Adhyaya 73
Ādi-parva, Adhyāya 73: Devayānī–Śarmiṣṭhā Dispute, Confinement in the Well, and Yayāti’s Rescue
Upa-parva: Sambhava Upa-Parva (Genealogies and Origins: Yayāti–Devayānī–Śarmiṣṭhā Episode)
Vaiśaṃpāyana narrates that, after Kaca’s successful acquisition of knowledge, the devas urge Indra toward action; the scene then shifts to a forest recreation where maidens bathe and their garments are disturbed, leading to mistaken appropriation. Śarmiṣṭhā takes Devayānī’s garment, and a status-laden verbal exchange follows: Devayānī asserts hierarchical and disciplinary claims, while Śarmiṣṭhā counters with rhetoric of dependency and patronage, escalating the dispute. The conflict culminates in Śarmiṣṭhā casting Devayānī into a well and departing without ensuring safety. Subsequently, King Yayāti, fatigued and seeking water, discovers Devayānī in the well; she identifies herself as Śukra’s daughter and requests rescue by his right hand. Yayāti lifts her out, then departs; Devayānī instructs her attendant to inform Śukra. Śukra learns of the event, searches, embraces Devayānī, and interprets the harm within a moral-causal frame, while Devayānī reports Śarmiṣṭhā’s insulting speech; Śukra affirms Devayānī’s status and alludes to the acknowledged scope of his power among rulers and gods.
Chapter Arc: गान्धर्व-विवाह के बाद वन-आश्रम में एक निर्णायक क्षण आता है—कण्व मुनि के सामने शकुन्तला का भविष्य, और दुष्यन्त के वचनों की धर्म-परख। → दुष्यन्त शकुन्तला को सुवर्णमाला, वस्त्र, कुण्डल, मणिरत्न आदि उपहार और राज्य-सम्पदा देने का वचन देता है, पर शकुन्तला धर्मपथ पर टिके रहने के लिए शर्त/समय (समय-प्रतिज्ञा) रखती है—विवाह का आधार केवल काम नहीं, धर्म-सम्मत वचन और उत्तरदायित्व है। → शकुन्तला का ‘समय’ सुनकर दुष्यन्त ‘एवमस्तु’ कहकर बिना विचार-विलम्ब के स्वीकार करता है—यह क्षण गान्धर्व-विवाह को नैतिक वैधता और सामाजिक दिशा देता है। → कण्व मुनि, धर्मभृतां वर, ‘एवमस्तु’ कहकर शकुन्तला के निर्णय और विवाह को अनुमोदित करते हैं; पिता-आचार्य के स्पर्श/आशीर्वाद से सम्बन्ध को आश्रम-धर्म की स्वीकृति मिलती है। → स्वीकृति के बाद भी आगे का प्रश्न हवा में रहता है—राज्य-सभा और लोक-व्यवहार में यह सम्बन्ध कैसे टिकेगा, और दुष्यन्त का वचन भविष्य में किस परीक्षा से गुज़रेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ५६ श्लोक मिलाकर कुल २४३ “लोक हैं) त्रिसप्ततितमो< ध्याय: शकुन्तला हा की ष्यन्तका गान्धर्व विवाह और महर्षि द्वारा उसका अनुमोदन दुष्यन्त उवाच सुव्यक्तं राजपुत्री त्वं यथा कल्याणि भाषसे । भार्या मे भव सुश्रोणि ब्रूहि कि करवाणि ते
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಕಲ್ಯಾಣಿ! ನೀನು ಮಾತನಾಡುವ ರೀತಿಯಿಂದಲೇ ನೀನು ರಾಜಪುತ್ರಿಯೆಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸುಶ್ರೋಣಿ! ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು. ನಿನ್ನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಹೇಳು.
Verse 2
सुवर्णमालां वासांसि कुण्डले परिहाटके । नानापत्तनजे शुभ्रे मणिरत्ने च शोभने
ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಸ್ವರ್ಣಮಾಲೆ, ಸುಂದರ ವಸ್ತ್ರಗಳು, ಶುದ್ಧ ತಪ್ತ ಸ್ವರ್ಣದ ಕುಂಡಲಗಳು, ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಪಟ್ಟಣಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ, ಶುಭ, ಮಣಿರತ್ನಜಡಿತ ಶೋಭನ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಕ್ಷಣ ತರಿಸಿಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಓ ಶೋಭನೆ! ಇನ್ನೇನು ಹೇಳಲಿ—ಇಂದಿನಿಂದ ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯವೂ ನಿನ್ನದೇ ಆಗಲಿ; ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಮಹಿಷಿಯಾಗು.
Verse 3
आहरामि तवाद्याहं निष्कादीन्यजिनानि च । सर्व राज्यं तवाद्यास्तु भार्या मे भव शोभने
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂದೇ ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಗಳು (ಸ್ವರ್ಣಾಭರಣಗಳು) ಮೊದಲಾದ ದಾನಗಳನ್ನೂ ಮೃಗಚರ್ಮಗಳನ್ನೂ ತಂದುಕೊಡುತ್ತೇನೆ. ಇಂದಿನಿಂದ ನನ್ನ ಸಮಸ್ತ ರಾಜ್ಯ ನಿನ್ನದೇ ಆಗಲಿ; ಓ ಶೋಭನೆ, ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು.
Verse 4
गान्धर्वेण च मां भीरु विवाहेनैहि सुन्दरि । विवाहानां हि रम्भोरु गान्धर्व: श्रेष्ठ उच्यते,भीरु! सुन्दरि! गान्धर्व विवाहके द्वारा मुझे अंगीकार करो। रम्भोरु! विवाहोंमें गान्धर्व विवाह श्रेष्ठ कहलाता है
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಭೀರು, ಓ ಸುಂದರಿ, ಗಾಂಧರ್ವ ವಿವಾಹದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸು. ಓ ರಂಭೋರು, ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಂಧರ್ವ ವಿವಾಹವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 5
शकुन्तलोवाच फलाहारो गतो राजन् पिता मे इत आश्रमात् | मुहूर्त सम्प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति
ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ರಾಜನೇ, ನನ್ನ ತಂದೆ ಕಣ್ವರು ಫಲಗಳನ್ನು ತರಲು ಈ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಾಯಿರಿ; ಅವರು ಮರಳಿ ಬಂದು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ನಿಮಗೆ ಒಪ್ಪಿಸುವರು.
Verse 6
(पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मतम् । यस्य वा दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति ।।
ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ಮಹಾರಾಜ, ನನ್ನ ತಂದೆಯೇ ಸದಾ ನನ್ನ ಪ್ರಭು; ಅವರನ್ನು ನಾನು ಪರಮ ದೈವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ತಂದೆ ನನನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ನೀಡುವರೋ ಅವನೇ ನನ್ನ ಭರ್ತನಾಗುವನು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತಂದೆ, ಯೌವನದಲ್ಲಿ ಭರ್ತ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಧರ್ಮಿಷ್ಠ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನನ್ನ ತಪಸ್ವಿ ತಂದೆಯನ್ನು ಅವಮಾನಿಸಿ ಅಧರ್ಮದಿಂದ ನಾನು ಪತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ವರಿಸಲಿ? ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಸುಶ್ರೋಣಿ, ಹೀಗೆ ಮಾತಾಡಬೇಡ; ತಪೋರಾಶಿ ಕಣ್ವರು ದಯಾಮಯರು. ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ರಾಜನೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕ್ರೋಧದಿಂದಲೇ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರ ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸೂರ್ಯ ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ, ರಾಜನು ದಂಡದಿಂದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಮನ್ಯುವಿನಿಂದ ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರುದ್ಧ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಮನ್ಯುವಿನಿಂದ ಅಪರಾಧಿಯನ್ನು, ವಜ್ರಪಾಣಿ ಇಂದ್ರನು ಅಸುರರನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂತೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವರಾರೋಹೆ, ನೀನು ಅನಿಂದ್ಯ ಆಚರಣೆಯವಳು; ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ತಿಳಿ, ನಿನ್ನ ಕಾರಣಕ್ಕೇ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.
Verse 7
आत्मनो बन्धुरात्मैव गतिरात्मैव चात्मन: । आत्मनो मित्रमात्मैव तथा55त्मा चात्मन: पिता | आत्मनैवात्मनो दानं कर्तुमरहसि धर्मत:
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ತನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಬಂಧು; ತನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಆಶ್ರಯ, ತನ್ನ ಆತ್ಮವೇ ಗತಿ. ಆತ್ಮವೇ ತನ್ನ ಮಿತ್ರ; ಆತ್ಮವೇ ತನ್ನ ತಂದೆಯಂತೆಯೂ. ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ನೀನು ನಿನ್ನನ್ನೇ ದಾನವಾಗಿ—ಅಂದರೆ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸಮರ್ಪಣವಾಗಿ—ಕೊಡಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ.
Verse 8
अष्टावेव समासेन विवाहा धर्मत:ः स्मृता: । ब्राह्मो दैवस्तथैवार्ष: प्राजापत्यस्तथासुर:
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿವಾಹದ ಎಂಟು ರೂಪಗಳೇ ಸ್ಮೃತವಾಗಿವೆ: ಬ್ರಾಹ್ಮ, ದೈವ, ಆರ್ಷ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ, ಆಸುರ; ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದ ಮೂರು—ಗಾಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಪೈಶಾಚ। ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗೀಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವು ಧರ್ಮನಿಯಮಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ ನೈತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರೂಪಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮಾನುಕೂಲ, ಕೆಲವು ತದಪೇಕ್ಷೆ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 9
गान्धर्वो राक्षसश्वैव पैशाचश्चाष्टम: स्मृत: । तेषां धर्म्यान् यथापूर्व मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಗಾಂಧರ್ವ, ರಾಕ್ಷಸ ಮತ್ತು ಪೈಶಾಚವೂ ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಪೈಶಾಚವೇ ಎಂಟನೆಯದು ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ। ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು—ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರೂಪಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಧರ್ಮ್ಯವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿದನು।
Verse 10
प्रशस्तां श्वतुर: पूर्वान् ब्राह्मणस्योपधारय । षडानुपूर्व्या क्षत्रस्य विद्धि धर्म्याननिन्दिते
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಮೊದಲು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶಸ್ತ ವಿವಾಹಗಳು—ಬ್ರಾಹ್ಮ, ದೈವ, ಆರ್ಷ, ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಧರಿಸು. ಮತ್ತು ಓ ಅನಿಂದಿತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮದಿಂದ ಗಾಂಧರ್ವವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಆರು ವಿವಾಹಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಧರ್ಮಾನುಕೂಲವೆಂದು ತಿಳಿ.
Verse 11
रज्ञां तु राक्षसो<प्युक्तो विट्शूट्रेष्वासुर: स्मृत: । पज्चानां तु त्रयो धर्म्या अधर्म्यौं द्वौ स््मृताविह
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜರಿಗೆ ರಾಕ್ಷಸ ವಿವಾಹವೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರಲ್ಲಿ ಆಸುರ ವಿವಾಹ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ಈ ಐದು (ಕೊನೆಯ) ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಧರ್ಮ್ಯ, ಎರಡು ಅಧರ್ಮ್ಯವೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 12
पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कदाचन । अनेन विधिना कार्यो धर्मस्यैषा गति: स्मृता,पैशाच और आसुर विवाह कदापि करनेयोग्य नहीं हैं। इस विधिके अनुसार विवाह करना चाहिये। यह धर्मका मार्ग बताया गया है
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಪೈಶಾಚ ಮತ್ತು ಆಸುರ ವಿವಾಹಗಳನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಆಚರಿಸಬಾರದು. ಈ ವಿಧಾನದಂತೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದೇ ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 13
गान्धर्वराक्षसौ क्षत्रे धर्म्यों तो मा विशड्किथा: । पृथग् वा यदि वा मिश्रौ कर्तव्यौ नात्र संशय:
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಗಾಂಧರ್ವವೂ ರಾಕ್ಷಸವೂ—ಈ ಎರಡೂ ವಿವಾಹರೂಪಗಳು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ಸಂಶಯಪಡಬೇಡ. ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರವಾಗಿರಲಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದವುಗಳೇ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Verse 14
सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि । गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुमहसि,अतः सुन्दरी! मैं तुम्हें पानेके लिये इच्छुक हूँ। तुम भी मुझे पानेकी इच्छा रखकर गान्धर्व विवाहके द्वारा मेरी पत्नी बन जाओ
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಸುಂದರ ವರ್ಣದವಳೇ, ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀವೂ ನನ್ನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೀ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಾಂಧರ್ವ ವಿವಾಹದ ಮೂಲಕ ನೀನು ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯಾಗು.
Verse 15
शकुन्तलोवाच यदि धर्मपथस्त्वेष यदि चात्मा प्रभुर्मम । प्रदाने पौरवश्रेष्ठ शृणु मे समयं प्रभो
ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ಓ ಪೌರವಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವೇ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಮತ್ತು ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ಅರ್ಪಿಸುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆತ್ಮಕ್ಕೇ ಅಧಿಕಾರವಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದರೆ ಪ್ರಭು, ನನ್ನ ಒಂದು ಷರತ್ತು ಇದೆ—ಅದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ.
Verse 16
सत्यं मे प्रतिजानीहि यथा वक्ष्याम्यहं रह: । मयि जायेत य: पुत्र: स भवेत् त्वदनन्तर:
ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ನನಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿರಿ; ನಾನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದನ್ನು ಕೇಳಿರಿ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮಿಂದ ಜನಿಸುವ ಪುತ್ರನೇ ನಿಮ್ಮ ನಂತರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ (ಯುವರಾಜ) ಆಗಬೇಕು.
Verse 17
युवराजो महाराज सत्यमेतद् ब्रवीमि ते । यद्येतदेवं दुष्पन्त अस्तु मे सड़मस्त्वया
ದುಷ್ಯಂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಹಾರಾಜ, ನಾನು ನಿನಗೆ ಇದನ್ನು ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಓ ದುಷ್ಯಂತ, ಈ ಷರತ್ತು ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ, ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ನನ್ನ ಸಂಗಮ/ವಿವಾಹವಾಗಲಿ.
Verse 18
वैशम्पायन उवाच एवमस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन् । अपि च वत्वां हि नेष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನು ಯೋಚನೆ ಮಾಡದೆ ಅವಳಿಗೆ, “ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಮತ್ತೆ, “ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆ! ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಸ್ವನಗರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು” ಎಂದನು.
Verse 19
यथा त्वमर्हा सुश्रोणि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते । एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—“ಸುಶ್ರೋಣಿ! ನೀ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಈ ಸತ್ಯವನ್ನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.” ಎಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜರ್ಷಿ ದುಷ್ಯಂತನು ಅನಿಂದ್ಯಗಾಮಿನಿ ಶಕುಂತಲೆಯ ಕೈಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
Verse 20
जग्राह विधिवत् पाणायुवास च तया सह । विश्वास्य चैनां स प्रायादब्रवीच्च पुन: पुन:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಶಕುಂತಲೆಯ ಕೈಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಹಿಡಿದು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದನು. ನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ಧೈರ್ಯ ತುಂಬಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು, ಹೋಗುವಾಗ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳಿದನು—“ಸುಶ್ರೋಣಿ! ನೀ ರಾಜಭವನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಲು ಯೋಗ್ಯಳಾಗಿದ್ದೀಯೆ; ಇದು ಸತ್ಯ.”
Verse 21
प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनी चतुरद्धिणीम् । तया त्वानाययिष्यामि निवासं स्व शुचिस्मिते
“ನಿನ್ನ خاطر ನಾನು ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವೆನು; ಆ ಸೇನೆಯೊಂದಿಗೆ, ಶುಚಿಸ್ಮಿತೆ, ನಿನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ (ರಾಜಭವನಕ್ಕೆ) ಕರೆತರುವೆನು.”
Verse 22
(एवमुक्त्वा स राजर्षिस्तामनिन्दितगामिनीम् । सम्परिष्वज्य बाहुभ्यां स्मितपूर्वमुदैक्षत ।।
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆಂದು ಹೇಳಿ ರಾಜರ್ಷಿ ದುಷ್ಯಂತನು ಅನಿಂದ್ಯಗಾಮಿನಿ ಶಕುಂತಲೆಯನ್ನು ಎರಡೂ ಭುಜಗಳಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಮಂದಹಾಸದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ದೇವಿಯಂತೆ ಶಕುಂತಲೆ ರಾಜನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಿಂತಿದ್ದಳು; ಆಗ ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಒತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಶಕುಂತಲೆಯ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿದು, ಅವಳು ನೃಪತಿಯ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದುಬಿಟ್ಟಳು. ರಾಜನು ಅವಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಎತ್ತಿ, “ರಾಜಕುಮಾರಿಯೇ! ದುಃಖಿಸಬೇಡ” ಎಂದು ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳಿ, “ನನ್ನ ಪುಣ್ಯದ ಶಪಥ—ನಿನ್ನನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವೆನು” ಎಂದನು. ಹೀಗೆ ಅವಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ, ಓ ಜನಮೇಜಯ, ರಾಜನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಕಾಶ್ಯಪ (ಕಣ್ವ) ಋಷಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತೆಯಿಂದ ಕಲುಷಿತವಾಯಿತು; ಆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲೇ ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 23
भगवांस्तपसा युक्त: श्रुत्वा कि नु करिष्यति । एवं स चिन्तयन्नेव प्रविवेश स्वकं पुरम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ತಪೋಬಲದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಕಣ್ವ ಋಷಿ ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಏನು ಮಾಡುವನೋ? ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಲೇ ರಾಜನು ತನ್ನ ನಗರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು।
Verse 24
मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वो5प्याश्रममागमत् | शकुन्तला च पितरं द्विया नोपजगाम तम्,उनके गये दो ही घड़ी बीती थी कि महर्षि कण्व भी आश्रमपर आ गये; परंतु शकुन्तला लज्जावश पहलेके समान पिताके समीप नहीं गयी
ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯವೇ ಕಳೆದಾಗ ಕಣ್ವ ಋಷಿಯೂ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದನು; ಆದರೆ ಶಕುಂತಲೆ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿನಂತೆ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 25
(शड्कितैव च विप्रर्षिमुपचक्राम सा शनै: । ततो<स्य राजग्जग्राह आसनं चाप्यकल्पयत् ।।
ಭಯಗೊಂಡ ಶಕುಂತಲೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವರಿಗೆ ಆಸನವನ್ನು ತಂದು ಹಾಸಿದಳು. ಅತ್ಯಂತ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಆ ಋಷಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾತಾಡಲಾರದೆ ಹೋದಳು. ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ನಿಯಮಧರ್ಮದಿಂದ ಜಾರಿದೆನೆಂಬ ಭಾವದಿಂದ ಅವಳು ಭೀತಳಾದಳು; ಮೊದಲು ಸ್ವತಂತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣಿಯಾಗಿದ್ದವಳು, ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಕಂಡು ನಡುಗಿದಳು. ಅವಳು ಲಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಋಷಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು— ಕಣ್ವನು ಹೇಳಿದನು—ಮಗಳೇ, ಲಜ್ಜೆಯೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ನೀನು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮತಿಯಾಗುವೆ; ಇನ್ನು ಹಿಂದಿನಂತೆ ನಿರ್ಲಿಪ್ತಳಾಗಿರಲಾರೆ. ರಂಭೋರು, ನಡೆದದ್ದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು; ಭಯಪಡಬೇಡ। ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಆ ಅತಿಶುಭೆ, ಶ್ರೀಮಂತೆಯಾದ, ಶುಚಿಸ್ಮಿತವತಿಯಾದ ಕನ್ಯೆ ಲಜ್ಜಿತಳಾಗಿ, ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಗದ್ಗದ ಕಂಠದಿಂದ ಕಾಶ್ಯಪ ಕಣ್ವನಿಗೆ ಹೀಗೆಂದಳು— ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದಳು—ತಂದೆ, ಇಲಿಲನ ಪುತ್ರನಾದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಈ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ದೈವಯೋಗದಿಂದ ಈ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೂ ಬಂದಾಗ, ನಾನು ಅವನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ವರಣ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ. ತಂದೆ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು; ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ನೃಪತಿ ನನ್ನ ಭರ್ತಾ. ನಂತರ ನಡೆದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಕ್ಷತ್ರಿಯಕುಲಕ್ಕೆ ಅಭಯ ನೀಡಿ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡು। ಆಮೇಲೆ ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಭಗವಾನ್ ಕಣ್ವನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅವಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 26
त्वयाद्य भद्रे रहसि मामनादृत्य यः कृत: । पुंसा सह समायोगो न स धर्मोपघातक:,'भद्रे! आज तुमने मेरी अवहेलना करके जो एकान्तमें किसी पुरुषके साथ सम्बन्ध स्थापित किया है, वह तुम्हारे धर्मका नाशक नहीं है
ಭದ್ರೇ! ಇಂದು ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ ನೀನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಸಂಯೋಗವು ಸ್ವತಃ ನಿನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 27
क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाह: श्रेष्ठ उच्चते । सकामाया: सकामेन निर्मन्त्रो रहसि स्मृत:
ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗೆ ಗಾಂಧರ್ವ ವಿವಾಹವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳ ಪುರುಷ ಮಂತ್ರವಿಲ್ಲದೆ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಸಂಯೋಗವೇ ಗಾಂಧರ್ವ ವಿವಾಹವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಾಗಿದೆ।
Verse 28
धर्मात्मा च महात्मा च दुष्यन्तः पुरुषोत्तम: । अध्यगच्छ: पतिं यत् त्वं भजमानं शकुन्तले
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಶಕುಂತಲೆ! ದುಷ್ಯಂತನು ಧರ್ಮಾತ್ಮ, ಮಹಾತ್ಮ ಮತ್ತು ಪುರುಷೋತ್ತಮನು. ಅವನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿದ್ದನು; ನೀನು ಯೋಗ್ಯ ಪತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದೀ. ಆದಕಾರಣ ನಿನ್ನ ಗರ್ಭದಿಂದ ಮಹಾಬಲವೂ ಮಹಾತ್ಮತೆಯೂಳ್ಳ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುವನು; ಅವನು ಸಮುದ್ರಪರಿವೃತವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿ ಅನುಭವಿಸುವನು.
Verse 29
महात्मा जनिता लोके पुत्रस्तव महाबल: | य इमां सागरापाज़ीं कृत्स्नां भोक्ष्यति मेदिनीम्
ನಿನಗೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತನಾಗುವ ಮಹಾತ್ಮ ಹಾಗೂ ಮಹಾಬಲ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುವನು; ಅವನು ಸಮುದ್ರಪರಿವೃತವಾದ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳಿ ಅನುಭವಿಸುವನು.
Verse 30
परं चाभिप्रयातस्य चक्र तस्य महात्मन: । भविष्यत्यप्रतिहतं सततं चक्रवर्तिन:,'शत्रुओंपर आक्रमण करनेवाले उस महामना चक्रवर्ती नरेशकी सेना सदा अप्रतिहत होगी। उसकी गतिको कोई रोक नहीं सकेगा”
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಾಗ ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಚಕ್ರವು ಸದಾ ಅಪ್ರತಿಹತವಾಗಿರುವುದು. ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಸದಾ ತುದಿಗಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ ಅವನ ಸೇನೆ ನಿರಂತರ ಅಜೇಯವಾಗಿರುವುದು; ಅವನ ಮುಂದಿನ ಗತಿಯನ್ನು ಯಾರೂ ತಡೆಯಲಾರರು.
Verse 31
ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं मुनिमब्रवीत् । विनिधाय ततो भार संनिधाय फलानि च
ನಂತರ ಅವಳು ಅವರು ತಂದ ಫಲಗಳ ಭಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಫಲಗಳನ್ನು ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಜೋಡಿಸಿತು. ಬಳಿಕ ಮುನಿಯ ಪಾದಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯಿತು. ಮುನಿ ಭೋಜನ ಮಾಡಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಅವಳು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಅವರನ್ನು ಈ ರೀತಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೇಳಿದಳು.
Verse 32
शकुन्तलोवाच मया पतिर्वतो राजा दुष्यन्त: पुरुषोत्तम: | तस्मै ससचिवाय त्वं प्रसादं कर्तुमहसि
ಶಕುಂತಲೆ ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ನಾನು ಪತಿವ್ರತೆಯಾಗಿ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಸಚಿವರೊಡನೆ ಆ ನೃಪನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಾದವನ್ನು ತೋರಬೇಕು.
Verse 33
कण्व उवाच प्रसन्न एव तस्याहं त्वत्कृते वरवर्णिनि । (ऋतवो बहवस्ते वै गता व्यर्था: शुचिस्मिते । सार्थक॑ साम्प्रतं होतन्न च पापो5स्ति तेडनघे ।।
ಕಣ್ವನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಶುಭವರ್ಣೆಯ ಕನ್ಯೆ! ನಿನ್ನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಓ ಮೃದುಹಾಸಿನೀ! ನಿನಗೆ ಅನೇಕ ಋತುಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಕಳೆದಿವೆ; ಈಗ ಈ ಕಾಲ ಫಲವತ್ತಾಗಿದೆ. ಓ ನಿರ್ದೋಷಿಣೀ! ನಿನಗೆ ಪಾಪವು ತಟ್ಟದು. ಓ ಮಂಗಳಮಯೀ! ನನ್ನಿಂದ ವರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು—ನಿನಗೆ ಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳು.
Verse 34
वैशम्पायन उवाच ततो धर्मिष्ठतां वव्रे राज्याच्चास्खलनं तथा । शकुन्तला पौरवाणां दुष्पन्तहितकाम्यया
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಆಮೇಲೆ ದುಷ್ಯಂತನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿದ ಶಕುಂತಲೆ ಈ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದಳು: ಪೌರವ ವಂಶದ ರಾಜರು ಸದಾ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾಗಿರಲಿ; ರಾಜ್ಯಾಧಿಕಾರದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ಚ್ಯುತರಾಗದಿರಲಿ.
Verse 72
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें शकुन्तलोपाख्यानविषयक बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದೊಳಗಿನ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಶಕುಂತಲೋಪಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 73
(एवमस्त्विति तां प्राह कण्वो धर्मभृतां वर: । पस्पर्श चापि पाणिभ्यां सुतां श्रीमिव रूपिणीम् ।।
ಆಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಣ್ವನು ಅವಳಿಗೆ—“ಏವಮಸ್ತು” (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಹಾಗೆಂದು ಹೇಳಿ, ಶ್ರೀದೇವಿಯಂತೆ ಕాంతಿಮಂತಿಯಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರಿಯನ್ನು ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ಆಶೀರ್ವದಿಸಿದರು. ಕಣ್ವನು ಹೇಳಿದರು—“ಮಗಳೇ! ಇಂದಿನಿಂದ ನೀ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನ ಮಹಿಷಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪತಿವ್ರತೆಯರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಚಾರ-ಶೀಲವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಾಲಿಸು.”
Frequently Asked Questions
The chapter tests whether rank and resentment justify harmful action: a dispute over garments becomes a crisis of protective duty when Devayānī is abandoned in a well, foregrounding the ethical breach of causing danger and refusing immediate remedy.
Speech and pride can generate disproportionate harm; conversely, timely assistance and recognition of responsibility stabilize social order. The narrative treats small lapses in conduct as seeds of larger dynastic consequences.
No explicit phalaśruti appears in this excerpt; the meta-commentary functions indirectly through Śukra’s moral-causal framing, which interprets suffering and restitution as linked to conduct and its consequences within the epic’s dharma logic.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.