Adhyaya 52
सर्पसत्रे हुतानां नागानां नामपरिगणनम् | Enumeration of Nāgas Consumed in the Sarpasatra Fire
Upa-parva: Sarpasatra (Janamejaya’s Snake-Sacrifice Episode)
Śaunaka asks Sauti to name the serpents that fell into the sacrificial fire at Janamejaya’s Sarpasatra. Sauti first marks the scale of the event as beyond complete counting, then provides an ordered, memory-based listing of prominent nāgas by clan affiliation. The chapter proceeds through major lineages—Vāsuki’s descendants, Takṣaka’s descendants, the Airāvata line, and Kauravya/Dhṛtarāṣṭra-associated lines—each introduced with formulaic transitions (“I will describe…,” “these entered the fire”). The closing verses generalize the destruction: innumerable offspring and descendants, multi-headed and massive-bodied serpents with formidable venom, drawn into the blazing rite under the pressure of sacerdotal power (brahmadaṇḍa). Thematically, the chapter is a catalog (nāma) that serves as ethical indexing: it connects ritual action to collective suffering, and it underscores the narrative’s concern with how remembrance, classification, and authority participate in harm.
Chapter Arc: सूत उवाच—जनमेजय का सर्पसत्र विधि-विधान से आरम्भ होता है; ऋत्विज् कृष्ण-वस्त्र धारण कर, धूम से रक्त नेत्रों सहित, समिद्ध अग्नि में मंत्रोच्चार के साथ आहुति देने लगते हैं। → मंत्रों की ध्वनि सर्पलोक के हृदयों में कम्पन भर देती है; नाम लेकर आह्वान किए जाते ही विविध वर्ण, आयु और आकार के उरग—श्वेत, कृष्ण, नील; वृद्ध और शिशु—अदृश्य बन्धन से खिंचते हुए यज्ञाग्नि की ओर गिरने लगते हैं। → प्रदीप्त हव्यवाहन के मुख में सर्पों की वर्षा—कोई घोड़े-सा, कोई हाथी-सूँड़-सा, कोई महाकाय और महाबल—तड़फड़ाते, दीन स्वर में एक-दूसरे को पुकारते हुए अग्नि में प्रपात करते हैं; यज्ञ का आकर्षण अजेय बन जाता है। → यज्ञ-क्रिया अपने विधान में स्थिर रहती है—ऋत्विज् निरन्तर आहुति देते हैं और सर्पों का विनाश-चक्र चल पड़ता है; अध्याय यज्ञ की भयावह प्रभावशीलता को स्थापित कर समाप्त होता है। → यह विनाश कहाँ तक जाएगा—क्या कोई रोकने वाला, कोई धर्म-प्रतिरोध, या कोई रक्षक-उपाय प्रकट होगा?
Shlokas
Verse 1
पम्प बछ। अंक द्विपञज्चाशत्तमो<ड ध्याय: सर्पसत्रका आरम्भ और उसमें सर्पोका विनाश सौतिरुवाच ततः कर्म प्रववृते सर्पसत्रविधानत: । पर्यक्रामंश्व विधिवत् स्वे स्वे कर्मणि याजका:
ಸೌತಿ ಹೇಳಿದರು—ಅನಂತರ ಸರ್ಪಸತ್ರವಿಧಾನದಂತೆ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಯಾಜಕರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.
Verse 2
प्रावृत्य कृष्णवासांसि धूमसंरक्तलोचना: । जुहु॒वुर्मन्त्रवच्चैव समिद्धं जातवेदसम्
ಕಪ್ಪು ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಆ ಋತ್ವಿಜರು ಮಂತ್ರವಿಧಾನಾನುಸಾರ ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಜಾತವೇದ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಯತೊಡಗಿದರು।
Verse 3
कम्पयन्तश्न सर्वेषामुरगाणां मनांसि च | सर्पानाजुहुवुस्तत्र सर्वानग्निमुखे तदा,वे समस्त सर्पोंके हृदयमें कैँपकँपी पैदा करते हुए उनके नाम ले-लेकर उन सबका वहाँ आगके मुखमें होम करने लगे
ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಉರಗಗಳ ಹೃದಯ-ಮನಗಳನ್ನು ಕಂಪಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾ, ಅಲ್ಲಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಅಗ್ನಿಮುಖದಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು।
Verse 4
ततः सर्पा: समापेतु: प्रदीप्ते हव्यवाहने । विचेष्टमाना: कृपणमाह्नयन्त: परस्परम्,तत्पश्चात् सर्पगण तड़फड़ाते और दीनस्वरमें एक-दूसरेको पुकारते हुए प्रज्वलित अग्निमें टपाटप गिरने लगे
ನಂತರ ಸರ್ಪಗಳು ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಹವ್ಯವಾಹನ ಅಗ್ನಿಯತ್ತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದವು; ತೊಳಲಾಡುತ್ತ, ಕರುಣ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತ, ಅವು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಜ್ವಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಳತೊಡಗಿದವು।
Verse 5
विस्फुरन्त: श्वसन्तश्न॒ वेष्टयन्त: परस्परम् । पुच्छे: शिरोभिश्व भृशं चित्रभानु प्रपेदिरे,वे उछलते, लम्बी साँसें लेते, पूँछ और फनोंसे एक-दूसरेको लपेटते हुए धधकती आगके भीतर अधिकाधिक संख्यामें गिरने लगे
ಅವು ತಡಕಾಡುತ್ತ, ಉಸಿರಾಡುತ್ತ ಹಿಂಸುತ್ತ, ಬಾಲಗಳೂ ಹೂಡಗಳೂ ಬಳಸಿ ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು, ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಚಿತ್ರಭಾನು ಅಗ್ನಿಗೆ ಧುಮುಕಿಬಿದ್ದವು।
Verse 6
श्वेता: कृष्णाश्न नीलाश्व स्थविरा: शिशवस्तथा । नदन्तो विविधान् नादान पेतुर्दीप्ते विभावसौ
ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ನೀಲಿ—ಹಿರಿಯರೂ, ಮರಿಗಳೂ—ವಿವಿಧ ವಿಧದ ಕೂಗು-ಹಿಸ್ಸು ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಾ, ಅಸಹಾಯವಾಗಿ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ವಿಭಾವಸು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 7
क्रोशयोजनमात्रा हि गोकर्णस्य प्रमाणत: । पतन्त्यजस्त्रं वेगेन वह्लावग्निमतां वर
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಕೆಲವರು ಒಂದು ಕ್ರೋಶಮಾತ್ರ ಅಥವಾ ಒಂದು ಯೋಜನಮಾತ್ರ ಉದ್ದವಿದ್ದರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಸುವಿನ ಕಿವಿಯಷ್ಟೇ ಇದ್ದರು. ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶೌನಕನೇ! ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಜ್ವಲಂತ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾ ಸದಾ ಹವಿಸ್ಸಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 8
एवं शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । अवशानि विनष्टानि पन्नगानां तु तत्र वै,इस प्रकार लाखों, करोड़ों तथा अरबों सर्प वहाँ विवश होकर नष्ट हो गये
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೀಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾಂತರ, ಕೋಟ್ಯಂತರ, ಅರ್ಭುದಸಂಖ್ಯೆಯ ಪನ್ನಗಗಳು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಲಾರದೆ ಅಸಹಾಯರಾಗಿ ನಾಶವಾದರು.
Verse 9
तुरगा इव तत्रान्ये हस्तिहस्ता इवापरे | मत्ता इव च मातज्रा महाकाया महाबला:,कुछ सर्पोकी आकृति घोड़ोंके समान थी और कुछकी हाथीकी सूँड़के सदृश। कितने ही विशाल-काय महाबली नाग मतवाले गजराजोंको मात कर रहे थे
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಕುದುರೆಗಳಂತೆ ಆಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಆನೆಗಳ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ. ಅನೇಕರು ಮಹಾಕಾಯರು, ಮಹಾಬಲರು—ಮತ್ತ ಗಜರಾಜರಂತೆ ಪ್ರಚಂಡರು.
Verse 10
उच्चावचाक्ष बहवो नानावर्णा विषोल्बणा: । घोराश्न॒ परिघप्रख्या दन्न्दशूका महाबला: । प्रपेतुरग्नावुरगा मातृवाग्दण्डपीडिता:
ಜನಮೇಜಯನು ಹೇಳಿದನು— ಚಿಕ್ಕದೂ ದೊಡ್ಡದೂ, ನಾನಾವರ್ಣದ, ತೀವ್ರವಿಷದಿಂದ ಉಗ್ರವಾದ, ನೋಡಲು ಭಯಂಕರವಾದ, ಪರಿಘದಂತೆ ದಪ್ಪವಾದ, ಕಚ್ಚಲು ಸಿದ್ಧವಾದ, ಮಹಾಬಲವುಳ್ಳ ಅನೇಕ ಉರಗಗಳು—ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ಶಾಪರೂಪ ವಾಕ್ದಂಡದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ—ತಾವೇ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 51
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें यर्पसत्रोपक्रमसम्बन्धी इक्यावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಅಂತರಗತ ಆಸ್ತೀಕಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಸತ್ರದ ಉಪಕ್ರಮಸಂಬಂಧಿಯಾದ ಐವತ್ತೊಂದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 52
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सर्पसत्रोपक्रमे द्विपज्चाशत्तमोडध्याय:
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಆದಿಪರ್ವದ ಆಸ್ತೀಕಪರ್ವದಲ್ಲಿ, ರಾಜ ಜನಮೇಜಯನ ಸರ್ಪಸತ್ರದ ಆರಂಭಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಪಂಚಾಶತ್ತಮ (ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ) ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ನಿಯಂತ್ರಕ ಶಕ್ತಿ ಇವರ ಮಧ್ಯದ ನೈತಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಕಥಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು, ಅದು ಶೀಘ್ರವೇ ಆಸ್ತೀಕನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ.
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dilemma of collective liability: a retaliatory rite targets an entire class of beings through lineage-based identification, raising the ethical question of whether communal punishment can be justified when the initiating grievance is specific and historically situated.
Institutional power—especially when backed by ritual authority and expert speech—can magnify intention into disproportionate consequence; therefore, dharma requires scrutiny of scope, not only motive, and demands awareness of collateral harm produced by sanctioned procedures.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Sauti’s insistence that full enumeration is impossible and through the generalized closing depiction of innumerable, diverse nāgas being drawn into the fire, emphasizing the limits of narration and the gravity of the rite within the epic’s moral architecture.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.