Shloka 70
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
न शूरस्य सखा क्लीब: सखिपूर्व किमिष्यते । न हि राज्ञामुदीर्णानामेवम्भूतैर्नरै: क्वचित्,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ पहले जो मेरी मित्रता थी, वह (साथ-साथ खेलने और अध्ययन करने आदि) स्वार्थको लेकर हुई थी। सच्ची बात यह है कि दरिद्र मनुष्य धनवान्का, मूर्ख विद्वान्कां और कायर शूरवीरका सखा नहीं हो सकता; अतः पहलेकी मित्रताका क्या भरोसा करते हो? मन्दमते! बड़े-बड़े राजाओंकी तुम्हारे-जैसे श्रीहीन और निर्धन मनुष्योंके साथ कभी मित्रता हो सकती है? जो श्रोत्रिय नहीं है, वह श्रोत्रियका; जो रथी नहीं है, वह रथीका तथा जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता। फिर तुम मुझे जीर्ण-शीर्ण मित्रताका स्मरण क्यों दिलाते हो? मैंने अपने राज्यके लिये तुमसे कोई प्रतिज्ञा की थी, इसका मुझे कुछ भी स्मरण नहीं है
na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrva kim iṣyate | na hi rājñām udīrṇānām evambhūtair naraiḥ kvacit, dvijaśreṣṭha |
ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು— ಭೀತನು ಶೂರನ ನಿಜ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲಾರನು; ಹಾಗಿರಲು ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಓ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಏರಿದ ಮಹಾರಾಜರು ಇಂತಹ ಜನರೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಮಾಡರು. ನೀನು ನೆನಪಿಸುವ ಬಂಧವು ಹಿಂದೆ ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಸಂಬಂಧದ ಹಳೆಯ ಸಹವಾಸ ಮಾತ್ರ; ಇಂದು ಅದನ್ನು ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ಹಕ್ಕು ಎಂದು ನಂಬಿ ಹಿಡಿಯಲಾಗದು. ಶ್ರೋತ್ರಿಯನಲ್ಲದವನು ಶ್ರೋತ್ರಿಯನ, ರಥಿಯಲ್ಲದವನು ರಥಿಯ, ರಾಜನಲ್ಲದವನು ರಾಜನ ಸ್ನೇಹಿತನಾಗಲಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜೀರ್ಣವಾದ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ನನಗೆ ಏಕೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತೀಯ?
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames friendship as requiring congruence of character and standing: courage with courage, learning with learning, and royal status with royal status. It critiques relying on past association as a binding moral claim when present circumstances and qualities are mismatched, highlighting how power and social rank reshape obligations.
Through Vaiśampāyana’s narration, a speaker rebuffs another’s appeal to an earlier friendship, arguing that such companionship was conditional and cannot compel support now. The rebuke is sharpened by contrasts—coward vs. hero, unlearned vs. learned, non-king vs. king—used to deny the legitimacy of the appeal.