Adhyaya 42
Mudrā-vidhāna (Lalitopākhyāna): Āvāhanī–Saṃkṣobhiṇī–Ākarṣiṇī and allied Mudrās
ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಲಲಿತೋಪಾಖ್ಯಾನದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಯಗ್ರೀವ–ಅಗಸ್ತ್ಯ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಶ್ರೀದೇವಿಯನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವ ಮುದ್ರಾರಚನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಯಗ್ರೀವರು ಆವಾಹನೀ ಮಹಾಮುದ್ರೆ (ತ್ರಿಖಂಡಾ), ನಂತರ ಸಂಕ್ಷೋಭಿಣೀ ಮತ್ತು ಅದೇ ವಿನ್ಯಾಸದ ಭೇದವಾದ ವಿದ್ಯ್ರಾವಿಣೀ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ’ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಆಕರ್ಷಿಣೀ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬೆರಳಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಉನ್ಮಾದಿನೀ, ಮಹಾಂಕುಶಾ (ಸರ್ವಕಾರ್ಯಸಾಧಕ), ಖೇಚರೀ (ಪರಮೋತ್ತಮ; ತಿಳುವಳಿಕೆಯಷ್ಟೇ ಯೋಗಿನಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಿಯ), ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಬೀಜಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಂಶಕಥೆಯಲ್ಲ; ಶಾಕ್ತ-ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಖರ, ಪುನರಾವರ್ತನೀಯ ಹಸ್ತಸಂಕೇತಗಳ ಉಪದೇಶ.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच मुद्राविरचनारीतिमश्वानन निवेदय / याभिर्विरचिताभिस्तु श्रीदेवी संप्रसीदति
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಹಯಗ್ರೀವ–ಅಗಸ್ತ್ಯ ಸಂವಾದದ ಲಲಿತೋಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ಅಗಸ್ತ್ಯನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಅಶ್ವಾನನ! ಮುದ್ರಾವಿರಚನೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸು; ಅವುಗಳಿಂದ ಶ್ರೀದೇವಿ ಪ್ರಸನ್ನಳಾಗುತ್ತಾಳೆ।
Verse 2
हयग्रीव उवाच आवाहनी महामुद्रा त्रिखण्डेति प्रकीर्तिता / परिवृत्य करौ स्पष्टमङ्गुष्ठौ कारयेत्समौ
ಹಯಗ್ರೀವನು ಹೇಳಿದನು— ‘ಆವಾಹನೀ’ ಮಹಾಮುದ್ರೆ ‘ತ್ರಿಖಂಡಾ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಕೈಗಳನ್ನು ಮಡಚಿ ತಿರುಗಿಸಿ, ಎರಡೂ ಅಂಗುಠಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 3
अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यौ कुटिलाकृती / कनिष्ठिके नियुञ्जीत निजस्थाने तपोधन / संक्षोभिण्याख्यामुद्रां तु कथयाम्यधुना श्रुणु
ಹೇ ತಪೋಧನ! ಎರಡೂ ತರ್ಜನಿಗಳನ್ನು ಅನಾಮಿಕೆಯ ಒಳಗೆ ಇಟ್ಟು ವಕ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡು; ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ನಿಯೋಜಿಸು. ಈಗ ‘ಸಂಕ್ಷೋಭಿಣೀ’ ಎಂಬ ಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ— ಕೇಳು।
Verse 4
मध्यमे मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुष्टरोधिते / तर्जन्यो दण्डवत्कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके
ಮಧ್ಯಮೆಯನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ಅಂಗುಠದಿಂದ ತಡೆದು; ತರ್ಜನಿಯನ್ನು ದಂಡದಂತೆ ನೇರವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಮಧ್ಯಮೆಯ ಮೇಲಾಗಿ ಅನಾಮಿಕೆಯ ಕಡೆ ಇಡಬೇಕು।
Verse 5
एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यदि / क्रियते विन्ध्यदर्पारे मुद्रा विद्राविणी तथा
ಈ ಮುದ್ರೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿ ವಿನ್ಧ್ಯದ ದರ್ಪನಾಶಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ, ಅದು ‘ವಿದ್ರಾವಿಣೀ’ ಮುದ್ರೆಯೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 6
मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे / अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे कलशोद्भव / इयमाकर्षिणी मुद्रा त्रैलोक्याकर्षणे क्षमा
ಹೇ ಕಲಶೋದ್ಭವ! ಮಧ್ಯಮಾ-ತರ್ಜನಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಕನಿಷ್ಠಾ-ಅನಾಮಿಕೆಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಎರಡನ್ನೂ ಅಂಕುಶಾಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ‘ಆಕರ್ಷಿಣೀ’ ಮುದ್ರೆ; ತ್ರೈಲೋಕ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ ಸಮರ್ಥ.
Verse 7
पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावङ्कुशाकृती / परिवर्तक्रमेणैव मध्यमे तदधोगते
ಎರಡು ಕೈಗಳನ್ನು ಪುಟಾಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿ, ಎರಡೂ ತರ್ಜನಿಗಳನ್ನು ಅಂಕುಶಾಕೃತಿಯಾಗಿ ಮಾಡು; ಪರಿವರ್ತಕ್ರಮದಿಂದ ಮಧ್ಯಮೆಯನ್ನು ಅದರ ಕೆಳಗೆ ಇರಿಸು।
Verse 8
क्रमेणानेन देवर्षे मध्यमामध्यगे ऽनुजे / अनामिके तु सरले तद्बहिस्तर्जनीद्वयम्
ಹೇ ದೇವರ್ಷಿ! ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಇಡು; ಅನಾಮಿಕೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಅದರ ಹೊರಗೆ ಎರಡೂ ತರ್ಜನಿಗಳು ಇರಲಿ।
Verse 9
दण्डाकारौ ततोंऽगुष्ठौ मध्यमावर्तदेशगौ / मुद्रैषोन्मादिनी नाम्ना ख्याता वातापितापन
ನಂತರ ಎರಡೂ ಅಂಗುಷ್ಠಗಳನ್ನು ದಂಡಾಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮಧ್ಯಮೆಯ ವೃತ್ತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಡು; ಇದು ‘ಉನ್ಮಾದಿನೀ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮುದ್ರೆ, ವಾತಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಾಪಿಸಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು।
Verse 10
अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाङ्कुशाकृति / तर्जन्यावपि तेनैव क्रमेण विनियोजयेत्
ಇದರಲ್ಲಿ ಅನಾಮಿಕೆಯ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಮಾಡಿ ಅಂಕುಶಾಕೃತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು; ಅದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತರ್ಜನಿಯನ್ನೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು.
Verse 11
इयं महाङ्कुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थसाधिका
ಈ ಮಹಾಅಂಕುಶಾ ಮುದ್ರೆ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳೂ ಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವದು.
Verse 13
सव्यं दक्षिणादेशे तु दक्षिणं सव्यदेशतः / बाहू कृत्वा तु देवर्षे हस्तौ सम्परिवर्त्य च ४२।१२ / कनिष्ठानामिके युक्ते क्रमेणानेन तापस / तर्जनीभ्यां समाक्रान्ते सर्वोर्ध्वमपि मध्यमे
ಹೇ ದೇವರ್ಷಿ! ಎಡವನ್ನು ಬಲ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಲವನ್ನು ಎಡ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಭುಜಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಿಸಬೇಕು. ಹೇ ತಪಸ್ವಿ! ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠಾ ಮತ್ತು ಅನಾಮಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ತರ್ಜನಿದ್ವಯದಿಂದ ಆವರಿಸಿ; ಮಧ್ಯಮೆಯನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಬೇಕು.
Verse 14
लोपामुद्रापतेङ्गुष्ठौ कारयेत्सकलावपि / इयं तु खेचरी नाम मुद्रा सर्वोत्तमोत्तमा / एतद्विज्ञानमात्रेण योगिनीनां प्रियो भवेत्
ಹೇ ಲೋಪಾಮುದ್ರಾಪತೇ! ಎರಡೂ ಅಂಗುಠಗಳನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು. ಇದು ‘ಖೇಚರೀ’ ಎಂಬ ಮುದ್ರೆ; ಸರ್ವೋತ್ತಮಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮೋತ್ತಮ. ಇದರ ವಿಜ್ಞಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಸಾಧಕನು ಯೋಗಿನಿಯರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 15
परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्रसमाकृती / तर्जन्यङ्गुष्ठयुगलं युगपद्योजयेत्ततः
ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕೃತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ತರ್ಜನಿ–ಅಂಗುಠದ ಜೋಡಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಯೋಚಿಸಬೇಕು.
Verse 16
अधः कनिष्ठावष्टब्धमध्यमे विनियोजयेत् / अथैते कुटिले युक्त्वा सर्वाधस्तादनामिके / बीजमुद्रेयमाचिरात्सर्वसिद्धप्रवर्तिनी
ಕೆಳಗೆ ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಮಧ್ಯಮೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ವಕ್ರವಾದ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಕೆಳಗೆ ಅನಾಮಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಈ ಬೀಜಮುದ್ರೆ ಶೀಘ್ರವೇ ಸರ್ವಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ಪ್ರವರ್ತಿಸುವುದು.
Verse 17
मध्याग्रे कुटिलाकारे तर्जन्युपरि संस्थिते / अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके
ಮಧ್ಯಮೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ವಕ್ರಾಕಾರಗೊಳಿಸಿ ತರ್ಜನಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಅನಾಮಿಕೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಕನಿಷ್ಠಿಕೆಯನ್ನು ಇಡಬೇಕು.
Verse 18
सर्वा एकत्र संयोज्य चाङ्गुष्ठपरिपीडिताः / एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संज्ञिता
ಎಲ್ಲ ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿಸಿ ಅಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಒತ್ತಬೇಕು. ಇದುವೇ ಪ್ರಥಮ ಮುದ್ರೆ; ‘ಯೋನಿಮುದ್ರೆ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 19
एता मुद्रास्तु देवर्षे श्रीदेव्याः प्रीतिहेतवः / पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुक्रमयोगतः
ಹೇ ದೇವರ್ಷೇ! ಈ ಮುದ್ರೆಗಳು ಶ್ರೀದೇವಿಯ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಪೂಜಾಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
None directly; this chapter is not a vamśa catalog. It is a Lalitopākhyāna ritual-technical unit focused on mudrā-vidhāna transmitted through the Hayagrīva → Agastya teaching line.
Key mudrās include Āvāhanī (Mahāmudrā/Trikhaṇḍā) for invocation-oriented practice, Saṃkṣobhiṇī and its variant Vidrāviṇī for ‘agitating/dispersing’ effects, Ākarṣiṇī explicitly for attraction (trailokyākarṣaṇa), Mahāṅkuśā as broadly ‘all-purpose’ for accomplishing aims, Khecarī as a highly praised yoginī-favored seal, and a Bīja-mudrā said to quickly set siddhis in motion.
It operationalizes devotion to Śrī Devī through embodied liturgy: mudrās serve as standardized “ritual interfaces” that authorize, focus, and sequence sādhana, presenting Shākta power not only as narrative theology but as repeatable practice transmitted by recognized speakers.