Adhyaya 70
वंशानुकीर्तनम् — Genealogical Recitation from Dakṣa to Yayāti and the Establishment of the Paurava Line
Upa-parva: Vaṃśānucarita (Genealogical Prelude: Dakṣa–Manu–Yayāti–Pūru Lineage)
Vaiśaṃpāyana announces to Janamejaya a systematic recitation of lineages: the descent from the Pracetases to Dakṣa, Dakṣa’s progeny, and the distribution of Dakṣa’s daughters to Dharma, Kaśyapa, Kāla, and Soma (Indu). From Kaśyapa and Dākṣāyaṇī arise the Ādityas, including Vivasvān; from Vivasvān comes Yama; and from Martāṇḍa arises Manu Vaivasvata, from whom human lineages proliferate. The chapter then enumerates Manu’s sons and notes internecine dissension leading to extinction of many lines. Purūravas appears with exceptional status and later moral decline: conflict with brāhmaṇas, refusal to return appropriated valuables, and a resulting curse and downfall. The narrative proceeds through Āyu and his descendants, presenting Nahūṣa’s rule and overreach, followed by Yayāti’s prosperous reign. A key ethical-political episode follows: afflicted by premature old age due to a curse, Yayāti requests his sons to exchange their youth for his old age. The elder sons refuse; the youngest, Pūru, accepts, thereby securing royal succession. Yayāti later acknowledges the insufficiency of desire (kāma) even after extended enjoyment, installs Pūru as king, and withdraws in accordance with time-bound duty.
Chapter Arc: मृगया के उन्माद में सहस्रों मृगों का वध कर, महाराज दुष्यन्त अपने बल और पराक्रम के साथ वन की ओर बढ़ते हैं—पर शीघ्र ही वे अकेले, क्षुधा-पिपासा से पीड़ित, एक अनजानी शून्यता में आ खड़े होते हैं। → ऊसर, वृक्षशून्य प्रदेश को पार कर राजा एक दूसरे विशाल, मनोहर वन में प्रवेश करते हैं जहाँ शीतल, सुगन्धित पवन पुष्प-रेणु बिखेरता है। प्रकृति का यह सौन्दर्य उन्हें मोह लेता है और आगे खींचता है—मानो कोई अदृश्य संकेत उन्हें किसी नियति-स्थल की ओर ले जा रहा हो। → वन के तट पर कश्यप-गोत्रीय महात्मा कण्व का रमणीय, तपस्या-रक्षित आश्रम प्रकट होता है—यज्ञविद्या, यजुर्वेद-ज्ञान और मधुर सामगान से शोभित, ऋषिगणों से सेवित। राजा मंत्रिमण्डल और पुरोहित सहित उस ‘उत्तमाश्रम’ में प्रवेश करते हैं और उसकी दिव्यता देखकर तृप्त नहीं होते। → अध्याय का समापन आश्रम के गुण-वैभव और पवित्र वातावरण के स्थापन से होता है—यह स्पष्ट कर दिया जाता है कि दुष्यन्त का आगमन किसी साधारण वन-भ्रमण का परिणाम नहीं, बल्कि एक धर्म-नियोजित कथा-द्वार है। → कण्वाश्रम में प्रवेश के साथ प्रश्न खुला रह जाता है—इस तपोवन में राजा को कौन-सा साक्षात्कार होने वाला है, और यह सौन्दर्य-शान्ति किस आगामी उलटफेर की भूमिका है?
Shlokas
Verse 1
अपन का छा | अफड-ए क्र सप्ततितमो< ध्याय: तपोवन और कण्वके आश्रमका वर्णन तथा राजा दुष्पन्तका उस आश्रममें प्रवेश वैशम्पायन उवाच ततो मृगसहस्राणि हत्वा सबलवाहन: । राजा मृगप्रसड्रेन वनमन्यद् विवेश ह
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅನಂತರ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಸೇನೆ ಹಾಗೂ ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಸಾವಿರಾರು ಕಾಡುಮೃಗಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಬೇಟೆಯ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮೃಗವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾ ಮತ್ತೊಂದು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು।
Verse 2
एक एवोत्तमबल: क्षुत्पिपासाश्रमान्वित: । स वनस्यान्तमासाद्य महच्छून्यं समासदत्
ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಲವಿದ್ದರೂ ಹಸಿವು, ದಾಹ ಮತ್ತು ಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಆ ವೇಳೆಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಇದ್ದನು। ಅರಣ್ಯದ ಅಂಚಿಗೆ ತಲುಪಿ, ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ವಿಶಾಲವಾದ ಶೂನ್ಯ ಉಷರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕಂಡನು।
Verse 3
तच्चाप्यतीत्य नृपतिरुत्तमाश्रमसंयुतम् । मन: प्रह्लादजननं दृष्टिकान्तमतीव च
ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೂ ದಾಟಿ ನೃಪತಿ ಉತ್ತಮ ಆಶ್ರಮಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾದ ಮಹಾ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿದನು। ಅದು ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ವ ಹರ್ಷ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 4
शीतमारुतसंयुक्तं जगामान्यन्महद् वनम् । पुष्पितै: पादपै: कीर्णमतीव सुखशाद्धलम्
ಶೀತಲ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಮುಂದುವರಿದು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹಾ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಅದು ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮರಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾದ কোমಲ ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿತ್ತು।
Verse 5
विपुलं मधुरारावैर्नादितं विहगैस्तथा । पुंस्कोकिलनिनादैश्व झिललीकगणनादितम्
ಆ ಅರಣ್ಯವು ವಿಶಾಲವಾಗಿದ್ದು, ಮಧುರ ಧ್ವನಿಯ ವಿವಿಧ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ನಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು। ಎಲ್ಲೋ ಪುಂ-ಕೋಕಿಲಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಕೂಗು, ಮತ್ತಲ್ಲೋ ಜಿಲುಕಗಳ ಗುಂಪಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿರಂತರ ಝಂಕಾರ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 6
प्रवृद्धविटपैर्वृक्षै: सुखच्छायै: समावृतम् । षट्पदाघ॒ूर्णिततलं लक्ष्म्या परमया युतम्
ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಕೊಂಬೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ಸುಖಕರವಾದ ಶೀತಲ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದವು; ಆ ಮರಗಳ ಕೆಳಗೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಭ್ರಮರಗಳು ಗುಂಜಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಹೀಗೆ ಆ ಸ್ಥಳವು ಪರಮ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಅಪಾರ ಶೋಭೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು.
Verse 7
नापुष्प: पादप: वक्रिन्नाफलो नापि कण्टकी । षट्पदैर्नाप्पपाकीर्णस्तस्मिन् वै कानने5भवत्
ಆ ಕಾನನದಲ್ಲಿ ಹೂವಿಲ್ಲದ ಮರ ಒಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಹಣ್ಣಿಲ್ಲದ ಮರವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ಭ್ರಮರಗಳು ತುಂಬಿರದ ಸ್ಥಳವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಮುಳ್ಳಿನ ಮರಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 8
विहगैनदितं पुष्पैरलंकृतमतीव च । सर्वर्तुकुसुमैर्वक्षै: सुखच्छायै: समावृतम्
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳ ನಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ನಾನಾವಿಧ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಆ ಕಾನನವು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಎಲ್ಲ ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೂ ಬೀರುವ, ಸುಖಕರ ಛಾಯೆಯುಳ್ಳ ವೃಕ್ಷಗಳು ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.
Verse 9
मनोरमं महेष्वासो विवेश वनमुत्तमम् । मारुताकलितास्तत्र द्रुमा: कुसुमशाखिन:
ಮಹಾಧನುರ್ಧರನು ಆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ, ಮನೋಹರವಾದ ಕಾನನವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪುಷ್ಪಭರಿತ ಶಾಖೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು ಅಲೆಯುತ್ತಾ ನಿಂತಿದ್ದವು.
Verse 10
पुष्पवृष्टिं विचित्रां तु व्यसृजंस्ते पुन: पुनः । दिवःस्पृशो5थ संघुष्टा: पक्षिभिर्मधुरस्वनै:
ಅವರು ಪುನಃ ಪುನಃ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಆಗ ಆಕಾಶಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮಧುರಸ್ವರದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಕಲರವದಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು.
Verse 11
महान् धनुर्थर राजा दुष्यन्तने इस प्रकार मनको मोह लेनेवाले उस उत्तम वनमें प्रवेश किया। उस समय फूलोंसे भरी हुई डालियोंवाले वृक्ष वायुके झकोरोंसे हिल-हिलकर उनके ऊपर बार-बार अदभुत पुष्प-वर्षा करने लगे। वे वृक्ष इतने ऊँचे थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹಾಧನುರ್ಧರನೂ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಆಗ ಪುಷ್ಪಭಾರದಿಂದ ತೂಗಿದ ಕೊಂಬೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು ಗಾಳಿಯ ಜೋರಿಗೆ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಾ, ಮರುಮರು ಅವನ ಮೇಲೆ ಅದ್ಭುತ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸಿತು. ಅವು ಅಷ್ಟೊಂದು ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದವು, ಆಕಾಶವನ್ನೇ ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು. ಅವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೂತಿದ್ದ ಮಧುರಭಾಷಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಿಹಿ ಕೂಗುಗಳು ಆ ವನಾಂತರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ವಿಚಿತ್ರ ಪುಷ್ಪವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಪುಷ್ಪಭಾರದಿಂದ ವಾಲಿದ কোমಲ ಮೊಗ್ಗುಗಳ ಮೇಲೆ ಮಧುಲಾಲಸ ಭ್ರಮರಗಳು ಮಧುರ ಗುಂಜಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಅಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪರಾಶಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಲತಾಮಂಡಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಅನೇಕ ಮನೋಹರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಕಂಡನು; ಮನಸ್ಸಿನ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಸುಂದರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಜನು ಆ ವೇಳೆಗೆ ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿದನು.
Verse 12
रुवन्ति रावान् मधुरान् षट्पदा मधुलिप्सव: । तत्र प्रदेशांश्व बहून् कुसुमोत्करमण्डितान्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅಲ್ಲಿ ಮಧುಲಾಲಸ ಭ್ರಮರಗಳು ಮಧುರ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಾ ಗುಂಜಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ವನದಲ್ಲಿ ರಾಜನು ಪುಷ್ಪರಾಶಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಲತಾ-ಪುಷ್ಪಸಮೃದ್ಧಿಯಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದ ಅನೇಕ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಂಡನು. ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ಮನೋಹರ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಆ ವೇಳೆಗೆ ಆನಂದಿತನಾದನು.
Verse 13
लतागृहपरिक्षिप्तान् मनस: प्रीतिवर्धनान् । सम्पश्यन् सुमहातेजा बभूव मुदितस्तदा
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಲತಾಗೃಹಗಳಿಂದ (ಲತಾಮಂಡಪಗಳಿಂದ) ಸುತ್ತುವರಿದ, ಮನಸ್ಸಿನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆ ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಆ ವೇಳೆಗೆ ಹರ್ಷಿತನಾದನು.
Verse 14
परस्पराश्लिष्टशाखै: पादपै: कुसुमान्वितै: । अशोभत वन तत् तु महेन्द्रध्वजसंनिभै:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ತಮ್ಮ ಕೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆಯೇ ನಿಂತಿದ್ದರಿಂದ ಆ ವನವು ಅತ್ಯಂತ ಶೋಭಿಸಿತು. ಆ ಗಗನಚುಂಬಿ ಮರಗಳು ಮಹೇಂದ್ರಧ್ವಜದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ವನಕ್ಕೆ ಮಹಿಮಾಮಯ ವೈಭವ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 15
सिद्धचारणसंघैश्न गन्धर्वाप्सरसां गणै: । सेवितं वनमत्यर्थ मत्तवानरकिन्नरम्,सिद्ध-चारणसमुदाय तथा गन्धर्व और अप्सराओंके समूह भी उस वनका अत्यन्त सेवन करते थे। वहाँ मतवाले वानर और किन्नर निवास करते थे
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ವನವನ್ನು ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರ ಸಮೂಹಗಳು ಹಾಗೂ ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರಸಗಳ ಗಣಗಳು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲಾಸಮತ್ತ ವಾನರಗಳು ಮತ್ತು ಕಿನ್ನರರೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹೀಗಾಗಿ ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಣ್ಯವಲ್ಲ, ದಿವ್ಯವೂ ಪಾವನವೂ ಆದ ಲೋಕದಂತೆಯೇ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 16
सुख: शीत: सुगन्धी च पुष्परेणुवहो5निल: । परिक्रामन् वने वृक्षानुपैतीव रिरंसया,उस वनमें शीतल, सुगन्ध, सुखदायिनी मन्द वायु फ़ूलोंके पराग वहन करती हुई मानो रमणकी इच्छासे बार-बार वृक्षोंक समीप आती थी
ಆ ವನದಲ್ಲಿ ಶೀತಳವೂ, ಸುಗಂಧವೂ, ಸುಖಕರವೂ ಆದ ಮೃದು ಗಾಳಿ ಹೂಗಳ ಪರಾಗವನ್ನು ಹೊತ್ತು, ಆನಂದವನ್ನು ಬಯಸಿದಂತೆ ಮರುಮರು ಮರಗಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ವನದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 17
एवंगुणसमायुक्तं ददर्श स वन॑ नृप: । नदीकच्छोद्धवं कान्तमुच्छितध्वजसंनिभम्
ರಾಜನು ಆ ವನವನ್ನು ಕಂಡನು—ಅದು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ಕಚ್ಚಭೂಮಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಎತ್ತರದ ಧ್ವಜಗಳಂತೆ ಮೇಲೇಳಿದ ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 18
प्रेक्षमाणो वन॑ तत् तु सुप्रहृष्टविहड्रमम् । आश्रमप्रवरं रम्यं ददर्श च मनोरमम्
ರಾಜನು ಆ ವನದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರಲು—ಅಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಲರವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ—ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶ್ರಮ ಬಂತು; ಅದು ಅತ್ಯಂತ ರಮ್ಯವೂ ಮನೋಹರವೂ ಆಗಿತ್ತು।
Verse 19
नानावृक्षसमाकीर्ण सम्प्रज्वलितपावकम् । त॑ तदाप्रतिमं श्रीमानाश्रमं प्रत्यपूजयत्
ನಾನಾವಿಧ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪಾವಕ (ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿ) ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅಪೂರ್ವ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ಶ್ರೀಮಾನ್ ದುಷ್ಯಂತ ರಾಜನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಮಹಾ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದನು।
Verse 20
यतिभिर्वालखिल्यैश्न वृतं मुनिगणान्वितम् । अग्न्यगारैश्न बहुभि: पुष्पसंस्तरसंस्तृतम्
ಆ ಆಶ್ರಮವು ಯತಿಗಳು, ವಾಲಖಿಲ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಮುನಿಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅನೇಕ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ ಗೃಹಗಳಿಂದ ಅದು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ನೆಲವೆಲ್ಲ ಬಿದ್ದ ಹೂಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಹೂವಿನ ಸಂಸ್ತರ (ಹಾಸಿಗೆ) ಹಾಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 21
महाकच्छैर्बृहद्धिश्व विभ्राजितमतीव च । मालिनीमभितो राजन् नदीं पुण्यां सुखोदकाम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ, ಮಹಾ ಗುಡ್ಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಎತ್ತರವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದರ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಪುಣ್ಯಜಲವಂತಿಯಾದ ಮಾಲಿನೀ ನದಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು; ಅದರ ನೀರು ಶೀತಲವೂ ಸುಖಕರವೂ ಮಧುರವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಆ ನದಿಯ ಎರಡೂ ತೀರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಶ್ರಮವು ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು.
Verse 22
नैकपक्षिगणाकीर्णा तपोवनमनोरमाम् | तत्र व्यालमृगान् सौम्यान् पश्यन् प्रीतिमवाप सः
ಆ ಪ್ರದೇಶವು ಅನೇಕ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು; ತೀರದ ತಪೋವನಗಳ ಮನೋಹಾರತೆಯಿಂದ ಅದರ ಶೋಭೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪಗಳೂ ಕಾಡುಮೃಗಗಳೂ ಸಹ ಸೌಮ್ಯವಾಗಿ, ಅಹಿಂಸಾಭಾವದಿಂದ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಜನು ಮಹಾ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 23
त॑ चाप्रतिरथ: श्रीमानाश्रमं प्रत्यपद्यत । देवलोकप्रतीकाशं सर्वतः सुमनोहरम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಅಪರತಿರಥ ವೀರನು ಆ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು; ಅದು ದೇವಲೋಕದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 24
नदीं चाश्रमसंश्लिष्टां पुण्यतोयां ददर्श सः । सर्वप्राणभूतां तत्र जननीमिव घिछिताम्
ಅವನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಸಮೀಪವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಪುಣ್ಯಜಲವಂತಿಯಾದ ನದಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು; ಅದು ಅಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಜನನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 25
सचक्रवाकपुलिनां पुष्पफेनप्रवाहिनीम् । सकिन्नरगणावासां वानरफक्षनिषेविताम्
ಅವಳ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರವಾಕ-ಚಕ್ರವಾಕಿಯರು ಕಲರವ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನದಿನೀರಿನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪುಷ್ಪಗಳು ನುರಿಯಂತೆ ತೇಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿತ್ತು. ತೀರಪ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಕಿನ್ನರಗಣಗಳ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿದ್ದವು; ವಾನರಗಳೂ ಋಕ್ಷಗಳೂ ಸಹ ಆ ನದಿಯ ನೀರನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 26
पुण्यस्वाध्यायसंघुष्टां पुलिनैरुपशोभिताम् । मत्तवारणशार्दूलभुजगेन्द्रनिषेविताम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ವೇದಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪವಿತ್ರ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಧ್ವನಿಯಿಂದ ಆ ನದೀತೀರಪ್ರದೇಶ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಸುಂದರ ಪುಲಿನಗಳು ಅದರ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಮತ್ತಗಜಗಳು, ವ್ಯಾಘ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾನಾಗರಾಜರೂ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯ ತೀರವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು—ಪಾವಿತ್ರ್ಯ, ವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಪ್ರಕೃತಿ ಒಂದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸಮರಸವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದಂತೆ.
Verse 27
तस्यास्तीरे भगवत: काश्यपस्य महात्मन: । आश्रमप्रवरं रम्यं महर्षिगणसेवितम्,उसके तटपर ही कश्यपगोत्रीय महात्मा कण्वका वह उत्तम एवं रमणीय आश्रम था। वहाँ महर्षियोंके समुदाय निवास करते थे
ಆ ನದಿಯ ತೀರದಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಯಪಗೋತ್ರೀಯ ಮಹಾತ್ಮ, ಭಗವಾನ್ ಕಣ್ವನ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ರಮಣೀಯವೂ ಆದ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಮೂಹಗಳು ವಾಸಮಾಡಿ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 28
नदीमाश्रमसम्बद्धां दृष्टवा55श्रमपदं तथा । चकाराभिप्रवेशाय मतिं स नृपतिस्तदा,उस मनोहर आश्रम और आश्रमसे सटी हुई नदीको देखकर राजाने उस समय उसमें प्रवेश करनेका विचार किया
ಆ ಮನೋಹರ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳವನ್ನೂ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ ನದಿಯನ್ನೂ ನೋಡಿ, ರಾಜನು ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿದನು.
Verse 29
अलंकृतं द्वीपवत्या मालिन्या रम्यतीरया । नरनारायणस्थानं गड़येवोपशोभितम्,टापुओंसे युक्त तथा सुरम्य तटवाली मालिनी नदीसे सुशोभित वह आश्रम गंगा नदीसे शोभायमान भगवान् नर-नारायणके आश्रम-सा जान पड़ता था
ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿಯೂ ಸುಂದರ ತೀರಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾಲಿನೀ ನದಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಆಶ್ರಮವು, ಗಂಗೆಯಿಂದ ಶೋಭಿತವಾದ ಭಗವಾನ್ ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಹೋಲುವಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿತ್ತು.
Verse 30
मत्तबर्हिणसंघुष्ट प्रविवेश महद् वनम् | तत् स चैत्ररथप्रख्यं समुपेत्य नरर्षभ:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಮತ್ತ ಮಯೂರಗಳ ಕೂಗುಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ನಂತರ ಆ ನರರ್ಷಭನು ಚೈತ್ರರಥ ವನದಂತೆ ಖ್ಯಾತಿಯಾದ ಒಂದು ರಮಣೀಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು.
Verse 31
अतीवगुणसम्पन्नमनिर्देश्यं च वर्चसा | महर्षि काश्यपं द्रष्टमथ कण्वं तपोधनम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ಅಪಾರ ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ವಾಕ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾರದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹರ್ಷಿ ಕಾಶ್ಯಪರನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು; ಹಾಗೆಯೇ ತಪೋಧನನಾದ ಕಣ್ವ ಮಹರ್ಷಿಯನ್ನೂ ಕಂಡನು.
Verse 32
ध्वजिनीमश्वसम्बाधां पदातिगजसंकुलाम् । अवस्थाप्य वनद्वारि सेनामिदमुवाच स:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾದ, ಪಾದಾತಿ ಹಾಗೂ ಗಜಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅರಣ್ಯದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅವನು ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು.
Verse 33
तदनन्तर नरश्रेष्ठ दुष्यन्तने अत्यन्त उत्तम गुणोंसे सम्पन्न कश्यपगोत्रीय महर्षि तपोधन कण्वका
ಅನಂತರ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಕುಬೇರನ ಚೈತ್ರರಥವನದಂತೆ ಮನೋಹರವಾದ ಆ ಮಹಾವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮತ್ತ ಮಯೂರಗಳು ತಮ್ಮ ಕೇಕಾಧ್ವನಿಯನ್ನು ಹರಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಅಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಯಪಗೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ, ಪರಮ ಗುಣಸಂಪನ್ನ, ವಾಕ್ಯದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾರದ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ, ತಪೋಧನ ಮಹರ್ಷಿ ಕಣ್ವನು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಿದ ರಾಜನು ರಥ, ಅಶ್ವ, ಗಜ, ಪದಾತಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ತನ್ನ ಚತುರಂಗಿಣೀ ಸೇನೆಯನ್ನು ತಪೋವನದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸೇನಾಪತಿಗೆ ಹೀಗೆಂದನು—“ರಜಸ್ಸಿಲ್ಲದ ತಪಸ್ವಿ, ಕಾಶ್ಯಪಪುತ್ರ ಮಹರ್ಷಿ ಕಣ್ವನ ದರ್ಶನಕ್ಕೆ ನಾನು ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಮರಳಿ ಬರುವವರೆಗೆ ನೀವು ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಿರಿ.”
Verse 34
तद् वन॑ नन्दनप्रख्यमासाद्य मनुजेश्वर: । क्षुत्पिपासे जहौ राजा मुर्दे चावाप पुष्कलाम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನಂದನವನದಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಆ ವನಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಮನುಜೇಶ್ವರನಾದ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯನ್ನು ಮರೆತು ಅಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಆನಂದವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 35
सामात्यो राजलिड्रानि सो5पनीय नराधिप: । पुरोहितसहायश्च जगामाश्रममुत्तमम्,वे नरेश मुकुट आदि राजचिह्लोंको हटाकर साधारण वेश-भूषामें मन्त्रियों और पुरोहितके साथ उस उत्तम आश्रमके भीतर गये
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದರು—ನರಾಧಿಪನಾದ ರಾಜನು ಮಂತ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಲಾಂಛನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದನು; ಮತ್ತು ಪುರೋಹಿತನ ಸಹಾಯ ಹಾಗೂ ಸಂಗದಿಂದ, ಸರಳ ವೇಷದಲ್ಲಿ, ಆ ಉತ್ತಮ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 36
दिदृक्षुस्तत्र तमृषिं तपोराशिमथाव्ययम् । ब्रह्मलोकप्रतीकाशमाश्रमं सोडभिवीक्ष्य ह । षट्पदोदगीतसंघुष्टं नानाद्धविजगणायुतम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಅಕ್ಷಯ ತಪೋನಿಧಿಯಾದ ಆ ಋಷಿಯನ್ನು ದರ್ಶಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಶಯದಿಂದ ರಾಜನು ಆ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿದನು; ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತೆಯೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು. ಜೇನುನೊಣಗಳ ಗುಂಜನಗೀತದಿಂದ ಅದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ನಾನಾವಿಧದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗುಂಪುಗಳು ಒಂದೇಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೂಗಿ, ನಿಯಮಿತ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಪವಿತ್ರ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.
Verse 37
ऋचो बह्नचमुख्यैश्न प्रेयमाणा: पदक्रमैः । शुश्राव मनुजव्याप्रो विततेष्विह कर्मसु
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಗ್ವೇದೀ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಪದಪಾಠ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಪಾಠದ ವಿಧಾನದಂತೆ ಋಚಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮನುಜವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ದುಷ್ಯಂತ ರಾಜನು ಆ ಪವಿತ್ರ ವೈದಿಕ ಸ್ತುತಿಗಳನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿದನು.
Verse 38
यज्ञविद्याड्भविद्धिश्व यजुर्विद्धिश्चन शोभितम् । मधुरै: सामगीतैश्व ऋषिभिननियतव्रतै:
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಯಜ್ಞವಿದ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಯಜುರ್ವೇದ ಪಂಡಿತರಿಂದ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಶೋಭಿತವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಯತವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ಮಧುರಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಗಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಅದರಿಂದ ಆ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳದ ಕాంతಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು.
Verse 39
भारुण्डसामगीताभिरथर्वशिरसोदगतै: । यतात्मभि: सुनियतै: शुशुभे स तदाश्रम:
ಆಗ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕಂಗೊಳಿಸಿತು—ಆತ್ಮಸಂಯಮಿಗಳೂ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಪಾಲಕರೂ ಆದ ಋಷಿಗಳು ಭಾರುಣ್ಡ-ಸಾಮಗೀತಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ, ಅಥರ್ವಶಿರಸ್ ಪರಂಪರೆಯ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ವ್ರತನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ವೇದಮಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಆಶ್ರಮವು ದೀಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 40
अथर्ववेदप्रवरा: पूगयज्ञियसामगा: । संहितामीरयन्ति सम पदक्रमयुतां तु ते,श्रेष्ठ अथर्ववेदीय विद्वान् तथा पूगयज्ञिय नामक सामके गायक सामवेदी महर्षि पद और क्रमसहित अपनी-अपनी संहिताका पाठ करते थे
ನಂತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಥರ್ವವೇದ ಪಂಡಿತರೂ ಹಾಗೂ ‘ಪೂಗಯಜ್ಞಿಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಾಮಗಾಯಕ ಸಾಮವೇದ ಋಷಿಗಳೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸಂಹಿತೆಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಪಠಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಪದಪಾಠ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಪಾಠ ಸಹಿತ, ಮಿತವೂ ಶುದ್ಧವೂ ಆದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವೇದವಾಣಿಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 41
शब्दसंस्कारसंयुक्तिर््रुवद्धिश्चापरैर्द्धिजै: । नादितः स बभौ श्रीमान् ब्रह्मलोक इवापर:
ಇತರ ದ್ವಿಜಬಾಲಕರೂ ಶಬ್ದ-ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಾನ, ಕರಣ, ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಿಯಮವನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಶಿಸ್ತಿನ ಉಚ್ಚಾರದಿಂದ ಸಂಸ್ಕೃತ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಸಮೂಹ ನಾದದಿಂದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತ ಆಶ್ರಮವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸಿ, ಎರಡನೆಯ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿತು.
Verse 42
यज्ञसंस्तरविद्धिश्न क्रमशिक्षाविशारदै: । न्यायतत्त्वात्मविज्ञानसम्पन्नैवेंदपारगै:
ಯಜ್ಞಸಂಸ್ತರಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಶಿಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿ, ನ್ಯಾಯ-ತತ್ತ್ವ-ಆತ್ಮವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸಮೃದ್ಧರಾಗಿದ್ದು, ವೇದಪಾರಂಗತರಾದ ಪಂಡಿತರು ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಏರ್ಪಡಿಸಿ ನಡೆಸಿದರು.
Verse 43
नानावाक्यसमाहारसमवायविशारदै: । विशेषकार्यविद्धिश्न मोक्षधर्मपरायणै:
ಅವರು ನಾನಾವಿಧ ವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿದ್ದು, ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ವಿವೇಚಿಸುವಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾಗಿದ್ದರು; ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 44
स्थापनाक्षेपसिद्धान्तपरमर्थज्ञतां गतै: । शब्दच्छन्दोनिरुक्तज्ै: कालज्ञानविशारदै:
ಅವರು ಸ್ಥಾಪನೆ-ಆಕ್ಷೇಪ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರಾಗಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಪರಮಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿ, ಶಬ್ದ-ಛಂದಸ್ಸು-ನಿರುಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿ, ಕಾಲಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾರದರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 45
द्रव्यकर्मगुणज्ैश्व॒ कार्यकारणवेदिभि: । पक्षिवानररुतज्जैक्ष व्यासग्रन्थसमाश्रितै:
ಅವರು ದ್ರವ್ಯ-ಕರ್ಮ-ಗುಣಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದವರಾಗಿದ್ದು, ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರಿತವರಾಗಿದ್ದರು; ಪಕ್ಷಿ ಮತ್ತು ವಾನರಗಳ ರುತ (ಧ್ವನಿ/ಸಂಕೇತ)ಗಳನ್ನು ವಿವೇಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಿತರಾಗಿದ್ದು, ವ್ಯಾಸಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 46
नानाशाम्त्रेषु मुख्यैश्न शुश्राव स्वनमीरितम् । लोकायतिकमुख्यैश्न समनन््तादनुनादितम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಲೋಕಾಯತದ ಪ್ರಮುಖ ವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಮಾತು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದಲೂ, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಂತೆ, ಅವನಿಗೆ ಮರಳಿ ಕೇಳಿಬಂತು।
Verse 47
यज्ञवेदीकी रचनाके ज्ञाता
ಅಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವೀರಸಂಹಾರಕನಾದ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ ದುಷ್ಯಂತನು ಆಶ್ರಮದ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡನು—ನಿಯಮಸ್ಥರು, ಸಂಯಮಿಗಳು, ಕಠೋರ ವ್ರತಧಾರಿಗಳು, ಜಪ ಮತ್ತು ಹೋಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನಿರತರಾದವರು।
Verse 48
आसनानि विचित्राणि रुचिराणि महीपति: । प्रयत्नोपहितानि सम दृष्टवा विस्मयमागमत्,वहाँ प्रयत्नपूर्वक तैयार किये हुए बहुत सुन्दर एवं विचित्र आसन देखकर राजाको बड़ा आश्चर्य हुआ
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಮಹೀಪತಿಯಾದ ರಾಜನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ವಿಚಿತ್ರ ಆಸನಗಳನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡನು।
Verse 49
देवतायतनानां च प्रेक्ष्य पूजां कृतां द्विजै: । ब्रह्मलोकस्थमात्मानं मेने स नृपसत्तम:,द्विजोंद्वारा की हुई देवालयोंकी पूजा-पद्धति देखकर नृपश्रेष्ठ दुष्यन्तने ऐसा समझा कि मैं ब्रह्मलोकमें आ पहुँचा हूँ
ದ್ವಿಜರು ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನು ‘ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಬಂದೆನು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದನು।
Verse 50
स काश्यपतपोगुप्तमाश्रमप्रवरं शुभम् | नातृप्यत् प्रेक्षमाणो वै तपोवनगुणैर्युतम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಶುಭವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶ್ರಮವು ಕಾಶ್ಯಪವಂಶದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು; ತಪೋವನದ ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ರಾಜನು ತೃಪ್ತನಾಗಲಿಲ್ಲ।
Verse 51
स काश्यपस्यायतन महाव्रतै- वतं समन्तादृषिभिस्तपो धनै: । विवेश सामात्यपुरोहितो5रिहा विविक्तमत्यर्थमनोहरं शुभम्
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಕಾಶ್ಯಪಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಆ ಆಶ್ರಮವು ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿಗಳಾದ ತಪೋಧನ ಋಷಿಗಳಿಂದ ಸರ್ವತೋಮುಖವಾಗಿ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಏಕಾಂತ, ಪರಮ ಮನೋಹರ ಮತ್ತು ಶುಭಕರವಾದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಶತ್ರುನಾಶಕ ರಾಜ ದುಷ್ಯಂತನು ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಪುರೋಹಿತನೂ ಸಹಿತವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.
Verse 70
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि शकुन्तलोपाख्याने सप्ततितमो< ध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಸಂಭವಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಶಕುಂತಲೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The central dharma-saṅkaṭa concerns intergenerational duty and sovereignty: whether sons should accept personal loss (taking a parent’s old age) to preserve dynastic stability and fulfill filial obligation.
The chapter frames desire (kāma) as intrinsically non-satiating and portrays ethical restraint and duty-based succession as stabilizing forces for both personal integrity and political order.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is archival and causal—establishing lineage legitimacy and illustrating how choices and transgressions generate long-term outcomes relevant to later Bhārata history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.