Adhyaya 16
मन्दर-समुद्रमन्थन-वर्णनम् / Description of the Churning of the Ocean with Mount Mandara
Upa-parva: Astīka Parva (Contextual Episode: Samudra-manthana / Kṣīra-sāgara Manthana)
Sauti narrates the preparation and execution of the ocean-churning for amṛta. Mandara is portrayed as vast and adorned, yet the deva host cannot lift it; they seek counsel from Viṣṇu and Brahmā. Ananta raises Mandara; the coalition approaches the ocean, and the ocean’s lord acknowledges the strain of Mandara’s rotation. Kūrma offers his back as the base; Indra applies pressure to the mountain’s summit, and Mandara becomes the churning rod while Vāsuki becomes the rope. As devas and asuras pull from opposite ends, heat, smoke, wind, and storm-like effects arise; flowers and resins fall, beings of the sea are crushed, and friction ignites fires that Indra later quenches with rain. Medicinal essences and sap mix into the waters, described as contributing to the emergence of potent substances. With renewed force granted by Viṣṇu, further products arise: Soma, Śrī (Lakṣmī), Surā, a swift pale horse, the Kaustubha jewel, and finally Dhanvantari bearing amṛta. A dispute over ownership follows; Nārāyaṇa assumes Mohinī-form, and the daityas relinquish the amṛta to her under delusion, enabling controlled distribution.
Chapter Arc: शौनक ऋषि सूत से आग्रह करते हैं कि आस्तीक-उपाख्यान की कथा को फिर से विस्तारपूर्वक सुनाएँ—और सूत के वचन की मधुरता, कोमलता की प्रशंसा कर सभा को कथा-रस के लिए तैयार करते हैं। → उग्रश्रवा (सूत) अपने पिता से सुनी हुई परंपरा के अनुसार कद्रू और विनता की कथा उठाते हैं: दोनों बहनों को वरदान मिलता है, वे अंडे देती हैं; समय की दीर्घ प्रतीक्षा, संतान-लालसा और प्रतिस्पर्धा भीतर-भीतर तनाव रचती है। विनता के अंडों से अपेक्षित ‘मिथुन’ न दिखने से आशंका और अधीरता बढ़ती जाती है। → विनता की अधीरता/असमय हस्तक्षेप का फल प्रकट होता है—अंडे से अरुण अपूर्ण देह के साथ निकलता है और माता को शाप/कठोर वचन देता है: वह सूर्य-रथ का सारथी बनेगा, और दूसरा पुत्र ही भविष्य में विनता को दासीभाव से मुक्त करेगा—पर शर्त है कि माता धैर्य रखे और दूसरे अंडे को समय से पहले न तोड़े। → अरुण अंतरिक्ष में उड़कर आदित्य-रथ का सारथी बनता है; विनता को अपने कर्म का बोध होता है और वह दूसरे अंडे के लिए दीर्घ प्रतीक्षा का व्रत-सा धारण करती है—मुक्ति का आश्वासन मिलता है, पर वह संयम पर टिका है। → दूसरे अंडे में स्थित पुत्र (भविष्य का गरुड़) कब और कैसे जन्म लेगा, और किस प्रकार विनता को दास्य से छुड़ाएगा—यह प्रश्न कथा को आगे खींच ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ करा बा >> अं घोडशो< ध्याय: कद्रू और विनताको 582% : वरदानसे अभीष्ट पुत्रोंकी प्रा शौनक उवाच सौते त्वं कथयस्वेमां विस्तरेण कथां पुन: । आस्तीकस्य कवे: साधो: शुश्रूषा परमा हि न:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಸೂತನಂದನ! ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿವರವಾಗಿ ನಮಗೆ ಹೇಳು. ಸಾಧುವಾದ ಕವಿ-ಋಷಿ ಆಸ್ತೀಕನ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುವ ನಮ್ಮ ಆಸಕ್ತಿ ಪರಮವಾಗಿದೆ.
Verse 2
मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया । प्रीयामहे भूशं तात पितेवेदं प्रभाषसे
ಹೇ ಸೌಮ್ಯನೇ! ನೀನು ಮಧುರವಾಗಿ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೀ; ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರ-ಪದವೂ ಮೃದು ಮತ್ತು ಮನೋಹರ. ಮಗನೇ! ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಡುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ತಂದೆಯಂತೆಲೇ ಉಪನ್ಯಾಸಿಸುತ್ತಿರುವೆ.
Verse 3
अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव । आचहष्टैतद् यथाख्यानं पिता ते त्वं तथा वद,आपके पिता सदा हमलोगोंकी सेवामें लगे रहते थे। उन्होंने इस उपाख्यानको जिस प्रकार कहा है, उसी रूपमें आप भी कहिये
ನಿನ್ನ ತಂದೆ ಸದಾ ನಮ್ಮ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನು ಈ ಉಪಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದನೋ, ನೀನು ಕೂಡ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳು.
Verse 4
सौतिरुवाच आयुष्मन्निदमाख्यानमास्तीकं॑ कथयामि ते । यथाश्रुतं कथयत: सकाशाद् वै पितुर्मया
ಸೌತಿ ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಆಯುಷ್ಮನ್! ಆಸ್ತೀಕನ ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ತಂದೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಾನು ಹೇಗೆ ಕೇಳಿದ್ದೆನೋ, ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳುವೆ.
Verse 5
पुरा देवयुगे ब्रह्मन् प्रजापतिसुते शुभे । आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेते5द्भुतेडनघ
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ದೇವಯುಗದ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಎರಡು ಶುಭ ಪುತ್ರಿಯರು ಇದ್ದರು—ನಿರ್ದೋಷಿಗಳೂ ಅಚ್ಚರಿಯೂ ಆದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರಿಯರು ಅಪೂರ್ವ ರೂಪಸೌಂದರ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 6
ते भायें कश्यपस्यास्तां कद्रश्न विनता च ह । प्रादात् ताभ्यां वरं प्रीत: प्रजापतिसम: पति:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಅವರು ಕಶ್ಯಪನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರು—ಕದ್ರೂ ಮತ್ತು ವಿನತಾ. ಅವರಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಶ್ಯಪನು—ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಸಮಾನ ಮಹಿಮೆಯುಳ್ಳ ಪತಿ—ಆ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ವರವನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಈ ಘಟನೆಯು ತಿಳಿಸುವುದು: ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ನೀಡಿದ ವರವೂ ಗತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ; ಕೇಳುವವರ ಆಯ್ಕೆಗೆ ಧರ್ಮಾರ್ಥದ ಭಾರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 7
कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युत: । वरातिसर्ग श्रुत्वैवं कश्यपादुत्तमं च ते
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾದ ಕಶ್ಯಪನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವರಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರದ ಸೃಷ್ಟಿವಿಸ್ತಾರದ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿದನು; ಮತ್ತು ನೀವೂ ಕಶ್ಯಪನಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದನ್ನೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದನ್ನೂ ಕೇಳಿದ್ದೀರಿ.
Verse 8
हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतु: सम वरस्त्रियौ । वच्रे कद्ग: सुतान् नागान् सहस्र॑ तुल्यवर्चस:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆಗ ಕದ್ರೂ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಸಾವಿರ ನಾಗಪುತ್ರರನ್ನು ವರವಾಗಿ ಬೇಡಿದಳು.
Verse 9
ब्रह्म! पहले सत्ययुगमें दक्ष प्रजापतिकी दो शुभलक्षणा कन्याएँ थीं--कद्गू और विनता। वे दोनों बहिनें रूप-सौन्दर्यसे सम्पन्न तथा अद्भुत थीं। अनघ! उन दोनोंका विवाह महर्षि कश्यपजीके साथ हुआ था। एक दिन प्रजापति ब्रह्माजीके समान शक्तिशाली पति महर्षि कश्यपने अत्यन्त हर्षमें भरकर अपनी उन दोनों धर्मपत्नियोंको प्रसन्नतापूर्वक वर देते हुए कहा--'तुममेंसे जिसकी जो इच्छा हो वर माँग लो।' इस प्रकार कश्यपजीसे उत्तम वरदान मिलनेकी बात सुनकर प्रसन्नताके कारण उन दोनों सुन्दरी स्त्रियोंको अनुपम आनन्द प्राप्त हुआ। कद्भूने समान तेजस्वी एक हजार नागोंको पुत्ररूपमें पानेका वर माँगा || ५-- ८ ।। द्वौ पुत्री विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले | तेजसा वपुषा चैव विक्रमेणाधिकौ च तौ
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—ವಿನತೆಯು ಕೇವಲ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರನ್ನು ಬೇಡಿದಳು—ಅವರು ಕದ್ರೂಪುತ್ರರಿಗಿಂತ ಬಲದಲ್ಲಿ, ತೇಜಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ದೇಹಸೌಷ್ಟವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾಗಿರಬೇಕು. ಈ ಘಟನೆಯು ತಿಳಿಸುವುದು: ವರಗಳು ಉದಾರವಾಗಿ ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅವು ಗ್ರಹೀತನ ಅಂತರಂಗದ ಆದ್ಯತೆಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ—ಒಬ್ಬನು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಸಾಂದ್ರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 10
तस्यै भर्ता वरं प्रादादत्यर्थ पुत्रमीप्सितम् । एवमस्त्विति त॑ं चाह कश्यपं विनता तदा
ಆಗ ಅವಳ ಪತಿ ಕಶ್ಯಪನು ಅವಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತವಾಗಿ ಬಯಸಿದ ವರವನ್ನು—ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ವರವನ್ನು—ಕೊಟ್ಟನು. ವಿನತೆ ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ‘ಏವಮಸ್ತು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನು ನೀಡಿದ ವರವನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಿರಸಾವಹಿಸಿದಳು.
Verse 11
यथावत् प्रार्थितं लब्ध्वा वरं तुष्टाभवत् तदा | कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ
ತನ್ನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಂತೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆಕೆ ಆಗ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು. ಕದ್ರೂನ ಪುತ್ರರಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ವಿನತೆ ತನ್ನನ್ನು ಕೃತಕೃತ್ಯಳೆಂದು ಭಾವಿಸಿದಳು.
Verse 12
कद्रूश्न लब्ध्वा पुत्राणां सहस्र॑ तुल्यवर्चसाम् । धार्यो प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपा:
ಕದ್ರೂ ಕೂಡ ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ವರವನ್ನು ಪಡೆದಳು. ಆಗ ಆ ಮಹಾತಪಸ್ವಿ ಹೇಳಿದರು—“ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಗರ್ಭವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಿರಿ.”
Verse 13
ते भारयें वरसंतुष्टे कश्यपो वनमाविशत् । समान तेजस्वी एक हजार पुत्र होनेका वर पाकर कद्भू भी अपना मनोरथ सिद्ध हुआ समझने लगी। वरदान पाकर संतुष्ट हुई अपनी उन धर्मपत्नियोंसे यह कहकर कि “तुम दोनों यत्नपूर्वक अपने-अपने गर्भकी रक्षा करना” महातपस्वी कश्यपजी वनमें चले गये || १२३ || सौतिरुवाच कालेन महता कढद्रूरण्डानां दशतीर्दश
ಎರಡೂ ಪತ್ನಿಯರು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಸಂತೃಪ್ತರಾದಾಗ ಕಶ್ಯಪನು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸಮಾನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ವರವನ್ನು ಪಡೆದು ಕದ್ರೂ ಕೂಡ ತನ್ನ ಮನೋರಥ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದಳು. ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯಾದ ಕಶ್ಯಪನು ಇಬ್ಬರು ಧರ್ಮಪತ್ನಿಗಳಿಗೆ—“ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಿಮ್ಮ ನಿಮ್ಮ ಗರ್ಭವನ್ನು ಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿರಿ”—ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು.
Verse 14
।। तयोरण्डानि निदधुः प्रहष्टाः: परिचारिका:
ಪರಿಚಾರಿಕೆಯರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಅಂಡಗಳನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟರು; ಆದರೆ ವಿನತೆಯ ಆ ಎರಡು ಅಂಡಗಳಿಂದ ಜೋಡಿ ಸಂತಾನ ಹೊರಬಂದಂತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ.
Verse 15
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें सर्पोको मातृशाप प्राप्त होनेकी प्रस्तावनासे युक्त पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पठचवर्षशतानि च । ततः पज्चशते काले कद्रूपुत्रा विनि:सृता:
ಬೆವರಿನಿಂದ ನೆನೆದ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ಉಳಿದ ಬಳಿಕ, ಮತ್ತೊಂದು ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಾಗ ಕದ್ರುವಿನ ಪುತ್ರರು—ಆ ಸರ್ಪಗಳು—ಕೊನೆಗೂ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. ಈ ಕಥನವು ತಾಯಿಯ ಶಾಪದ ದೀರ್ಘ, ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದ ಪರಿಪಾಕವನ್ನೂ, ವಂಶ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಗಳ ನೈತಿಕ ಭಾರವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 16
ततः पुत्रार्थिनी देवी ब्रीडिता च तपस्विनी
ಆಮೇಲೆ ಪುತ್ರಾರ್ಥಿನಿಯಾದ, ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ದೇವಿ ವಿನತಾ ಸೌತಿಯ ಮುಂದೆ ಲಜ್ಜಿತಳಾದಳು. ಆತುರದಿಂದ ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದಲೇ ಒಂದು ಅಂಡೆಯನ್ನು ಒಡೆದಳು. ಅದು ಒಡೆದಾಗ ಅವಳು ಒಳಗೆ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡಳು—ದೇಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಸಿತವಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕೆಳಾರ್ಧ ಇನ್ನೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಘಟನೆಯು ಆಸೆ ಮತ್ತು ಆತುರವು, ತಪಸ್ಸುಳ್ಳವರಿಗೂ ಸಹ, ಫಲದ ಸಹಜ ಪರಿಪಾಕವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸಬಲ್ಲದೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 17
अणज्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमपश्यत । पूर्वार्धकायसम्पन्नमितरेणाप्रकाशता
ವಿನತೆಯು ಅಂಡೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡಳು. ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿದ್ದರೂ, ಇನ್ನೊಂದು (ಕೆಳ) ಭಾಗ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ—ಅವಿಕಸಿತವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಘಟನೆಯು ಅಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚಿನ ಕ್ರಿಯೆಯ ನೈತಿಕ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: ಸಹಜವಾಗಿ ಪಕ್ವವಾಗಬೇಕಿದ್ದುದನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೆರೆದರೆ ಜನನ ಅಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮುಂದಿನ ವಿಧಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 18
स पुत्र: क्रोधसंरब्ध: शशापैनामिति श्रुति: । यो5हमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया
ಶ್ರುತಿಯಂತೆ, ಆ ಪುತ್ರನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು ವಿನತೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದನು—“ತಾಯಿ! ಲೋಭಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದೆ; ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಕಸಿಸಲು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಯಾರ ಸೌತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಅವಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ದಾಸಿಯಾಗಿ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.”
Verse 19
शरीरेणासमग्रेण तस्माद् दासी भविष्यसि । पञ्चवर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धथसे सह
“ನನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿಸಿದ ಕಾರಣ ನೀನು ದಾಸಿಯಾಗುವೆ; ಮತ್ತು ನೀನು ಯಾರ (ಕದ್ರು) ಜೊತೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತೀಯೋ, ಅವಳಿಗೆ ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ದಾಸಿಯಾಗಿ ಇರುವೆ.”
Verse 20
एष च त्वां सुतो मातर्दासीत्वान्मोचयिष्यति । यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात्
ಈ ಪುತ್ರನೂ, ಓ ತಾಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ದಾಸ್ಯಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವನು. ಓ ತಾಯೇ, ನನ್ನನ್ನು ಉಳಿಸಿದಂತೆ, ಅವನನ್ನೂ ಅಂಡದ ಭೇದನದಿಂದ (ಒಡೆದುಹೋಗುವುದರಿಂದ) ಉಳಿಸು…।
Verse 21
प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालो<5स्थ धीरया
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಧೈರ್ಯದಿಂದ ನಿನ್ನ ಜನ್ಮಕಾಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿ, ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.”
Verse 22
एवं शप्त्वा तत: पुत्रो विनतामन्तरिक्षग:
ಈ ರೀತಿ ತಾಯಿ ವಿನತೆಯನ್ನು ಶಪಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಅವಳ ಪುತ್ರ ಅರುಣನು ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಿ ಹಾರಿಹೋದನು. ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಅಂದಿನಿಂದ ಪ್ರಭಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಕೆಂಪು ಕಿರಣವೇ ವಿನತಾಪುತ್ರ ಅರುಣನ ದರ್ಶನವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅವನು ಸೂರ್ಯದೇವನ ರಥದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ, ಅವರ ಸಾರಥ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡನು.
Verse 23
अरुणो दृश्यते ब्रह्मन् प्रभातसमये सदा । आदित्यरथमध्यास्ते सारथ्यं समकल्पयत्
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಪ್ರಭಾತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಕಾಣುವ ಕೆಂಪು ಕಿರಣವೇ ವಿನತಾಪುತ್ರ ಅರುಣನ ದರ್ಶನ. ಶಪಿಸಿ ಅವನು ಅಂತರಿಕ್ಷಕ್ಕೆ ಏರಿ ಹೋದನು; ನಂತರ ಸೂರ್ಯದೇವನ ರಥದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾಗಿ ಸಾರಥ್ಯದ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.”
Verse 24
गरुडो5पि यथाकाल जज्ञे पन्नगभोजन: । स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत्
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದನು—“ಯಥಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗರುಡನೂ ಜನ್ಮಿಸಿದನು—ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಭಕ್ಷಿಸುವ ವಿಧಿಯುಳ್ಳವನು. ಜನ್ಮಿಸಿದ ತಕ್ಷಣವೇ ಹಸಿವಿನಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ, ತಾಯಿ ವಿನತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದನು—ವಿಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು.”
Verse 25
आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्न॑ विहितमस्य यत् । विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधित: पतगेश्वर:
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು—ಭೃಗುಶಾರ್ದೂಲನೇ! ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಗರುಡನು ಹಸಿವಿನಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ವಿಧಾತನು ಅವನಿಗೆ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಆಹಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹೊರಟನು. ಸರ್ಪಸಂಹಾರಕನಾಗಿ ನಿಯತ ಜನ್ಮ ಪಡೆದ ಗರುಡನು ತಾಯಿ ವಿನತೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ತನ್ನ ನಿಗದಿತ ಆಹಾರದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಏರಿದನು.
Verse 153
अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुन न व्यदृश्यत । दासियोंने अत्यन्त प्रसन्न होकर दोनोंके अण्डोंको गरम बर्तनोंमें रख दिया। वे अण्डे पाँच सौ वर्षोतक उन्हीं बर्तनोंमें पड़े रहे। तत्पश्चात् पाँच सौ वर्ष पूरे होनेपर कद्भूके एक हजार पुत्र अण्डोंको फोड़कर बाहर निकल आये; परंतु विनताके अण्डोंसे उसके दो बच्चे निकलते नहीं दिखायी दिये
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು—ವಿನತೆಯ ಎರಡು ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಜೋಡಿ ಸಂತಾನ ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವುದು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ದಾಸಿಯರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಆ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬಿಸಿ ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಉಷ್ಣತೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವು ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದವು. ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ ಕದ್ರುವಿನ ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ತಮ್ಮ ಮೊಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಹೊರಬಂದರು; ಆದರೆ ವಿನತೆಯ ಮೊಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ಅವಳ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು ಇನ್ನೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ.
Verse 203
न करिष्यस्यनड़ू वा व्यज्रं वापि तपस्विनम् । और मा! यह जो दूसरे अण्डेमें तेरा पुत्र है
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು—ಅಮ್ಮಾ! ಹಾಗೆ ಮಾಡಬೇಡ; ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಅಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಡೆಯಬೇಡ, ಆ ತಪಸ್ವಿ ಮಗನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಬೇಡ. ತಾಯೇ! ನಿನ್ನ ಎರಡನೇ ಮೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮಗನೇ ನಿನ್ನನ್ನು ದಾಸ್ಯಭಾವದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅದು ನೀನು ನನ್ನಂತೆ ಮೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಅಂಗಹೀನನಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅಪೂರ್ಣ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಜನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.
Verse 216
विशिष्ट बलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात् पर: । “इसलिये यदि तू इस बालकको विशेष बलवान बनाना चाहती है तो पाँच सौ वर्षके बादतक तुझे धैर्य धारण करके इसके जन्मकी प्रतीक्षा करनी चाहिये"
ಶೌನಕನು ಹೇಳಿದರು—ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಈ ಬಾಲಕನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದರೆ, ಐನೂರು ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ನಂತರವೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಅವನ ಜನ್ಮವನ್ನು ಕಾಯಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
The central dilemma concerns entitlement versus collective contribution: although devas and asuras cooperate to obtain amṛta, competing claims over the shared product create a distributive conflict requiring intervention to prevent breakdown of order.
High-value outcomes require stable foundations, coordinated roles, and governance of incentives; without mechanisms for fair or controlled allocation, collective enterprises can convert cooperation into conflict.
No explicit phalaśruti is stated in the provided verses; the chapter functions primarily as etiological narrative and thematic instruction, embedding a model of coalition dynamics and order-preservation within the epic’s broader dharma framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.