Shloka 19
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते / तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः
Transliteration
bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate / tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ
Translation
ಭೋಗಿಸುವವನು, ರಕ್ಷಿಸುವವನು, ಆತ್ಮವನ್ನು ವಿಭಜಿಸುವವನು—ಅವನ ಚಲನೆ ‘ಮನ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಹಾನ್ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ.
Word by Word
भोक्ताenjoyer
भोक्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभोक्तृ (प्रातिपदिक; √भुज् धातु-निष्पन्न)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)
त्राताprotector
त्राता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootत्रातृ (प्रातिपदिक; √त्रा धातु-निष्पन्न)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तृवाचक-नाम
विभक्तात्माone with differentiated self
विभक्तात्मा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविभक्त (कृदन्त; √भज्) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहिः—“विभक्तः आत्मा यस्य सः” (one whose self is differentiated)
वर्त्तनम्activity; functioning
वर्त्तनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवर्त्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (Nominative/Accusative), एकवचन; here predicate-noun
मनःmind
मनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
उच्यतेis said; is called
उच्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (Present), कर्मणि प्रयोग (Passive), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन
तत्त्वानाम्of the principles (tattvas)
तत्त्वानाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
संग्रहेin the collection/summary
संग्रहे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसंग्रह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
यस्मात्from which; because of which
यस्मात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; relative pronoun
महान्great (Mahān)
महान्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootमहत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifier)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (conjunction)
परिमाणतःby measure; in magnitude
परिमाणतः:
Hetu/Upapada (हेतु/उपपद)
TypeIndeclinable
Rootपरिमाण (प्रातिपदिक) + तस् (तद्धित-अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय; अर्थे—“परिमाणेन/परिमाणात्” (in respect of measure/size)