Shloka 16
Umā’s Inquiry and the Manifestation of the Third Eye (उमा–प्रश्नः तृतीयनेत्रोत्पत्तिः)
(अग्निसंरक्षणपरा गृहशुद्धि च कारये । कुमारान् पालये नित्यं कुमारी परिशिक्षये ।।
agnisaṁrakṣaṇaparā gṛhaśuddhiṁ ca kāraye | kumārān pālaye nityaṁ kumārī pariśikṣaye || ātmapriyāṇi hitvāpi garbhasaṁrakṣaṇe ratā | bālānāṁ varjaye nityaṁ śāpaṁ kopaṁ pratāpanam || avikṣiptāni dhānyāni nānnavikṣepaṇaṁ gṛhe | ratnavat spṛhaye gehe gāvaḥ sayavasodakāḥ || samudgamya ca śuddhāhaṁ bhikṣāṁ dadyāṁ dvijātiṣu || pravāsaṁ yadi me yāti bhartā kāryeṇa kenacit | maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā tadā ||
ನಾನು ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ, ಮನೆಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಮಾಡಿ ಪವಿತ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪ್ರತಿದಿನ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು; ಕನ್ಯೆಯರಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಧರ್ಮದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಆಹಾರವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ಗರ್ಭರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತಳಾಗಿದ್ದೆನು. ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಪಿಸುವುದು, ಅವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ತೋರುವುದು ಅಥವಾ ಅವರನ್ನು ಪೀಡಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದೆನು. ನನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಚದರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅನ್ನವನ್ನು ಅಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಲಿಲ್ಲ. ಮನೆಯ ಹಸುಗಳಿಗೆ ಮೇವು ನೀಡಿ ನೀರು ಕುಡಿಸಿ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ರತ್ನದಂತೆ ಅವುಗಳ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೆನು. ಶುದ್ಧಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ದ್ವಿಜರಿಗೆ ಭಿಕ್ಷೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದೆನು. ನನ್ನ ಪತಿ ಯಾವುದೋ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟರೆ, ನಾನು ನಿಯಮ-ಸಂಯಮದಿಂದಿದ್ದು ಅನೇಕ ಮಂಗಳಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತಳಾಗುತ್ತಿದ್ದೆನು।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents an ideal of household ethics: protect the sacred fire and maintain cleanliness, nurture children with patience (without curses or harshness), safeguard pregnancy through self-denial, avoid wasting food, care for cows as precious dependents, and give alms to the twice-born while observing purity and disciplined auspicious conduct—especially during the husband’s absence.
In Bhishma’s discourse on dharma, a woman’s exemplary domestic conduct is described in the first person: she recounts her daily responsibilities—ritual care, household purification, child-rearing, instruction of girls, restraint in speech and anger, careful management of food, attentive care of cows, and charitable giving—then adds that when her husband travels for work she remains self-controlled and engaged in auspicious observances.