Shloka 147
Vaṃśānuvārṇana and the Transition to the Fourth (Upasaṃhāra) Pada
Devanagari script
ततः प्रलीने सर्वस्मिञ्जङ्गमे स्थावरे तथा / निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिः कूर्मपृष्ठसमा भवेत्
Transliteration
tataḥ pralīne sarvasmiñjaṅgame sthāvare tathā / nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmiḥ kūrmapṛṣṭhasamā bhavet
Translation
ನಂತರ ಚರಾಚರವೆಲ್ಲ ಲೀನವಾದಾಗ, ಭೂಮಿ ಮರಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಹುಲ್ಲಿಲ್ಲದೆ, ಕೂರ್ಮದ ಬೆನ್ನಿನಂತೆ ಸಮತಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.
Word by Word
tataḥthen
tataḥ:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय-प्रातिपदिक)
Formअव्यय (adverb): ‘then/thereupon’
pralīnewhen (it is) dissolved
pralīne:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootpra-√lī (धातु) + kta (क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन, नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (contextual); ‘when dissolved’
sarvasminin all (things)
sarvasmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in everything/when all (is dissolved)’
jaṅgamein the moving (creatures)
jaṅgame:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootjaṅgama (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the moving (beings)’ (as part of sarvasmin)
sthāvarein the immobile (things)
sthāvare:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootsthāvara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘in the immobile (things)’
tathāand likewise
tathā:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formअव्यय (adverb/conjunction): ‘thus/also’
nir-vṛkṣātreeless
nir-vṛkṣā:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootnir (उपसर्ग) + vṛkṣa (प्रातिपदिक)
Formनञर्थक/निर्विशेषण (privative sense ‘without’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (qualifying bhūmiḥ)
nis-tṛṇāgrassless
nis-tṛṇā:
Karta (कर्ता) (qualifier)
TypeAdjective
Rootnis (उपसर्ग) + tṛṇa (प्रातिपदिक)
Formनिर्विशेषण (privative ‘without’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (qualifying bhūmiḥ)
bhūmiḥthe earth/ground
bhūmiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
kūrma-pṛṣṭha-samāflat like a tortoise’s back
kūrma-pṛṣṭha-samā:
Karta (कर्ता) (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootkūrma (प्रातिपदिक) + pṛṣṭha (प्रातिपदिक) + sama (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (kūrma-pṛṣṭha = ‘tortoise-back’) + उपमान-विशेषण ‘samā’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
bhavetwould become
bhavet:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√bhū (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन, परस्मैपद