Shloka 46
दिक्पालादि-शिवलोकान्तर-कथनम्
Account of the Dikpālas and Intervening Realms toward Śiva’s Worlds
Devanagari script
मार्तण्डभैरवस्तत्र भिन्नो द्वादशधा मुने / शक्तिभिस्तैजसीभिश्च कोटिसंख्याभिरन्वितः ३५।४५ / महाप्रकाशरूपश्च मदारुणविलोचनः / कङ्कोलितरुखण्डेषु नित्यं क्रीडारसोत्सुकः / वर्तते विन्ध्यदर्पारे पारे यस्तन्मयस्थितः
Transliteration
mārtaṇḍabhairavastatra bhinno dvādaśadhā mune / śaktibhistaijasībhiśca koṭisaṃkhyābhiranvitaḥ 35.45 / mahāprakāśarūpaśca madāruṇavilocanaḥ / kaṅkolitarukhaṇḍeṣu nityaṃ krīḍārasotsukaḥ / vartate vindhyadarpāre pāre yastanmayasthitaḥ
Translation
ಮುನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಮಾರ್ತಂಡಭೈರವನು ದ್ವಾದಶಧಾ ವಿಭಕ್ತನಾಗಿ, ಕೋಟಿಸಂಖ್ಯೆಯ ತೈಜಸೀ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅನ್ವಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಮಹಾಪ್ರಕಾಶರೂಪ, ಮದಾರುಣ ವಿಲೋಚನ; ಕಂಕೋಲಿತ ವೃಕ್ಷಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಕ್ರೀಡಾರಸಕ್ಕೆ ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ, ವಿಂಧ್ಯದ ಅಪ್ಪಾರ ದರ್ಪತೀರದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ವर्तಿಸುತ್ತಾನೆ।
Word by Word
मार्तण्ड-भैरवःMārtaṇḍa-Bhairava (Sun-Bhairava)
मार्तण्ड-भैरवः:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootमार्तण्ड (प्रातिपदिक) + भैरव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (मार्तण्डः एव भैरवः)
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adverbial locus)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक
भिन्नःdivided, differentiated
भिन्नः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootभिद् (धातु) → भिन्न (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (मार्तण्डभैरवस्य)
द्वादशधाin twelve ways
द्वादशधा:
क्रियाविशेषण (Manner)
TypeIndeclinable
Rootद्वादश (संख्या-प्रातिपदिक) + धा (अव्यय-प्रत्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (adverb of manner)
मुनेO sage
मुने:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमुनि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन
शक्तिभिःwith powers
शक्तिभिः:
करण/सह (Instrument/association)
TypeNoun
Rootशक्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन
तैजसीभिःluminous, fiery
तैजसीभिः:
विशेषण (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतैजसी (प्रातिपदिक; तेजस्-सम्बन्धिनी)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; विशेषणम् (शक्तिभिः)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
कोटि-संख्याभिःby/with (those) numbering crores
कोटि-संख्याभिः:
विशेषण (Qualifier of powers)
TypeAdjective
Rootकोटि (प्रातिपदिक) + संख्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd), बहुवचन; समासः कोटीनां संख्या (षष्ठी-तत्पुरुष)
अन्वितःendowed, accompanied
अन्वितः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootअन्वि-इ (धातु) → अन्वित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (मार्तण्डभैरवस्य)
महाप्रकाश-रूपःone whose form is great radiance
महाप्रकाश-रूपः:
कर्ता (Appositional predicate)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + प्रकाश (प्रातिपदिक) + रूप (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः महत् प्रकाशः यस्य रूपम् (तत्पुरुष)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
मद-अरुण-विलोचनःwith intoxicated-reddish eyes
मद-अरुण-विलोचनः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootमद (प्रातिपदिक) + अरुण (प्रातिपदिक) + विलोचन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारयः (मदेन अरुणे विलोचने यस्य/मदारुणानि विलोचनानि)
कङ्कोलितरु-खण्डेषुin groves/sections of kankola-trees
कङ्कोलितरु-खण्डेषु:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootकङ्कोलि-तरु (प्रातिपदिक) + खण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; समासः कङ्कोलितरूणां खण्डेषु (षष्ठी-तत्पुरुष)
नित्यम्always
नित्यम्:
कालाधिकरण (Temporal)
TypeIndeclinable
Rootनित्य (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावे प्रयुक्तम्; कालवाचक क्रियाविशेषण (adverb of time)
क्रीडा-रस-उत्सुकःeager for the delight of play
क्रीडा-रस-उत्सुकः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootक्रीडा (प्रातिपदिक) + रस (प्रातिपदिक) + उत्सुक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः क्रीडायाः रसः तस्मिन् उत्सुकः (तत्पुरुष)
वर्ततेabides, exists
वर्तते:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootवृत् (धातु)
Formलट् (Present/लट्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; आत्मनेपद
विन्ध्य-दर्प-आरेat the boundary/edge of Vindhya’s pride (Vindhya region)
विन्ध्य-दर्प-आरे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootविन्ध्य (प्रातिपदिक) + दर्प (प्रातिपदिक) + आर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; समासः विन्ध्यस्य दर्पः तस्य आरः/सीमा (तत्पुरुष)
पारेon the farther side
पारे:
अधिकरण (Locative)
TypeNoun
Rootपार (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; स्थानवाचक
यःwho
यः:
कर्ता (Subject of relative clause)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)
तत्-मय-स्थितःabiding as/absorbed in that
तत्-मय-स्थितः:
कर्तृसम्बन्धी विशेषण
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक) + स्थित (कृदन्त-प्रातिपदिक; √स्था)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; समासः तन्मयः (तत्पुरुष) + स्थितः (क्त)