Adhyaya 7
अग्निशाप-प्रसंगः (Agni’s Curse and the Restoration of Ritual Order)
Upa-parva: Agniśāpa-Itihāsa (Episode of Agni’s Curse) — Ādi Parva
Sauti narrates how Agni (Vahni), cursed by Bhṛgu, defends his truth-speaking as a witness: to speak otherwise would harm lineages, and to remain silent despite knowledge is likewise blameworthy. Agni asserts his pervasive presence through yogic multiplicity in sacrificial forms and explains that offerings made according to Vedic injunctions satisfy devas and pitṛs. Yet he questions how he can remain the ‘mouth’ of devas and ancestors if labeled sarvabhakṣa. After deliberation, Agni withdraws from agnihotra and sacrificial actions, resulting in rites lacking oṃkāra, vaṣaṭ, svadhā, and svāhā, and causing distress across the three worlds. Ṛṣis and devas approach Brahmā, reporting the curse and the collapse of ritual. Brahmā summons Agni and delivers a conciliatory doctrine: Agni sustains the worlds and initiates rites; he will not become impure through universal consumption because his flames purify what they touch, analogous to the sun’s rays. Brahmā instructs Agni to uphold the curse’s truth through his own tejas while continuing to receive offerings as the divine ‘mouth.’ Agni assents, rites resume, and the narrative is identified as an ancient itihāsa connected to Pulomā’s destruction and Cyavana’s birth.
Chapter Arc: नैमिषारण्य में शौनकादि ऋषियों के समक्ष सौति उग्रश्रवा एक प्राचीन वृत्तांत उठाते हैं—भृगुवंश के प्रसंग में अग्निदेव पर पड़ा शाप, और उसके कारण यज्ञ-क्रियाओं का संकट। → भृगु के सत्यवचन और साक्षी-धर्म की कठोर मर्यादा का उद्घोष होता है—जो साक्षी जानते हुए भी असत्य बोले, वह अपने और पराए कुलों का नाश करता है। इसी पृष्ठभूमि में अग्निदेव शाप से कुपित होकर अदृश्य हो जाते हैं और यज्ञ, अग्निहोत्र, तथा वैदिक क्रियाएँ ठप पड़ जाती हैं; प्रजा दुखी, ऋषि व्याकुल, देवता चिंतित हो उठते हैं। → ऋषि और देवता ब्रह्मा के पास जाकर अग्नि के शाप और ‘क्रिया-संहार’ की सूचना देते हैं; अग्नि की व्यथा उभरती है—‘देवों के मुख’ होकर भी ‘सर्वभक्ष’ (क्रव्याद सहित) कहलाना कैसे सहूँ? यही क्षण धर्म और लोक-व्यवस्था के बीच टकराव का शिखर बनता है। → ब्रह्मा शाप को ‘सत्य’ रखते हुए उसका संकुचन/मर्यादन करते हैं—अग्नि देवताओं के मुख बने रहें, यज्ञ-भाग ग्रहण करें, और ‘सर्वभक्षत्व’ का अर्थ लोक-व्यवस्था के लिए आवश्यक रूप में सीमित/व्यवस्थित हो। अग्निदेव प्रसन्न होकर पुनः प्रकट होते हैं और यज्ञ-क्रियाएँ पुनर्जीवित होती हैं। → यह ‘अग्निशाप’ का इतिहास आगे पुलोमा-प्रसंग, उसके विनाश, और च्यवन के जन्म की ओर कथा-धारा को मोड़ देता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन- मा बछ। अर सप्तमो<्ध्याय: शापसे कुपित हुए अग्निदेवका अदृश्य होना और ब्रद्माजीका उनके शापको संकुचित करके उन्हें प्रसन्न करना सौतिरुवाच शप्तस्तु भुगुणा वद्िः क्ुद्धो वाक्यमथाब्रवीत् । किमिदं साहसं ब्रह्मन् कृतवानसि मां प्रति
ಸೌತಿ ಹೇಳಿದರು—ಭೃಗು ಶಾಪಿಸಿದಾಗ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಕೋಪಗೊಂಡು ಹೀಗೆಂದನು—“ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನನ್ನ ವಿರುದ್ಧ ನೀನು ಈ ದುರಾಸಾಹಸವನ್ನು ಏಕೆ ಮಾಡಿದೆ? ನನಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಲು ಹೇಗೆ ಧೈರ್ಯವಾಯಿತು?”
Verse 2
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदत: समम् | पृष्टो यदब्रवं सत्यं व्यभिचारो5त्र को मम
ನಾನು ಸದಾ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತೇನೆ; ಸತ್ಯವನ್ನು ಪಕ್ಷಪಾತವಿಲ್ಲದೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಕೇಳಿದಾಗ ನಾನು ಸತ್ಯವನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ತಪ್ಪೇನು?
Verse 3
पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानानो5प्यन्यथा वदेत् । स पूर्वानात्मन: सप्त कुले हन्यात् तथा परान्
ಯಾವ ಸಾಕ್ಷಿ ವಿಷಯವನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಕೇಳಿದಾಗ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳಿ ಸುಳ್ಳು ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನೀಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಕುಲದ ಹಿಂದಿನ ಏಳು ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಏಳು ತಲೆಮಾರುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 4
यश्न कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानानोडपि न भाषते । सो<पि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशय:
ಯಾವನು ಕಾರ್ಯದ ಯಥಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಅಂತರಾರ್ಥವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಕೇಳಿದಾಗ ತಿಳಿದೇ ಮೌನವಾಗಿ ಹೇಳದೆ ಉಳಿದರೆ—ಅವನೂ ಅದೇ ಪಾಪದಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ।
Verse 5
शक्तो5हमपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम । जानतो<पि च ते ब्रह्मन् कथयिष्ये निबोध तत्
ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವನಾದರೂ ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನನಗೆ ಪೂಜ್ಯರು. ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು।
Verse 6
इस प्रकार श्रीमहा भारत आदिपव॑के अन्तर्गत पौलोगपर्वमें अग्निशापविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ
ಯೋಗಬಲದಿಂದ ನಾನು ನನ್ನನ್ನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿಕೊಂಡು ಸದಾ ನೆಲಸಿರುವೆನು—ಅಗ್ನಿಯ ವಿವಿಧ ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ನಿತ್ಯ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಋತ್ವಿಜರು ನಡೆಸುವ ಸತ್ರಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಗರ್ಭಾಧಾನಾದಿ ಸಂಸ್ಕಾರ-ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಟೋಮಾದಿ ಮಖಗಳಲ್ಲಿ (ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ) ಕೂಡ।
Verse 7
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद् हूयते हवि: । देवता: पितरश्वैव तेन तृप्ता भवन्ति वै,“मुझमें वेदोक्त विधिसे जिस हविष्यकी आहुति दी जाती है, उसके द्वारा निश्चय ही देवता तथा पितृगण तृप्त होते हैं इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि पौलोमपर्वणि अग्निशापमोचने सप्तमो<5ध्याय: ।।
ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಾನದಂತೆ ನನ್ನೊಳಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುವ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತೃಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 8
आपो देवगणा: सर्वे आप: पितृगणास्तथा । दर्शश्व॒ पौर्णमासश्न देवानां पितृभि: सह,“जल ही देवता हैं तथा जल ही पितृगण हैं। दर्श और पौर्णमास याग पितरों तथा देवताओंके लिये किये जाते हैं
ನೀರೇ ಸಮಸ್ತ ದೇವಗಣಗಳು; ನೀರೇ ಹಾಗೆಯೇ ಪಿತೃಗಣಗಳೂ. ದರ್ಶ ಮತ್ತು ಪೌರ್ಣಮಾಸ ಯಾಗಗಳು ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಪಿತೃಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ನೆರವೇರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 9
देवता: पितरस्तस्मात् पितरश्नापि देवता: । एकीभूताश्न पूज्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु,“अत: देवता पितर हैं और पितर ही देवता हैं। विभिन्न पर्वोपर ये दोनों एक रूपमें भी पूजे जाते हैं और पृथक्-पृथक् भी
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳೇ ಪಿತೃಗಳು, ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೇ. ಪರ್ವಗಳಲ್ಲೂ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲೂ ಅವರು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಕೀಭೂತವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 10
देवता: पितरश्वैव भुज्जते मयि यद् हुतम् । देवतानां पितृणां च मुखमेतदहं स्मृतम्,“मुझमें जो आहुति दी जाती है, उसे देवता और पितर दोनों भक्षण करते हैं। इसीलिये मैं देवताओं और पितरोंका मुख माना जाता हूँ
ನನ್ನೊಳಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುವ ಆಹುತಿಯನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದಕಾರಣ ನಾನು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪಿತೃಗಳಿಗೂ ‘ಮುಖ’—ಅರ್ಪಣೆ ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ—ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇನೆ.
Verse 11
अमावास्यां हि पितर: पौर्णमास्यां हि देवता: । मन्मुखेनैव हूयन्ते भुड्जते च हुतं हवि:
ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಪಿತೃಗಳಿಗೆ, ಪೌರ್ಣಮಾಸಿಯಂದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಯಿದೆ. ನನ್ನ ಮುಖದ ಮೂಲಕ—ಅಂದರೆ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಮಾರ್ಗದಿಂದ—ಆಹುತಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹವ್ಯವನ್ನು ಭುಂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 12
सौतिर्वाच चिन्तयित्वा ततो वल्रिश्वक्रे संहारमात्मन:
ಸೌತಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹರ್ಷಿಗಳೇ! ನಂತರ ಅಗ್ನಿದೇವನು ವಿಚಾರಿಸಿ, ದ್ವಿಜರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಯಜ್ಞ, ಸತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಬಂಧಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹಿಂಪಡೆದನು. ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದೆ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಓಂಕಾರ, ವಷಟ್ಕಾರ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಾಹಾ ಮೊದಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳೂ ಅರ್ಪಣೆಗಳೂ ಕಳೆದು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದರು. ಆಗ ಋಷಿಗಳು ಬಹಳ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಿದರು.
Verse 13
द्विजानामन्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च । निरोंकारवषट्कारा: स्वधास्वाहाविवर्जिता:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ದ್ವಿಜರ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಯಜ್ಞ-ಸತ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನು ಓಂಕಾರವೂ ವಷಟ್ಕಾರವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ‘ಸ್ವಧಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವಾಹಾ’ ಎಂಬ ಆಮಂತ್ರಣಗಳೂ ಕಾಣೆಯಾಗಿದ್ದವು. ಅಗ್ನಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದರು. ಆಗ ಋಷಿಗಳು ಮಹೋದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 14
विनाग्निना प्रजा: सर्वास्तत आसन सुदु:खिता: । अथर्षय: समुद्विग्ना देवान् गत्वाब्रुवन् वच:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಅನಂತರ ಅಗ್ನಿ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪರಮ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಆಗ ಋಷಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ವಿಗ್ನರಾಗಿ ದೇವತೆಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು.
Verse 15
अग्निनाशात् क्रियाभ्रंशाद् भ्रान्ता लोकास्त्रयो5नघा: । विदध्वमत्र यत् कार्य न स्यात् कालात्ययो यथा
ಹೇ ಪಾಪರಹಿತ ದೇವಗಣವೇ! ಅಗ್ನಿ ಅಂತರಧಾನವಾದುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಗೊಂದಲಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ—ಕಾಲಾತ್ಯಯವಾಗದಂತೆ.
Verse 16
अथर्षयकश्न देवाश्व॒ ब्रह्माणमुपगम्य तु । अग्नेरावेदयछ्छापं क्रियासंहारमेव च
ಅನಂತರ ಋಷಿಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅಗ್ನಿಗೆ ಬಂದ ಶಾಪವನ್ನೂ, ಅಗ್ನಿಯು ಸಮಸ್ತ ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅദೃಶ್ಯನಾದ ವಿಷಯವನ್ನೂ ತಿಳಿಸಿದರು.
Verse 17
भगुणा वै महाभाग शप्तो<ग्नि: कारणान्तरे | कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक् तथा
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಮಹಾಭಾಗನೇ! ಇನ್ನೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭೃಗು ಅಗ್ನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದ್ದನು. ಆ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಹೇಗೆ ‘ದೇವಮುಖ’ನಾಗಿ, ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳ ಅಗ್ರಭೋಕ್ತನಾಗಿದನು?
Verse 18
श्रुत्वा तु तद् वचस्तेषामग्निमाहूय विश्वकृत्
ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಅವಿನಾಶಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಕರೆಯಿಸಿ ಮೃದು ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಂದನು—“ಹುತಾಶನನೇ! ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೂ ಸಂಹಾರಕನೂ ನೀನೇ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು, ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವર્તಕನೂ ನೀನೇ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಲೋಕೇಶ್ವರನೇ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯೆಗಳು ನಾಶವಾಗದಂತೆ ನೀನು ಹಾಗೆ ಮಾಡು. ಎಲ್ಲರ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಹೇಗೆ ಇಂತಹ ಮೋಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದೆ? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸದಾ ಪವಿತ್ರನು; ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಗತಿಯೂ ನೀನೇ.”
Verse 19
उवाच वचन श्लक्ष्णं भूताभावनमव्ययम् । लोकानामिह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಆಗ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನಮಾಡುವ ಅವ್ಯಯ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅವರು ಮೃದು, ಆಯ್ದ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಹೇಳಿದರು—“ಹುತಾಶನ! ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ನೀನೇ ಕರ್ತಾ; ನೀನೇ ಅವರ ಅಂತ್ಯ (ಲಯ)ವೂ ಹೌದು.”
Verse 20
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन् क्रियाणां च प्रवर्तक: । स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन् यथा क्रिया:
ನೀನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೀ; ಸಮಸ್ತ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕನೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಲೋಕೇಶ್ವರನೇ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಯಜ್ಞಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗದಂತೆ ಹಾಗೆ ಮಾಡು.
Verse 21
कस्मादेवं विमूढस्त्वमी श्वर: सन् हुताशन | त्वं पवित्र॑ं सदा लोके सर्वभूतगतिश्न ह
ಹೇ ಹುತಾಶನ! ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದರೂ ನೀನು ಹೀಗೆ ಏಕೆ ಮೋಹಗ್ರಸ್ತನಾಗಿದ್ದೀ? ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸದಾ ಪವಿತ್ರ; ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಗತಿಯೂ ನೀನೇ.
Verse 22
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वमेष्यसि । अपाने हार्चिषो यास्ते सर्व भक्ष्यन्ति ता: शिखिन्
ಹೇ ಶಿಖಿನ್ (ಜ್ವಾಲಾಮಕುಟಧಾರಿ) ಅಗ್ನಿದೇವ! ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಹದಿಂದ ಸರ್ವಭಕ್ಷಕನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಅಪಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಕ್ಷಿಸುವವು.
Verse 23
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्व भक्षयिष्यति । यथा सूर्याशुभि: स्मृष्टं सर्व शुचि विभाव्यते
ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಕ್ರವ್ಯಾದ ತನು (ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ, ಚಿತಾಗ್ನಿ ರೂಪ) ಮಾತ್ರವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಕ್ಷಿಸುವುದು. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಶುದ್ಧವೆಂದು ಭಾವಿಸುವಂತೆ, ನಿನ್ನ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ದಗ್ಧವಾದುದೆಲ್ಲ ಶುದ್ಧವಾಗುವುದು.
Verse 24
तथा त्वदर्चिनिर्दिग्धं सर्व शुचि भविष्यति । त्वमग्ने परमं तेज: स्वप्रभावाद् विनिर्गतम्
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಅದೇ ರೀತಿ ನಿನ್ನ ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ದಗ್ಧವಾದದ್ದೆಲ್ಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಓ ಅಗ್ನಿದೇವಾ! ನೀನು ಸ್ವಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಟವಾದ ಪರಮ ತೇಜಸ್ಸು. ಆದ್ದರಿಂದ ಓ ವಿಭೋ, ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಮಹರ್ಷಿಯ ಶಾಪವನ್ನು ಸತ್ಯಮಾಡು; ಆಹುತಿ ರೂಪವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ದೇವರ ಪಾಲನ್ನೂ, ನಿನಗೆ ಸಲ್ಲುವ ಪಾಲನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸು.”
Verse 25
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यमृषेर्विभो । देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ವಿಭೋ, ನಿನ್ನ ಸ್ವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಆ ಋಷಿಯ ಶಾಪವನ್ನು ಸತ್ಯಮಾಡು. ದೇವರ ಪಾಲನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಪಾಲನ್ನೂ ಆಹುತಿ ರೂಪವಾಗಿ ನಿನ್ನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಸ್ವೀಕರಿಸು.”
Verse 26
सौतिर्वाच एवमस्त्विति तं वह्रि: प्रत्युवाच पितामहम् । जगाम शासन कर्तु देवस्य परमेछ्ठिन:
ಸೌತೀನು ಹೇಳಿದನು—ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ, “ಏವಮಸ್ತು—ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ” ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಪರಮೇಷ್ಠಿ ದೇವ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲು ಹೊರಟನು.
Verse 27
देवर्षयश्न मुदितास्ततो जम्मुर्यथागतम् । ऋषयश्च यथापूर्व क्रिया: सर्वाः प्रचक्रिरे
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಆಮೇಲೆ ದೇವರ್ಷಿಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಬಂದಂತೆಯೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ನಂತರ ಋಷಿ-ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಯಥಾಪೂರ್ವವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಆಚರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 28
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसड्घाश्व॒ लौकिका: । अन्निश्च परमां प्रीतिमवाप हतकल्मष:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಹರ್ಷಿಸಿದರು; ಈ ಲೋಕದ ಭೂತಸಂಘಗಳೂ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟವು. ಶಾಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕಲ್ಮಷವು ನಾಶವಾದುದರಿಂದ ಅಗ್ನಿದೇವನೂ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 29
एवं स भगवाउ्छापं लेभेडग्निर्भुगुत: पुरा । एवमेष पुरावृत्त इतिहासोडग्निशापज: । पुलोम्नश्न विनाशो5यं च्यवनस्य च सम्भव:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುವಿನಿಂದ ಶಾಪವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಗ್ನಿಶಾಪದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಇದೇ ಆ ಪುರಾತನ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿಹಾಸ. ಇದಲ್ಲಿಯೇ ಪುಲೋಮನ್ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶವೂ, ಮುನಿ ಚ್ಯವನನ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತವೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ.
Verse 113
सर्वभक्ष: कथं त्वेषां भविष्यामि मुखं त्वहम् “अमावास्याको पितरोंके लिये और पूर्णिमाको देवताओंके लिये मेरे मुखसे ही आहुति दी जाती है और उस आहुतिके रूपमें प्राप्त हुए हविष्यका वे देवता और पितर उपभोग करते हैं, सर्वभक्षी होनेपर मैं इन सबका मुँह कैसे हो सकता हूँ?”
“ನಾನು ಸರ್ವಭಕ್ಷನಾಗಿರುವಾಗ ಇವರ ಎಲ್ಲರ ‘ಮುಖ’ ಹೇಗೆ ಆಗಬಲ್ಲೆ? ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೃಗಳಿಗಾಗಿ, ಪೂರ್ಣಿಮೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ನನ್ನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಆಹುತಿಗಳು ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಆ ಆಹುತಿರೂಪ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ಉಪಭೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗಿರುವಾಗ ಸರ್ವಭಕ್ಷನಾದ ನಾನು ಇವರ ಮುಖ ಹೇಗೆ ಆಗುವೆ?”
Verse 173
हुतभुक् सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वमेष्यति “महाभाग! किसी कारणवश महर्षि भृगुने अग्निदेवको सर्वभक्षी होनेका शाप दे दिया है
“ಮಹಾಭಾಗ! ಯಾವುದೋ ಕಾರಣದಿಂದ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗು ಅಗ್ನಿದೇವನಿಗೆ ‘ಸರ್ವಭಕ್ಷನಾಗು’ ಎಂಬ ಶಾಪವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸರ್ವ ದೇವತೆಗಳ ಮುಖ, ಯಜ್ಞಭಾಗಗಳ ಅಗ್ರಭೋಕ್ತ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲ್ಪಡುವ ಆಹುತಿಗಳ ಭೋಕ್ತ—ಹೀಗಿರುವಾಗ ಅವನು ಸರ್ವಭಕ್ಷನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ?”
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns speech-duty under dharma: when questioned as a witness, speaking untruth is condemned, but withholding known truth is also treated as ethically blameworthy—raising the problem of how truthful speech can still trigger harmful consequences.
The chapter presents a reconciliation between ritual function and moral purity: Agni’s consuming power does not imply defilement, because tejas (radiant energy) is framed as intrinsically purifying, preserving the legitimacy of sacrificial mediation.
Rather than a phalaśruti promising merit, the chapter ends with an explicit meta-label: it is an ancient itihāsa (purāvṛtta) tied to subsequent genealogical consequences—Pulomā’s destruction and Cyavana’s birth—signaling its function as an etiological bridge within Ādi Parva.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.