनिरता विप्रास्तथा स्वस्त्ययने नृणाम् । रक्षणे क्षत्रियं प्राहुर्वैंश्यं पुष्टयर्थमेव च,ब्राह्मण वेदोंके स्वाध्यायमें तत्पर और मनुष्योंके लिये मंगलकारी कार्यमें लगे रहनेवाले होते हैं। क्षत्रियको सबकी रक्षामें तत्पर बताया गया है और वैश्यको प्रजाकी पुष्टिके लिये कृषि, गोरक्षा आदि कार्य करने चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ವಿಪ್ರರು ವೇದಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಜನರ ಮಂಗಳಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರನೆಂದು, ವೈಶ್ಯನು ಪ್ರಜೆಯ ಪೋಷಣೆ-ಪೋಷಣಾರ್ಥವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Verse 9
करोति कर्म यद् वैश्यस्तद् गत्वा हुपजीवति । कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यमकुत्सा वैश्यकर्मणि,वैश्य जो कर्म करता है, उसका आश्रय लेकर सब लोग जीविका चलाते हैं। कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य--ये वैश्यके अपने कर्म हैं। इससे उसको घृणा नहीं होनी चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ವೈಶ್ಯನು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸವನ್ನೇ ಆಧಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು ಜನರು ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃಷಿ, ಗೋ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ—ಇವು ವೈಶ್ಯನ ಸ್ವಕರ್ಮಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿರಸ್ಕಾರವೂ ಲಜ್ಜೆಯೂ ಇರಬಾರದು.
Verse 10
शूद्रकर्म तु यः कुर्यादवहाय स्वकर्म च । स विज्ञेयो यथा शूद्रो न च भोज्य: कदाचन,जो वैश्य अपना कर्म छोड़कर शूद्रका कर्म करता है, उसे शूद्रके समान ही जानना चाहिये और उसके यहाँ कभी भोजन नहीं करना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಯಾವನು ತನ್ನ ಸ್ವಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶೂದ್ರಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನು ಶೂದ್ರನಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಭೋಜನ ಮಾಡಬಾರದು.
Verse 11
चिकित्सक: काण्डपृष्ठ: पुराध्यक्ष: पुरोहित: । सांवत्सरो वृथाध्यायी सर्वे ते शूद्रसम्मिता:,जो चिकित्सा करनेवाला, शास्त्र बेचकर जीविका चलानेवाला, ग्रामाध्यक्ष, पुरोहित, वर्षफल बतानेवाला ज्योतिषी और वेद-शास्त्रसे भिन्न व्यर्थकी पुस्तकें पढ़नेवाला है, वे सबके सब ब्राह्मण शूद्रके समान हैं
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ವೈದ್ಯವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಬದುಕುವವನು, ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾರಿಕೊಂಡು ಜೀವನ ನಡೆಸುವವನು, ಗ್ರಾಮ/ಪಟ್ಟಣದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು, ಜೀವನಾರ್ಥವಾಗಿ ಪುರೋಹಿತಕರ್ಮ ಮಾಡುವವನು, ವಾರ್ಷಿಕ ಫಲವನ್ನು ಹೇಳುವ ಜ್ಯೋತಿಷಿ, ಮತ್ತು ವೇದ-ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಹೊರಗಿನ ವ್ಯರ್ಥ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವವನು— ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಜನ್ಮ ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಶೂದ್ರಸಮಾನರೆಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 12
शूद्रकर्मस्वथैतेषु यो भुड्धक्ते निरपत्रप: । अभोज्यभोजन भुकक्त्वा भयं प्राप्रोति दारुणम्,जो निर्लज्ज मनुष्य शूद्रोचित कर्म करनेवाले इन द्विजोंके घर भोजन करता है, वह अभक्ष्य-भक्षणका पाप करके दारुण भयको प्राप्त होता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಶೂದ್ರೋಚಿತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಈ ದ್ವಿಜರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಲಜ್ಜನು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವನು ಅಭೋಜ್ಯವನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸಿದ ದೋಷವನ್ನು ಪಡೆದು ಭೀಕರ ಭಯವನ್ನು (ಘೋರ ವಿಪತ್ತನ್ನು) ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 13
कुल वीर्य च तेजश्न तिर्यग्योनित्वमेव च । स प्रयाति यथा श्रा वै निष्क्रियो धर्मवर्जित:,उसके कुल, वीर्य और तेज नष्ट हो जाते हैं तथा वह धर्म-कर्मसे हीन होकर कुत्तेकी भाँति तिर्यक्-योनिमें पड़ जाता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಅವನ ಕುಲ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಧರ್ಮವರ್ಜಿತನಾಗಿ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಿ, ನಾಯಿಯಂತೆ ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿ—ಪಶುಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 14
भुड्क्ते चिकित्सकस्यान्नं तदन्नं च पुरीषवत् । पुंश्वल्यन्नं च मूत्रं स््पात् कारुकान्नं च शोणितम्,जो चिकित्सा करनेवाले वैद्यका अन्न खाता है, उसका वह अन्न विष्ठाके समान है। व्यभिचारिणी स्त्री या वेश्याका अन्न मूत्रके समान है। कारीगरका अन्न रक्तके तुल्य है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ವೈದ್ಯನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಆ ಅನ್ನವು ಮಲದಂತೆ ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವ್ಯಭಿಚಾರಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀ/ವೇಶ್ಯೆಯ ಅನ್ನವು ಮೂತ್ರದಂತೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಾರಿಗರನ ಅನ್ನವು ರಕ್ತದಂತೆ ಉಪಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 15
विद्योपजीविनो>न्नं च यो भुड्क्ते साधुसम्मत: । तदप्यन्नं यथा शौद्रं तत् साधु: परिवर्जयेत्,जो साधु पुरुषोंद्वारा सम्मानित पुरुष विद्या बेचकर जीविका चलानेवाले ब्राह्मणका अन्न खाता है, उसका वह अन्न भी शाद्रान्नके ही समान है। अतः साधु पुरुषको उसका परित्याग कर देना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು— ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾದರೂ, ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾರಿಕೊಂಡು ಬದುಕುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅನ್ನವನ್ನು ತಿನ್ನುವವನು, ಆ ಅನ್ನವೂ ಶೂದ್ರಾನ್ನದಂತೆ ಎಣೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ಯಸಾಧುವು ಅದನ್ನು ವರ್ಜಿಸಬೇಕು.
Verse 16
वचनीयस्य यो भुड्क्ते तमाहु: शोणितं हृदम् । पिशुनं भोजन भुड्धक्ते ब्रह्म॒हत्यासमं विदु:,जो कलंकित मनुष्यका अन्न ग्रहण करता है, उसे रक्तका कुण्ड कहते हैं। जो चुगुलखोरके यहाँ भोजन करता है, उसका वह भोजन करना ब्रह्महत्याके समान माना गया है। असत्कार और अवहेलनापूर्वक मिले हुए भोजनको कभी नहीं ग्रहण करना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಕಲಂಕಿತನಾದ, ನಿಂದನೀಯನಾದ ಮನುಷ್ಯನ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುವವನನ್ನು ‘ರಕ್ತಕುಂಡ-ಹೃದಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತು ಪಿಶುನನ (ಚಾಡಿಕೋರನ) ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಸಮಾನ ಪಾಪವೆಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದಕಾರಣ ಅವಮಾನ ಹಾಗೂ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ನೀಡಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು.
Verse 17
असत्कृतमवज्ञातं न भोक्तव्यं कदाचन,जो कलंकित मनुष्यका अन्न ग्रहण करता है, उसे रक्तका कुण्ड कहते हैं। जो चुगुलखोरके यहाँ भोजन करता है, उसका वह भोजन करना ब्रह्महत्याके समान माना गया है। असत्कार और अवहेलनापूर्वक मिले हुए भोजनको कभी नहीं ग्रहण करना चाहिये
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಅಸತ್ಕಾರದಿಂದಲೂ ಅವಜ್ಞೆಯಿಂದಲೂ ನೀಡಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಭುಂಜಿಸಬಾರದು. ಕಲಂಕಿತನ ಅನ್ನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನು ‘ರಕ್ತಕುಂಡ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಪಿಶುನನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಹತ್ಯಾಸಮಾನ ಪಾಪವೆಂದು ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಅನ್ನವನ್ನು ಯಾವತ್ತೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು.
Verse 18
व्याधिं कुलक्षयं चैव क्षिप्रं प्राप्रोति ब्राह्मण: । नगरीरक्षिणो भुड्क्ते श्वपचप्रवणो भवेत्,जो ब्राह्मण ऐसे अन्नको भोजन करता है, वह रोगी होता है और शीघ्र ही उसके कुलका संहार हो जाता है। जो नगररक्षकका अन्न खाता है, वह चण्डालके समान होता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂತಹ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಶೀಘ್ರವೇ ರೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಕುಲಕ್ಷಯವೂ ಬೇಗನೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರರಕ್ಷಕನ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುವವನು ಶ್ವಪಚಸ್ಥಿತಿಗೆ (ಅಂತ್ಯಜಸ್ಥಿತಿಗೆ) ಪ್ರವಣನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 19
गोघ्ने च ब्राह्मणघ्ने च सुरापे गुरुतल्पगे । भुक्त्वान्नं जायते विप्रो रक्षसां कुलवर्धन:,गोवध, ब्राह्मणवध, सुरापान और गुरुपत्नीगमन करनेवाले मनुष्यके यहाँ भोजन कर लेनेपर ब्राह्मण राक्षसोंके कुलकी वृद्धि करनेवाला होता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ಗೋಹಂತಕ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಂತಕ, ಸುರಾಪಾನಿ ಮತ್ತು ಗುರುತಲ್ಪಗಾಮಿ—ಇವರ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸಕುಲವರ್ಧಕನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 20
न्यासापहारिणो भुक्त्वा कृतघ्ने क्लीबवर्तिनि | जायते शबरावासे मध्यदेशबहिष्कृते,धरोहर हड़पनेवाले, कृतघ्न तथा नपुंसकका अन्न खा लेनेसे मनुष्य मध्यदेशबहिष्कृत भीलोंके घरमें जन्म लेता है
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದನು—ನ್ಯಾಸವನ್ನು (ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಧನವನ್ನು) ಅಪಹರಿಸುವವನ, ಕೃತಘ್ನನ, ಮತ್ತು ಕಲೀಬವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವವನ ಅನ್ನವನ್ನು ಭುಂಜಿದವನು ಮಧ್ಯದೇಶದಿಂದ ಬಹಿಷ್ಕೃತವಾದ ಶಬರರ ವಾಸಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 21
अभोज्याश्रैव भोज्याक्ष मया प्रोक्ता यथाविधि । किमन्यदद्य कौन्तेय मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि,कुन्तीनन्दन! जिनके यहाँ खाना चाहिये और जिनके यहाँ नहीं खाना चाहिये, ऐसे लोगोंका मैंने विधिवत् परिचय दे दिया। अब मुझसे और क्या सुनना चाहते हो
ಭೀಷ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಕೌಂತೇಯ! ಯಾರಿಂದ ಭೋಜನ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು, ಯಾರಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಧಿಯಂತೆ ನಾನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನೀನು ನನ್ನಿಂದ ಇನ್ನೇನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೀಯ?
Verse 134
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें स्कन्ददेवका रहस्यविषयक एक सौ चौंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಕಂದದೇವರ ರಹಸ್ಯವಿಷಯಕ ನೂರ ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 135
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि भोज्याभोज्यान्नकथनं नाम पज्चत्रिंशदधिकशततमो<ध्याय:
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಅನುಶಾಸನಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದಾನಧರ್ಮಪರ್ವಾಂತರ್ಗತ ‘ಭೋಜ್ಯಾಭೋಜ್ಯಾನ್ನಕಥನ’ ಎಂಬ ನೂರ ಮೂವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
Agastya is asked to extend his destructive power to adversaries on earth, but he refuses on the grounds that excessive exertion would deplete tapas—posing a dilemma between total eradication of threat and the disciplined conservation of spiritual authority.
Power—whether political or ascetic—must be applied proportionately and with awareness of its costs; safeguarding institutions like yajña may require intervention, but dharma includes restraint and long-term sustainability of one’s capacity to protect.
Rather than a direct phalaśruti formula, the chapter functions as exemplum: it authorizes ethical norms by citing ṛṣi precedent and anchors them in sacred geography (Sarayū, named locales), thereby reinforcing the instructional credibility of Bhīṣma’s broader dharma discourse.