Adhyaya 78
ययाति-देवयानी-शर्मिष्ठा विवादः — Śukra’s Curse and the Disclosure of Lineage
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Dynastic Origins)
Vaiśaṃpāyana narrates Devayānī’s distress upon learning that Śarmiṣṭhā has borne a child. Devayānī confronts Śarmiṣṭhā, who asserts that a dharmic-seeming r̥ṣi fathered the child and that she did not act unlawfully; Devayānī requests identifying details (gotra/name), but Śarmiṣṭhā claims the ascetic’s radiance prevented questioning. Devayānī later encounters multiple boys in the forest; their gestures reveal Yayāti as father and Śarmiṣṭhā as mother, exposing concealed relationships. Devayānī condemns the breach of hierarchy and dependency, then departs in anger to her father Śukra (Uśanas). Before Śukra, Devayānī frames the situation as dharma overturned by adharma and reports that Śarmiṣṭhā has three sons while she has two. Śukra censures Yayāti for crossing limits and pronounces a curse of immediate old age. Yayāti argues a counter-duty: refusing a woman’s request in season is condemned by dharma-discourse; acting from fear of adharma, he approached Śarmiṣṭhā. Śukra maintains the sanction but allows a conditional mitigation: Yayāti may transfer old age to another willing person. The chapter closes with the stipulation that a son who grants youth will become king and gain longevity, fame, and progeny—linking ethical exchange to political succession.
Chapter Arc: देवताओं की सभा में इन्द्र को पराक्रम के लिए उकसाया जाता है; उसी समय पृथ्वी पर असुर-राज वृषपर्वा की कन्याओं के बीच एक साधारण स्नान-स्थल पर भाग्य एक बड़ा कलह रच देता है। → देवयानी (शुक्राचार्य की पुत्री) और शर्मिष्ठा (वृषपर्वा की पुत्री) वन में सहेलियों संग स्नान करती हैं। वस्त्रों की अदला-बदली/भ्रम से अहंकार और वर्ग-गर्व भड़क उठता है; शर्मिष्ठा क्रोध में देवयानी को तृण-लताओं से ढके कुएँ में धकेल देती है और बिना पीछे देखे लौट जाती है। → कुएँ में पड़ी देवयानी सहायता के लिए पुकारती है। नहुषनन्दन ययाति वहाँ आता है; देवयानी अपना दाहिना हाथ बढ़ाकर कहती है कि उसे पकड़कर बाहर निकालो—ययाति उसे कुएँ से उबारता है, और यह स्पर्श/उद्धार आगे के बंधन का बीज बन जाता है। → देवयानी अपनी पहचान बताती है—वह संजीवनी-विद्या वाले शुक्राचार्य की पुत्री है—और अपमान का वृत्तांत कहती है। वह दासी घूर्णिका को संदेश देकर पिता को बुलवाती है और घोषणा करती है कि अब वह वृषपर्वा के नगर में प्रवेश नहीं करेगी। → देवयानी का कठोर संकल्प और शुक्राचार्य को भेजा गया संदेश—अब असुर-राज के कुल पर क्या दण्ड/प्रायश्चित्त आएगा, और ययाति-देवयानी का यह संयोग किस परिणति तक जाएगा?
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माजल बछ। डे अष्टसप्ततितमोब< ध्याय: देवयानी और शर्मिष्ठाका कलह
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠ ಜನಮೇಜಯ! ಕಚನು ಮೃತಸಂಜೀವಿನೀ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಿತು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ ಎಲ್ಲ ದೇವರುಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಕಚನಿಂದಲೇ ಆ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕಲಿತು ಅವರು ಕೃತಾರ್ಥರಾದರು.
Verse 2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुमथाब्रुवन् । कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून् पुरन्दर,फिर सबने मिलकर इन्द्रसे कहा--'पुरन्दर! अब आपके लिये पराक्रम करनेका समय आ गया है, अपने शत्रुओंका संहार कीजिये”
ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಸೇರಿ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ)ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದರು—“ಪುರಂದರ! ಈಗ ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸು.”
Verse 3
एवमुक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा । तथेत्युक्त्वा प्रचक्राम सोडपश्यत वने स्त्रिय:
ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ದೇವತೆಗಳು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಮಘವಾನ್ (ಇಂದ್ರ) ಆಗ “ತಥಾಸ್ತು” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮನುಷ್ಯಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे । वायुभूत: स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
ಚೈತ್ರರಥ ಉದ್ಯಾನದಂತೆ ಮನೋಹರವಾದ ಆ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಇಂದ್ರನು ವಾಯುರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಲಸಿ ಹಾಕಿದನು.
Verse 5
ततो जलात् समुत्तीर्य कन्यास्ता: सहितास्तदा । वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकश:
ನಂತರ ಆ ಕನ್ಯೆಯರು ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನೀರಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಹತ್ತಿರ ಇಡಲಾಗಿದ್ದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅನೇಕ ವಿಧದ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 6
तत्र वासो देवयान्या: शर्मिष्ठा जगृहे तदा । व्यतिमिश्रमजानन्ती दुहिता वृषपर्वण:
ಅಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಕಲಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೇವಯಾನಿಯ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಳು.
Verse 7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोध: समजायत । देवयान्याश् राजेन्द्र शर्मिष्ठाया श्ष॒ तत्कृते,राजेन्द्र! उस समय वस्त्रोंकी अदला-बदलीको लेकर देवयानी और शर्मिष्ठा दोनोंमें वहाँ परस्पर बड़ा भारी विरोध खड़ा हो गया
ರಾಜೇಂದ್ರ! ಆ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ದೇವಯಾನಿ ಮತ್ತು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯ ನಡುವೆ ಪರಸ್ಪರ ತೀವ್ರ ವಿರೋಧ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 8
देवयान्युवाच कस्माद गृह्नासि मे वस्त्र शिष्या भूत्वा ममासुरि | समुदाचारहीनाया न ते साधु भविष्यति
Devayānī said: “O Asura girl, how can you take my garment after becoming my pupil? You are devoid of the refined conduct upheld by the virtuous; therefore, no good will come to you.”
Verse 9
शर्मिष्टोवाच आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम । स्तौति वन्दीव चाभीक्ष्णं नीचे: स्थित्वा विनीतवत्
Śarmiṣṭhā said: “Whether my father is seated or lying down, your father stands below like a humble attendant and, like a court-bard, repeatedly praises my father.”
Verse 10
याचतत्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्नतः । सुताहं स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
Vaiśampāyana said: “You are the daughter of one who begs—of one who praises in order to receive. But I am the daughter of one who is praised, who gives to others, and who does not accept gifts in return.”
Verse 11
आदुन्वस्व विदुन्वस्व द्रह्म कुप्पस्व याचकि । अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि । लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्पयहम्
Vaiśampāyana said: “Shake yourself, tremble if you will; rage on, O begging woman. Weaponless yourself, you flare up against one who is armed—empty-handed, you seethe in vain. If you truly seek combat, you will find an opponent ready to meet you; but I do not count you as worthy of regard.”
Verse 12
(प्रतिकूलं वदसि चेदितः प्रभृति याचकि । आकृष्य मम दासीक्िि: प्रस्थाप्यसि बहिर्बहि: ।।
“Beggar-girl! If from this day onward you speak anything against me, I will have my maidservants drag you and drive you out—out from here.” Vaiśampāyana said: Seeing Devayānī swollen with pride, having asserted her superiority, and clinging to Śarmiṣṭhā’s garment, Śarmiṣṭhā, seized by sinful intent, pushed her into a well. Thinking, “Now she must be dead,” Śarmiṣṭhā returned to the city. The episode highlights how arrogance and harsh speech provoke retaliation, and how violence born of envy leads to grave wrongdoing.
Verse 13
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत् कूपे ततः स्वपुरमागमत् | हतेयमिति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्षया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಅವಳನ್ನು ಬಾವಿಗೆ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿ, ನಂತರ ತನ್ನ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಳು. “ಇವಳು ಸತ್ತಿರಬೇಕು” ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪಾಪನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಳಾದ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು।
Verse 14
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा । अथ तं देशमभ्यागाद् ययातिर्नहुषात्मज:,वह क्रोधके आवेशमें थी, अतः देवयानीकी ओर देखे बिना ही घर लौट गयी। तदनन्तर नहुषपुत्र ययाति उस स्थानपर आये
ಕ್ರೋಧದ ವೇಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಅವಳು ದೇವಯಾನಿಯ ಕಡೆ ನೋಡದೆ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು. ಅನಂತರ ನಹುಷನ ಪುತ್ರ ಯಯಾತಿ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು।
Verse 15
श्रान्तयुग्य: श्रान्तहयो मृगलिप्सु: पिपासित: । स नाहुष: प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्
ರಥದ ಜೂತದ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳೂ ದಣಿದಿದ್ದವು. ಬೇಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿಯಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಅವನು ದಾಹದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟನು. ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡುತ್ತ ನಹುಷನ ಪುತ್ರ ಯಯಾತಿ ನೀರು ಒಣಗಿದ ಬಾವಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು।
Verse 16
ददर्श राजा तां तत्र कन्यामग्निशिखामिव । तामपृच्छत् स दृष्टवैव कन्याममरवर्णिनीम्
ಅಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ, ಅಪ್ಸರೆಯಂತೆಯೇ ಸುಂದರಳಾದ ಒಂದು ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ಅವಳನ್ನು ಕಂಡ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು।
Verse 17
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठ: साम्ना परमवल्गुना । का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನು ಮೊದಲು ಅತ್ಯಂತ ಮಧುರವಾದ, ಶಾಂತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿ, ನಂತರ ಹೇಳಿದನು—“ನೀನು ಯಾರು? ನಿನ್ನ ನಖಗಳು ತಾಮ್ರವರ್ಣದವು; ನೀನು ಶ್ಯಾಮವರ್ಣದ ಸುಂದರಿ; ನಿನ್ನ ಮಣಿಮಯ ಕುಂಡಲಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ಮೆರುಗುಗೊಂಡಿವೆ.”
Verse 18
दीर्घ ध्यायसि चात्यर्थ कस्माच्छोचसि चातुरा । कथं च पतितास्यस्मिन् कूपे वीरुत्तणावृते
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ, ಅತಿಯಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ಓ ಚತುರೆಯೇ, ಏಕೆ? ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಳೂ ಹುಲ್ಲೂ ಮುಚ್ಚಿರುವ ಈ ಬಾವಿಗೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಬಿದ್ದೆ?
Verse 19
देवयान्युवाच योअसौ देवै्हतान् दैत्यानुत्थापयति विद्यया
ದೇವಯಾನಿ ಹೇಳಿದಳು—ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿ, ವಿದ್ಯೆಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ದೇವರುಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ದೈತ್ಯರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.
Verse 20
(पृच्छसे मां कस्त्वमसि रूपवीर्यबलान्वित: । ब्रूह्मत्रागमनं किं वा श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ‘ನೀನು ಯಾರು?’ ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತೀಯೆ; ಆದರೆ ರೂಪ, ವೀರ್ಯ, ಬಲಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾದ ನೀನು ಯಾರು? ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವೇನು? ನಾನು ತತ್ತ್ವತಃ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯಯಾತಿ ಹೇಳಿದನು—ಭದ್ರೇ, ನಾನು ರಾಜ ನಹುಷನ ಪುತ್ರ ಯಯಾತಿ. ಇಂದು ಬೇಟೆಯ ಆಸೆಯಿಂದ ಈ ಕಡೆ ಬಂದೆ; ದಣಿದು ದಾಹಗೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು, ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಈ ಬಾವಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡೆ. (ನಂತರ ಅವನು ಹೇಳಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು)—ಓ ರಾಜನ್, ಇದು ನನ್ನ ಬಲಗೈ; ತಾಮ್ರವರ್ಣ ನಖಗಳೂ ಬೆರಳುಗಳೂಳ್ಳದು…
Verse 21
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः । जानामि त्वां हि संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
ನನ್ನನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಕುಲೀನನೆಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀನು ಸಂಯಮಿ, ಶಾಂತಸ್ವಭಾವಿ, ವೀರ್ಯವಂತ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿ ಎಂದು ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ.
Verse 22
तस्मान्मां पतितामस्मात् कूपादुद्धर्तुमहसि । (देवयानी बोली--) महाराज! लाल नख और अंगुलियोंसे युक्त यह मेरा दाहिना हाथ है। इसे पकड़कर आप इस कुएँसे मेरा उद्धार कीजिये। मैं जानती हूँ
ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಬಾವಿಗೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಖಂಡಿತ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು.
Verse 23
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततोडवटात् । उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात् कूपान्नराधिप:
ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಆ ಗುಂಡಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದನು. ಬಳಿಕ ತ್ವರಿತ ಬಲದಿಂದ ನರಾಧಿಪತಿ ಅವಳನ್ನು ಆ ಬಾವಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದನು—ದುರ್ಬಲರ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ರಾಜಧರ್ಮವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪರಿರಕ್ಷಣಾಕರ್ಮ ಅದು.
Verse 24
(गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव । इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानी तमुत्तरम् ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ಭದ್ರೇ! ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗು; ನಿನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ.” ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ದೇವಯಾನಿ ಉತ್ತರಿಸಿದಳು—“ನನ್ನನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು; ನೀನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನು. ನೀನು ನನ್ನ ಕೈ ಹಿಡಿದಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನೇ ನನ್ನ ಪತಿ ಆಗುವೆ.” ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲೋದ್ಭವ ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—“ಭದ್ರೇ! ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕನ್ಯೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ನಿನ್ನ ಸಂಗಮ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಕಾವ್ಯ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ) ಸರ್ವಲೋಕಗುರು; ನೀನು ಅವನ ಪುತ್ರಿ; ಹೀಗಾಗಿ ನಾನು ಅವನನ್ನೂ ಭಯಪಡುತ್ತೇನೆ. ಕಲ್ಯಾಣಿ! ನೀನು ನನ್ನಂತಹವನಿಗೆ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲ.” ದೇವಯಾನಿ ಹೇಳಿದಳು—“ನರಾಧಿಪ! ಇಂದು ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೇ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಲು ನೀನು ಇಚ್ಛಿಸದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ತಂದೆಯ ಮೂಲಕವೂ ನಿನ್ನನ್ನೇ ವರಿಸುವೆ; ನಂತರ ನೀನು ಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು ನನ್ನನ್ನು ಜೊತೆಗೇ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆ.”
Verse 25
(क्वचिदार्ता च रुदती वृक्षमाश्रित्य तिष्ठति । ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गव: ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಎಲ್ಲೋ ದೇವಯಾನಿ ವ್ಯಥಿತಳಾಗಿ ಅಳುತ್ತಾ ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ಮಗಳು ಮರಳಲು ತಡವಾದಾಗ ಭಾರ್ಗವ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ) ದಾಯಿಗೆ ಹೇಳಿದರು—“ದಾಯಿ! ಶುದ್ಧಸ್ಮಿತ ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಇಲ್ಲಿ ಕರೆತರು.” ಅಷ್ಟೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ದಾಯಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆಯಲು ಹೊರಟಳು. ದೇವಯಾನಿ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಳೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ದಾಯಿ ಹೋಗಿ, ಅವಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ಕಂಡಳು—ದೀನಳಾಗಿ, ಶ್ರಮದಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಅಳುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದಳು. ದಾಯಿ ಹೇಳಿದಳು—“ಭದ್ರೇ! ಏನಾಗಿದೆ? ಬೇಗ ಹೇಳು; ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.” ಆಗ ದೇವಯಾನಿ ದಾಯಿಯನ್ನು ಹತ್ತಿರ ಕರೆದು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಮಾಡಿದ ಅಪರಾಧವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಳು. ಶೋಕದಿಂದ ತಪ್ತಳಾಗಿ, ಮುಂದೆ ಬಂದ ಘೂರ್ಣಿಕೆಗೆ ಹೇಳಿದಳು—“ಘೂರ್ಣಿಕೇ! ತಕ್ಷಣ ಹೋಗು; ನನ್ನ ತಂದೆಗೆ ಬೇಗ ತಿಳಿಸು.”
Verse 26
वैशम्पायन उवाच सा तत्र त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಘೂರ್ಣಿಕಾಸುರನ ಮಂದಿರವನ್ನು ಸೇರಿತು.
Verse 27
दृष्टवा काव्यमुवाचेदं सम्भ्रमाविष्टचेतना । आचचक्षे महाप्राज्ञं देवयानीं वने हताम्
ಕಾವ್ಯನನ್ನು (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನನ್ನು) ಕಂಡು, ಆತಂಕದಿಂದ ಕಲುಷಿತಚಿತ್ತಳಾಗಿ ಅವಳು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಿಗೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದಳು—“ದೇವಯಾನಿ ವನದಲ್ಲಿ ಹತಳಾದಳು.”
Verse 28
शर्मिष्ठया महाभाग दुद्ित्रा वृषपर्वण: । श्र॒त्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिछ्ठया हताम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಮಹಾಭಾಗ! ಅಲ್ಲಿ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯು ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದು ಬೀಳಿಸಿದಳೆಂದು ಕಾವ್ಯನು (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನು) ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣ ಅತೀವ ವ್ಯಥಿತನಾಗಿ, ಆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದನು।
Verse 29
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाण: सुतां वने | दृष्टवा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
ದುಃಖದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅವನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಹುಡುಕತೊಡಗಿದನು. ನಂತರ ಅದೇ ವನದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯನು ತನ್ನ ಮಗಳು ದೇವಯಾನಿಯನ್ನು ಕಂಡನು.
Verse 30
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दु:खितो वाक्यमब्रवीत् | आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दु:खसुखे जना:
ಎರಡು ಭುಜಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ದುಃಖದಿಂದ ಅವನು ಹೇಳಿದನು— “ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ತಮ್ಮದೇ ದೋಷಗಳಿಂದ ದುಃಖ-ಸುಖಗಳಿಗೆ ಬಂಧಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.”
Verse 31
मन्ये दुश्चरितं ते5स्ति यस्येयं निष्कृति: कृता । वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! देवयानीकी बात सुनकर घूर्णिका तुरंत असुरराजके महलमें गयी और वहाँ शुक्राचार्यको देखकर सम्भ्रमपूर्ण चित्तसे वह बात बतला दी। महाभाग! उसने महाप्राज्ञ शुक्राचार्यको यह बताया कि “*वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाके द्वारा देवयानी वनमें मृततुल्य कर दी गयी है।' अपनी पुत्रीको शर्मिष्ठा-द्वारा मृततुल्य की गयी सुनकर शुक्राचार्य बड़ी उतावलीके साथ निकले और दुःखी होकर उसे वनमें ढूँढ़ने लगे। तदनन्तर वनमें अपनी बेटी देवयानीको देखकर शुक्राचार्यने दोनों भुजाओंसे उठाकर उसे हृदयसे लगा लिया और दुःखी होकर कहा--“बेटी! सब लोग अपने ही दोष और गुणोंसे--अशुभ या शुभ कर्मोसे दुःख एवं सुखमें पड़ते हैं। मालूम होता है
ನಿನ್ನಿಂದ ಯಾವುದೋ ದುಶ್ಚರಿತ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಈ ಫಲ (ನಿಷ್ಕೃತಿ) ಉಂಟಾಗಿದೆ.
Verse 32
शर्मिष्ठया यदुक्तास्मि दुह्तित्रा वृषपर्वण: । सत्यं किलैतत् सा प्राह दैत्यानामसि गायन:
ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ನನಗೆ ಹೇಳಿದುದು— ಅದು ನಿಜವೇ? ಅವಳು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ— “ನೀನು ಭಟ್ಟನಂತೆ ದೈತ್ಯರ ಗುಣಗಾನ ಮಾಡುತ್ತೀಯೆ.”
Verse 33
एवं हि मे कथयति शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । वचन तीक्षणपरुषं क्रोधरक्तेक्षणा भृशम्,वृषपर्वाकी लाड़िली शर्मिष्ठा क्रोध8े लाल आँखें करके आज मुझसे इस प्रकार अत्यन्त तीखे और कठोर वचन कह रही थी--
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವೂ ಕಠೋರವೂ ಆದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಆಡಿದಳು।
Verse 34
स्तुवतो दुहिता नित्यं याचत: प्रतिगृह्नत: । अहं तु स्तूयमानस्य ददतो<प्रतिगृह्नतः
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ನೀನು ಸದಾ ಸ್ತುತಿಸುವ, ನಿತ್ಯ ಯಾಚಿಸುವ, ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನ ಮಗಳು; ಆದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸ್ತುತಿಸುವ ಆ ರಾಜನ ಮಗಳು—ಅವನು ಉದಾರವಾಗಿ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ದಾನವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ।”
Verse 35
इदं मामाह शर्मिष्ठा दुहिता वृषपर्वण: । क्रोधसंरक्तनयना दर्पपूर्णा पुनः पुन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ವೃಷಪರ್ವನ ಮಗಳು ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ನನಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದಳು. ಕೋಪದಿಂದ ಅವಳ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದವು; ಅವಳು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಅದೇ ಕಠೋರ ವಿಷಯವನ್ನು ಮರುಮರು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದಳು।
Verse 36
यद्यहं स्तुवतस्तात दुहिता प्रतिगृह्नतः । प्रसादयिष्ये शर्मिष्ठामित्युक्ता तु सखी मया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—“ತಂದೆಯೇ! ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಸ್ತುತಿಸುವವನೂ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನೂ ಮಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಸೇವೆಯಿಂದ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ”—ಎಂದು ನಾನು ನನ್ನ ಸಖಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದೆ।
Verse 37
(उक्ताप्येवं भृशं क्रुद्धा मां गृह विजने वने । कूपे प्रक्षेपयामास प्रक्षिप्यैव गृहं ययौ ।।
ನಾನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರೂ, ಭಾರೀ ಕೋಪದಿಂದ ಶರ್ಮಿಷ್ಠೆ ಆ ನಿರ್ಜನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಾವಿಗೆ ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟಳು; ತಳ್ಳಿ ತಾನೇ ಮನೆಗೆ ಹೋದಳು। ಆಗ ಶುಕ್ರನು ಹೇಳಿದನು—“ದೇವಯಾನಿ! ನೀ ಸ್ತುತಿಸುವವನ, ಯಾಚಿಸುವವನ ಅಥವಾ ದಾನ ಸ್ವೀಕರಿಸುವವನ ಮಗಳು ಅಲ್ಲ. ನೀ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಯಾರನ್ನೂ ಸ್ತುತಿಸದ, ಎಲ್ಲರಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ಪವಿತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಮಗಳು।”
Verse 38
वृषपर्वैव तद् वेद शक्रो राजा च नाहुष: । अचिन्त्य ब्रह्म निर्टन्ड्मैश्वरं हि बल॑ मम,इस बातको वृषपर्वा, देवराज इन्द्र तथा राजा ययाति जानते हैं। निर्दधन्द्र अचिन्त्य ब्रह्म ही मेरा ऐश्वर्ययुक्त बल है
ಶುಕ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ವೃಷಪರ್ವನೇ, ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ) ಮತ್ತು ರಾಜ ನಹುಷ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ನನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯಸಹಿತ ಬಲವು ಅಚಿಂತ್ಯವಾದ ಅದ್ವೈತ ಬ್ರಹ್ಮವೇ.
Verse 39
यच्च किंचित् सर्वगतं भूमौ वा यदि वा दिवि | तस्याहमीश्वरो नित्य तुष्टेनोक्त: स्वयम्भुवा
ಶುಕ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಭೂಮಿಯಲ್ಲಾಗಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಏನಿದ್ದರೂ, ಅದರ ನಿತ್ಯಾಧಿಪತಿ ನಾನೇ. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಸ್ವಯಂಭೂ (ಬ್ರಹ್ಮ) ನನಗೆ ಈ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು.
Verse 40
अहं जलं विमुज्चामि प्रजानां हितकाम्यया । पुष्णाम्योषधय: सर्वा इति सत्यं ब्रवीमि ते,मैं ही प्रजाओंके हितके लिये पानी बरसाता हूँ और मैं ही सम्पूर्ण ओषधियोंका पोषण करता हूँ, यह तुमसे सच्ची बात कह रहा हूँ
ಶುಕ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಜ들의 ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನೀರನ್ನು ಮಳೆಯಾಗಿ ಸುರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಎಲ್ಲ ಔಷಧಿ-ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇದು ನಿನಗೆ ಹೇಳುವ ಸತ್ಯ.
Verse 41
वैशम्पायन उवाच एवं विषादमापचन्नां मन्युना सम्प्रपीडिताम् । वरचनैर्मधुरै: श्लक्षणै: सान्त्वयामास तां पिता
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಜನಮೇಜಯ! ದೇವಯಾನಿ ಈ ರೀತಿ ವಿಷಾದದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಕೋಪದಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅವಳ ತಂದೆ ಮಧುರ, ಮೃದು ಮತ್ತು ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸಾಂತ್ವನಪಡಿಸಿದನು.
Verse 77
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक सतहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಅಂತರ್ಗತ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಯಯಾತ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನವಿಷಯಕ ಎಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 78
इति श्रीमहा भारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ययात्युपाख्याने5ष्टसप्ततितमो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಯಯಾತ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನದ ಅಷ್ಟಸಪ್ತತಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 183
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सत्यं सुमध्यमे । “तुम किसी अत्यन्त घोर चिन्तामें पड़ी हो। आतुर होकर शोक क्यों कर रही हो? तृण और लताओंसे ढके हुए इस कुएँमें कैसे गिर पड़ी? तुम किसकी पुत्री हो? सुमध्यमे! ठीक- ठीक बताओ'
ನೀನು ಯಾರ ಮಗಳು? ಓ ಸುಮಧ್ಯಮೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳು.
Verse 196
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते । देवयानी बोली--जो देवताओंद्वारा मारे गये दैत्योंको अपनी विद्याके बलसे जिलाया करते हैं
ನಾನು ಆ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನ ಮಗಳು; ನಾನು ಈ ದುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಅವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಅರಿತಿಲ್ಲ.
Verse 253
नेदानीं सम्प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वण: । देवयानीने कहा--घूर्णिके! तुम वेगपूर्वक जाओ और शीघ्र मेरे पिताजीसे कह दो --“अब मैं वृषपर्वाके नगरमें पैर नहीं रखूँगी'
ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಾನು ವೃಷಪರ್ವನ ನಗರಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಡುವುದಿಲ್ಲ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is competing dharma-claims: Devayānī frames Yayāti’s conduct as a breach of marital and dependency norms, while Yayāti frames compliance with a woman’s seasonal request as a dharmic necessity; the text stages a conflict between social hierarchy and a duty-based sexual ethic.
Actions justified as “necessary” still require accountability to legitimate authority and transparent conduct; when private exceptions become concealed practices, they destabilize trust and succession, inviting corrective sanctions.
A functional phala-style assurance appears in Śukra’s condition: the son who donates youth will obtain kingship and auspicious outcomes (longevity, fame, many offspring), emphasizing that ethical exchange directly structures political legitimacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.