Adhyaya 8
Hymns to Nārāyaṇa: Humility, Bhakti, Yoga, and the Guṇas
ಯಜ್ಞಪ್ರಸಂಗ ಮುಗಿದು ಪೂರ್ವಕಥೆಯ ನಂತರ ವೃತ್ತಾಂತವು ಸ್ತೋತ್ರ-ಪರಂಪರೆಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷಿರಾಜ ಮಿತ್ರನು ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲಕಾರಣನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೇಳಿ ದೇವರು-ಋಷಿಗಳಿಗೂ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದು ದುಷ್ಕರವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಿತ್ರ ಮೌನವಾದ ಬಳಿಕ ತಾರಾ ಏಕಚಿತ್ತ ಭಕ್ತರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾಳೆ—ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ವಿಷ್ಣುಮೂಲ ಪವಿತ್ರಕಥೆಯ ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿರುವವರು. ಭಯಾನಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಿದ್ದವನ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಿರೃತಿ—ಯೋಗ, ಭಕ್ತಿ, ಸತ್ಸೇವ, ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮಗತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿ, ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರಿಗೆ ಮನೋನಿಗ್ರಹವೇ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಎಂದು ಕೊಂಡಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರವಾಹ್ಯ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕನ ಕಥಾಸಂಗವನ್ನು ಮುಕ್ತಿದಾಯಕ ‘ಅಮೃತ-ಔಷಧ’ವೆಂದು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ಸಮಭಾವ ಮತ್ತು ಸಹವಾಸದ ಮಾತು ಬರುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಪರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಗುಣರೂಪಗಳು—ಕೋಣಾಧಿಪ, ನಿರೃತಿ, ಪ್ರಾವಹೀ, ಪ್ರವಹಪ್ರಿಯಾ—ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅನಂತರನ ನಂತರ ಜನಿಸಿದ ವಿಶ್ವಕ್ಸೇನನು ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಸ್ಥಿರಭಕ್ತಿ, ಬ್ರಹ್ಮವರೆಗೆ ಗುರುಪರಂಪರೆಯ ಮೇಲಿನ ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿ, ಹಾಗೂ ತುಳಸಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕರుణೆಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗರುಡನು ವಿನಯಮಯ ಮೌನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಮುಂದೆ ತನ್ನ ಹೀನತೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ತತ್ತ್ವಪ್ರವಾಹಕ್ಕೆ ಭಕ್ತಿಭಾವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तमो ऽध्यायः क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर / नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे
ಕ್ರತುವಿನ ನಂತರ ಏಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು. ಆಗ ‘ಮಿತ್ರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಖಗೇಶ್ವರನು ಜಗದ್ಯೋನಿಯಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 2
मित्र उवाच / नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे / वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः
ಮಿತ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನು ಅಜ್ಞಾನಿಯಾದರೂ ನಿನ್ನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಸಂಸಾರಭವವನ್ನು ಛೇದಿಸುವವನು, ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಮಂಗಳಕರ ಆಶ್ರಯ. ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನೇ ತಿಳಿದಿರುವನು; ನಾನು ಅಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿ ಅಲ್ಲ, ತ್ರಿದೇವರು ಅಲ್ಲ, ಮುನೀಂದ್ರರೂ ಅಲ್ಲ।
Verse 3
अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः / मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् / अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः
ಭಗವಂತನ ಪ್ರಧಾನ ಭಕ್ತರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದಿದ್ದರೆ, ಇತರರು ಹೇಗೆ ಅರಿಯುವರು? ಪರಾತ್ಪರ ಅಧೀಶ್ವರನೇ, ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸು; ನಾನು ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಗಿಂತಲೂ ನಿತ್ಯವೂ ಹೀನನು. ಮಳೆಯ ಮೋಡದ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಮುಂದೆ ನಾನು ಅತಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗದಂತಿದ್ದೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ನನಗಿಲ್ಲ।
Verse 4
एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग / तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे
ಹೀಗೆ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಆ ಮಿತ್ರ-ಖಗನು ಆಗ ಮೌನವಾದನು. ನಂತರ ಅನಂತರಜಾ ತಾರಾ ಸ್ತುತಿ ಆರಂಭಿಸಿದಳು।
Verse 5
तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् / त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः
ತಾರಾ ಹೇಳಿದಳು—ಅನನ್ಯ ಭಾವದಿಂದ ದೃಢ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವವರು, ನಿನ್ನಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಸ್ವಜನ-ಬಂಧುಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 6
त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च / तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः
ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಯವಾದ ಪವಿತ್ರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ (ಅಥವಾ ನೋಡಿ) ಅವರು ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಕೂಡ. ಓ ವಿಷ್ಣುವೇ, ಅಂಥ ಸಾಧುಗಳು ಎಲ್ಲ ಸಂಗ-ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೂರವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ।
Verse 7
तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो / तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर
ಹೇ ಪ್ರಭು! ಆ ಭಯಾನಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ, ಸದಾ ಮಿತ್ರಸಮಳಾದ ಆಕೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ಹೀಗೆ ತಾರಾನಂತರಜನು ಹೇಳಿದನು; ಹೇ ಖಗೇಶ್ವರ, ನಿರೃತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿದಳು.
Verse 8
निरृतिरुवाच / योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च / आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे
ನಿರೃತಿಯು ಹೇಳಿದಳು— ಯೋಗದಿಂದಲೂ, ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿತ ಭಕ್ತಿಯಿಂದಲೂ ಜೀವಿಗಳು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ. ಸರ್ವಗುಣಾಧಿಕರಾದ ಸಜ್ಜನರ ಸೇವೆಯಿಂದ, ವೈರಾಗ್ಯಯುಕ್ತ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಅವರು ದಿವ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
Verse 9
चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् / अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो / तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे
ಮನಸ್ಸಿನ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದಲೇ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರು ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ಪ್ರಭು, ತಾರೆಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸ್ವಾಮಿ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸದಾ ರಕ್ಷಿಸು. ನಂತರ ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಅವನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿ ಆ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 10
प्रवाह्युवाच / सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च / या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि
ಪ್ರವಾಹ್ಯಳು ಹೇಳಿದಳು— ನಿನ್ನ ಸತ್ಸಂಗದಿಂದ ಪುತ್ರರು ನಿಜವಾದ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ; ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪರಮ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕನ ಕಥೆಗಳು ಅಮೃತ-ಔಷಧಿಯಂತಿವೆ; ಅವುಗಳ ಶ್ರವಣ-ಸೇವೆಯಿಂದ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 11
भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव / सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः
ಹೇ ದೇವದೇವ! ಭಕ್ತಿ ಸದಾ ಇರಲಿ; ಆದರೂ ಫಲವಾಗಿ ನಿರೃತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಸಹಭಾಷ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಸಹಚರ-ಮಿತ್ರ’ರಾದವರು ಹೀಗೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
Verse 12
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया / चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः
ಕೋಣಾಧಿಪ ಮತ್ತು ನಿರೃತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾವಹೀ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಹಪ್ರಿಯಾ—ಈ ನಾಲ್ವರೂ ಪರ್ಜನ್ಯದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ತ್ರಿಗುಣರೂಪವೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ।
Verse 13
तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर / प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः / वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे
ಇನ್ನು ನಂತರ ಜನಿಸಿದವನನ್ನು ಹೇಳುವೆನು—ಓ ಖಗೇಶ್ವರ, ಕೇಳು. ಪ್ರವಾಹಾ ಎಂಬ ಪತ್ನಿಯಿಂದ ಅನಂತರಜನ ನಂತರ, ಭಗವಂತನ ಪಾರ್ಷದನಾದ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನು, ಆ ಮಹಾಭಾಗ ವಾಯುಪುತ್ರನು, ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 14
विष्वक्सेन उवाच / भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि / यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना
ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನು ಹೇಳಿದನು—ಸದಾ ಮೋಕ್ಷದಾತನಾದ ಭಗವಾನ್ ಕೃಷ್ಣನು ಪೂರ್ಣಾನಂದಸ್ವರೂಪನು; ಅವನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾದರೆ ಪರಮಭಕ್ತಿ ಉದಯಿಸಿ, ಅದೇ ಅಪರೋಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 15
तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु / तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि
ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಗುರುದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂತವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಸಾಧುಜನರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಯೋಗ್ಯತೆಯನುಸಾರ ನಿಷ್ಕಪಟ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ ಅದು ಮಂಗಳಕರವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 16
तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज / संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः
ಓ ಅಂಡಜ (ಗರೂಡ), ತುಳಸಿಯಂತಹ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರೀತಿ ಇದ್ದು, (ಭಗವತ್-ಧರ್ಮದ) ಸ್ಮರಣೆ ನೆಲೆಸಿದರೆ, ಪಾಪನಾಶಕ ಶಕ್ತಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ।
Verse 17
एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो / तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः / मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಹಾಪ್ರಭು ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಮಹಾಭಾಗ ಗರುಡನು ಅಂಜಲಿ ಹಿಡಿದು, ಕಂಠವನ್ನು ನಮನ ಮಾಡಿ ಮೌನನಾದನು. ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ—“ಮಿತ್ರನಾದ ಪ್ರಭುವಿನ ಮುಂದೆ ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹೀನನು; ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಚಾರ ಬೇಡ” ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು.
Frequently Asked Questions
The chapter presents them as complementary: devotion to Viṣṇu is central, while knowledge joined with dispassion is listed alongside yoga and service to the virtuous as a route to the divine state. The implied model is integrative—bhakti stabilizes and purifies, while jñāna–vairāgya clarifies and detaches, together orienting the practitioner toward mokṣa.
Nirṛti’s statement highlights citta-nirodha as a direct means because devotion naturally gathers the mind; when the mind is restrained and fixed on Viṣṇu, attachment loosens and the path to the supreme abode becomes accessible. The text frames this not as mere technique but as devotion-powered discipline.
Viṣvaksena teaches a graded, sincere (without deceit) offering of devotion according to worthiness, reflecting a Purāṇic ethic of honoring spiritual authority and the sacred lineage. This frames bhakti as socially and cosmologically ordered—rooted in guru-sevā and extending to the highest cosmic teacher figures—while remaining ultimately directed toward Hari.
The verse links remembrance and affectionate regard (including toward sacred beings like Tulasi) with the arising of a ‘destroyer of sin’—i.e., purification through dhārmic devotion. It indicates bhakti expressed through reverence to Viṣṇu’s sacred associates/symbols and compassionate conduct, making devotion ethical and embodied rather than purely internal.