Adhyaya 97
Ādi-parva Adhyāya 97: Satyavatī’s appeal and Bhīṣma’s reaffirmation of satya
Upa-parva: Bhīṣma-Pratijñā / Āpaddharma deliberations (Satyavatī–Bhīṣma dialogue)
Vaiśaṃpāyana reports Satyavatī’s grief and urgency after completing her son’s funerary obligations. She addresses Bhīṣma (Gāṅgeya), praising his learning in dharma and the Vedas, and asserting that Śaṃtanu’s offerings, fame, and lineage now depend upon him. She frames the situation as a dynastic emergency: Bhīṣma’s brother has died childless, leaving two Kāsī princesses as widowed queens who desire offspring. Satyavatī proposes a remedial course—urging Bhīṣma to be installed as ruler, to govern the Bhāratas, and to produce progeny through niyoga for the continuity of the kula. Bhīṣma replies with a principled refusal: he acknowledges the high dharma she invokes but emphasizes his prior pledge regarding progeny, reiterating that he will abandon kingdoms and even cosmic rewards rather than abandon truth. Satyavatī concedes his steadfastness yet presses him to consider āpaddharma and the ancestral burden. Bhīṣma responds by warning against abandoning dharma, stating that deviation from satya is not praised for a kṣatriya, and advises that any crisis-resolution should be pursued in consultation with learned counselors and purohitas who understand dharma, artha, and public order.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को इक्ष्वाकुवंशी राजा महाभिष की कथा सुनाते हैं—जिसने असंख्य यज्ञों से देवेश को तुष्ट कर स्वर्ग पाया, पर स्वर्ग में ही उसके लिए एक अदृश्य परीक्षा प्रतीक्षा कर रही थी। → ब्रह्मा की सभा में देवगण और राजर्षि उपस्थित हैं; तभी सरिताओं में श्रेष्ठ गंगा आती है और वायु से उसका वस्त्र क्षणभर उड़ जाता है। देवता लज्जा/मर्यादा से मुख फेर लेते हैं, किंतु महाभिष अनिमेष दृष्टि से गंगा को देखता रह जाता है—सभा की मर्यादा भंग होती है। → ब्रह्मा महाभिष के इस ‘असंयमित’ दृष्टिपात को अपराध मानकर शाप देते हैं—स्वर्ग से पतन कर उसे मर्त्यलोक में जन्म लेना होगा। समानांतर धारा में, वसु देवता भी शापग्रस्त होकर गंगा के पास आते हैं और उससे मर्त्यलोक में जन्म-बंधन से शीघ्र मुक्ति का उपाय पूछते हैं। → गंगा वसुओं से शर्त करती है: वह उनकी माता बनेगी और जन्म लेते ही उन्हें जल में प्रवाहित कर देगी ताकि वे शीघ्र शाप-मुक्त हों; पर एक वसु के लिए नियम कठोर होगा—वह अधिक समय मर्त्यलोक में रहेगा और उसकी आगे संतति न होगी; वही वीर्यवान पुत्र गंगा को प्राप्त होगा। वसु गंगा से समय-निश्चय कर प्रसन्न होकर अपने संकल्पानुसार प्रस्थान करते हैं। → शाप और शर्त का यह जाल अब मर्त्यलोक में उतरने को है—कौन होगा वह पुरुषश्रेष्ठ पिता, और कैसे गंगा अपने ही पुत्रों को जल में प्रवाहित करेगी?
Shlokas
Verse 1
अत--#कत षण्णवतितमोब< ध्याय: महाभिषको ब्रह्माजीका शाप तथा शापग्रस्त वसु ओंके साथ गंगाकी बातचीत वैशम्पायन उवाच इक्ष्वाकुवंशप्रभवो राजा55सीत् पृथिवीपति: । महाभिष इति ख्यातः सत्यवाक् सत्यविक्रम:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಒಬ್ಬ ಭೂಪತಿ ರಾಜನು ಇದ್ದನು; ಅವನು ‘ಮಹಾಭಿಷ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಸತ್ಯವಾಕ್ಯನೂ ಸತ್ಯವಿಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನು.
Verse 2
सो<श्वमेधसहस्रेण राजसूयशतेन च । तोषयामास देवेशं स्वर्ग लेभे ततः प्रभु:
ಅವನು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದಲೂ ನೂರು ರಾಜಸೂಯಗಳಿಂದಲೂ ದೇವೇಶ್ವರ ಇಂದ್ರನನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದನು; ನಂತರ ಆ ಮಹಾಪ್ರಭು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 3
ततः कदाचिद् ब्रह्माणमुपासांचक्रिरे सुरा: । तत्र राजर्षयो ह्ासन् स च राजा महाभिष:
ನಂತರ ಒಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಗಣಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೇವಿಸಲು ಅವರ ಸಮೀಪ ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳು ಇದ್ದರು; ಆ ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ ಮಹಾಭಿಷನೂ ಉಪಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 4
अथ गज्ज सरिच्छेष्ठा समुपायात् पितामहम् | तस्या वास: समुद्धूतं मारुतेन शशिप्रभम्
ಆಗ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಗಂಗಾ ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದಳು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಅವಳ ಚಂದ್ರಪ್ರಭೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಸ್ತ್ರವು ಸಹಸಾ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತು.
Verse 5
ततो5भवन् सुरगणा: सहसावाड्मुखास्तदा | महाभिषस्तु राजर्षिरशड्को दृष्टवान् नदीम्,यह देख सब देवताओंने तुरंत अपना मुँह नीचेकी ओर कर लिया; किंतु राजर्षि महाभिष नि:शंक होकर देवनदीकी ओर देखते ही रह गये
ಅದನ್ನು ಕಂಡ ದೇವಗಣಗಳು ಲಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮದಿಂದ ತಕ್ಷಣವೇ ಮುಖಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ತಿರುಗಿಸಿಕೊಂಡರು; ಆದರೆ ರಾಜರ್ಷಿ ಮಹಾಭಿಷನು ಸಂಶಯವಿಲ್ಲದೆ ಆ ದೇವನದಿಯತ್ತ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಉಳಿದನು.
Verse 6
सो<5पध्यातो भगवता ब्रह्मणा तु महाभिष: । उक्तश्न जातो मर्त्येषु पुनलोकानवाप्स्यसि
ಆಗ ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನು ಮಹಾಭಿಷನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿ ಹೀಗೆಂದನು—“ದುರ್ಮತೇ! ನೀನು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವೆ; ನಂತರ ಪುನಃ ಪುಣ್ಯಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.”
Verse 7
यया55हृतमनाश्चासि गड़या त्वं हि दुर्मते । साते वै मानुषे लोके विप्रियाण्याचरिष्यति
“ಯಾವ ಗಂಗೆಯು ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಳೋ, ದುರ್ಮತೇ, ಅವಳಿಂದಲೇ ನೀನು ಮೋಹಿತನಾದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವಳೇ ನಿನಗೆ ವಿರೋಧವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವಳು.”
Verse 8
यदा ते भविता मन्युस्तदा शापादू विमोक्ष्यसे । “जब तुम्हें गंगापर क्रोध आ जायगा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನಿನ್ನೊಳಗೆ ಕ್ರೋಧ ಉದಯಿಸಿದಾಗ, ಆಗಲೇ ನೀನು ಶಾಪದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗುವೆ.
Verse 9
प्रतीपं रोचयामास पितरं भूरितेजसम् । महाभिषं तु त॑ दृष्टवा नदी धैर्याच्च्युतं नृपम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಭಿಷನು ಅನೇಕ ತಪಸ್ವಿ ರಾಜರ್ಷಿಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರತೀಪನನ್ನೇ ತಂದೆಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಆರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಗಂಗೆಯು ಮಹಾಭಿಷನು ಧೈರ್ಯ-ಸಂಯಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದಳು.
Verse 10
तमेव मनसा ध्यायन्त्युपावर्तत् सरिद्वरा । सा तु विध्वस्तवपुष: कश्मलाभिहतान् नृप
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಗಂಗೆ ಅವನನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಹಿಂದಿರುಗಿದಳು. ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ವಸುಗಳನ್ನು ಕಂಡಳು—ಅವರ ದೇಹಗಳು ಚೂರುಚೂರಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಪಾಪಕಲ್ಮಷದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ) ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 11
ददर्श पथि गच्छन्ती वसून् देवान् दिवौकस: । तथारूपांश्व तान् दृष्टवा पप्रच्छ सरितां वरा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಳಾದ ಗಂಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿ ದೇವರಾದ ವಸುಗಳನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವರನ್ನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಅವಳು ಅವರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಳು.
Verse 12
किमिदं नष्टरूपा: स्थ कच्चित् क्षेमं दिवौकसाम् | तामूचुर्वसवो देवा: शप्ता: स्मो वै महानदि
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—(ಗಂಗೆ ಕೇಳಿದಳು) “ಇದು ಏನು? ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಕಾಂತಿಯ ರೂಪವನ್ನು ಏಕೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ? ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವೇ?” ಆಗ ವಸು ದೇವರುಗಳು ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಓ ಮಹಾನದಿಯೇ, ನಾವು ಶಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ.”
Verse 13
अल्पे5पराधे संरम्भाद् वसिष्ठेन महात्मना । विमूढा हि वयं सर्वे प्रच्छन्नमूषिसत्तमम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾತ್ಮ ವಸಿಷ್ಠನು ಅಲ್ಪ ಅಪರಾಧವನ್ನೇ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದನು; ಆದಕಾರಣ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ವೇಷಧಾರಿಯಾಗಿ ಇದ್ದ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 14
संध्यां वसिष्ठमासीनं तमत्यभिसूता: पुरा । तेन कोपाद् वयं शप्ता योनौ सम्भवतेति ह
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಹಿಂದೆ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ನಾವು ಘೋರ ಅಸಭ್ಯತೆ ತೋರಿದೆವು; ಅದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡು ಅವನು ನಮ್ಮನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು—‘ನೀವು ಯೋನಿಯಿಂದ ಜನಿಸುವಿರಿ.’
Verse 15
तुमलोगोंका दिव्य रूप नष्ट कैसे हो गया? देवता सकुशल तो हैं न? तब वसुदेवताओंने गंगासे कहा--“महानदी! महात्मा वसिष्ठने थोड़े-से अपराधपर क्रोधमें आकर हमें शाप दे दिया है। पहलेकी बात है एक दिन जब वसिष्ठजी पेड़ोंकी आड़में संध्योपासना कर रहे थे
ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಹೇಳಿದ ವಚನವನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ—ನೀನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಮಾನವಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ, ನಮ್ಮ ವಸುಗಳನ್ನು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರರূপದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮಕೊಡು.
Verse 16
न मानुषीणां जठरं प्रविशेम वयं शुभे । इत्युक्ता तैश्न वसुभिस्तथेत्युक्त्वाब्रवीदिदम्
ಓ ಶುಭೇ! ನಾವು ಮಾನವಸ್ತ್ರೀಯರ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕಾಗದಿರಲಿ—ಎಂದು ವಸುಗಳು ಬೇಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಗಂಗೆಯು ‘ತಥಾಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಾಗಿ ಹೀಗೆಂದಳು.
Verse 17
गजड़ोवाच मर्त्येषु पुरुषश्रेष्ठ: को वः कर्ता भविष्यति । गंगाजीने कहा--वसुओ! मर्त्यलोकमें ऐसे श्रेष्ठ पुरुष कौन हैं; जो तुमलोगोंके पिता होंगे। वसव ऊचु. प्रतीपस्य सुतो राजा शान्तनुलोंकविश्रुत: । भविता मानुषे लोके स न: कर्ता भविष्यति
ಗಂಗೆಯು ಹೇಳಿದರು—ವಸುಗಳೇ! ಮর্ত್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ತಂದೆಯಾಗುವ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯಾರು? ವಸುಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರತೀಪನ ಪುತ್ರ, ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತ ರಾಜ ಶಾಂತನು ಮಾನವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನಿಸುವನು; ಅವನೇ ನಮ್ಮ ಜನಕನಾಗುವನು.
Verse 18
गज़ोवाच ममाप्येवं मतं देवा यथा मां वदतानघा: । प्रियं तस्य करिष्यामि युष्माकं॑ चैतदीप्सितम्
ಗಂಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಪಾಪರಹಿತ ದೇವರೆ! ನೀವು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವೂ ಇದೆ. ನಾನು ರಾಜ ಶಾಂತನುವಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುವದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ಈ ಇಷ್ಟಾರ್ಥವನ್ನೂ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತೇನೆ.”
Verse 19
वसव ऊचु. जातान् कुमारान् स्वानप्सु प्रक्षेप्तुं वै त्वमहसि । यथा न चिरकाल नो निष्कृतिः स्यात् त्रिलोकगे
ವಸುಗಳು ಹೇಳಿದರು—“ತ್ರಿಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಗಂಗೆ! ನಾವು ನಿನ್ನ ಗರ್ಭದಿಂದ ಕುಮಾರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ತಕ್ಷಣ ನಮ್ಮನ್ನು ನಿನ್ನ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಎಸೆದುಬಿಡಬೇಕು; ಹೀಗಾದರೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವು ವಿಳಂಬವಾಗದೆ, ನಾವು ಶೀಘ್ರವೇ ಮর্ত್ಯಲೋಕದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುವೆವು.”
Verse 20
गजड़ोवाच एवमेतत् करिष्यामि पुत्रस्तस्य विधीयताम् । नास्य मोघ: संगम: स्यात् पुत्रहेतोर्मया सह
ಗಂಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ಹೌದು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಪುತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿ ಆ ರಾಜನು ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿದ ಸಂಗಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಬಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗಾಗಿ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಆಗಬೇಕು.”
Verse 21
वसव ऊचु. तुरीयार्ध प्रदास्पामो वीर्यस्यैकैकशो वयम् | तेन वीर्येण पुत्रस्ते भविता तस्य चेप्सित:
ವಸುಗಳು ಹೇಳಿದರು—“ನಾವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮ ವೀರ್ಯದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗವು ಅರ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಯುಕ್ತ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿನಗೆ ಒಬ್ಬ ಪುತ್ರನು ಹುಟ್ಟುವನು; ಅವನು ಆ ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಗೆ ತಕ್ಕವನಾಗಿರುವನು.”
Verse 22
न सम्पत्स्यति मर्त्येषु पुनस्तस्य तु संततिः । तस्मादतपुत्र: पुत्रस्ते भविष्यति स वीर्यवान्,किंतु मर्त्पलोकमें उसकी कोई संतान न होगी। अतः तुम्हारा वह पुत्र संतानहीन होनेके साथ ही अत्यन्त पराक्रमी होगा
“ಮರ್ತ್ಯರಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಂತತಿ ಮತ್ತೆ ಮುಂದುವರಿಯದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಆ ಪುತ್ರನು ಸಂತಾನರಹಿತನಾಗುವನು; ಆದರೆ ಮಹಾವೀರ್ಯವಂತನಾಗಿರುವನು.”
Verse 23
एवं ते समयं कृत्वा गड़या वसव: सह । जग्मु: संहृष्टममसो यथासंकल्पमणञ्जसा,इस प्रकार गंगाजीके साथ शर्त करके वसुगण प्रसन्नतापूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार चले गये
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಗಂಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ವಸುಗಳು ಹರ್ಷಿತಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ತಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪದಂತೆ, ಯಾವುದೇ ಅಡಚಣೆ ಇಲ್ಲದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟರು।
Verse 96
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि महाभिषोपाख्याने षण्णवतितमो<ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ‘ಮಹಾಭಿಷೋಪಾಖ್ಯಾನ’ ಎಂಬ ಉಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿನ ತೊಂಬತ್ತಾರುನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು।
Frequently Asked Questions
Whether preserving the Kuru lineage through exceptional measures (including niyoga and a change in rulership) can justify overriding Bhīṣma’s prior vow, or whether satya and vow-keeping remain non-negotiable even during dynastic crisis.
The chapter models dharma as a deliberative practice: crisis-arguments must be weighed against binding commitments, and legitimate resolution should be pursued through principled reasoning and consultation rather than expediency.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-level emphasis is instead on the exemplary force of satya and the procedural norm of seeking guidance from knowledgeable counselors when dharma becomes contested.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.