Adhyaya 62

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे गान्धर्वमूर्छनालक्षणवर्णनं नामैकषष्टितमो ऽध्यायः // ६१// पूर्वाचार्यमतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः / विख्यातान्वै अलङ्कारांस्तन्मे निगदतः श्रुणु

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತ ಮಧ್ಯಮಾಭಾಗದ ತೃತೀಯ ಉಪೋದ್ಘಾತಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಗಾಂಧರ್ವ ಮೂರ್ಚ್ಛನಾ-ಲಕ್ಷಣ-ವರ್ಣನ’ ಎಂಬ ಏಕಷಷ್ಟಿತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯರ ಮತವನ್ನು ತಿಳಿದು, ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಹೇಳುವೆನು; ನನ್ನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳು.

Verse 2

अलङ्कारास्तु वक्तव्याः स्वैः स्वैर्वर्णैः प्रहेतवः / संस्था नयोगैश्च तथा सदा नाढ्याद्यवेक्षया

ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಅವುಗಳ ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ, ಕಾರಣಗಳೊಡನೆ ಹೇಳಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಹಿತಾ-ನಿಯೋಗಗಳಂತೆ, ಸದಾ ನಾಡಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟು.

Verse 3

वाक्यार्थपदयोगार्थैरलङ्कारैश्च पूरणम् / पदानि गीतकस्याहुः पुरस्तात्पृष्ठतो ऽथ वा

ವಾಕ್ಯಾರ್ಥ, ಪದಾರ್ಥ, ಪದಯೋಗಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಆಗುವ ಪೂರ್ಣತೆಯನ್ನೇ ಗೀತಕದ ಪದಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಇರಬಹುದು.

Verse 4

स्थातोनित्रीनरो नीड्डीमनःकण्ठशिरस्थया / एतेषु त्रिषु स्थानेषु प्रवृत्तो विधिरुत्तमः

ಸ್ಥಾತೋ, ನಿತ್ರೀ, ನರೋ, ನೀಡ್ಡೀ—ಇವು ಮನಸ್ಸು, ಕಂಠ ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುವ ವಿಧಾನವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.

Verse 5

चत्त्वारः प्रकृतौ वर्णाः प्रविचारस्य नुर्विधा / विकल्पमष्टधा चैव देवाः षोडशधा विदुः

ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಣಗಳಿವೆ; ವಿಚಾರಣೆಯ ಭೇದವು ನಾನಾವಿಧ. ವಿಕಲ್ಪವು ಎಂಟು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ದೇವರುಗಳು ಅದನ್ನು ಹದಿನಾರು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿದರು.

Verse 6

सृष्टो वर्मः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् / आरोहणं चतुर्थं तु वर्णं वर्मविदो विदुः

‘ಸೃಷ್ಟ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಸಂಚಾರಿ’ ಎಂಬವು ವರ್ಮದ ಭೇದಗಳು; ಮೂರನೆಯದು ‘ಅವರೋಹಣ’, ನಾಲ್ಕನೆಯದು ‘ಆರೋಹಣ’ ಎಂದು ವರ್ಮವಿದರು ವರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 7

तत्रैकः संचरस्थायी संचरस्तु चरो ऽभवत् / अवरोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत्

ಅಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ‘ಸಂಚರಸ್ಥಾಯಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ‘ಸಂಚರ’ವು ಚಲಿಸುವುದಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ. ಅವರೋಹಣ ವರ್ಣಗಳಿಗೆ ‘ಅವರೋಹ’ವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕು.

Verse 8

आरोहणेन वारोहान्वर्णान्वर्णविदो विदुः / एतेषामेव वर्णानामलङ्कारन्निबोधत

ಆರೋಹಣದಿಂದ ‘ಆರೋಹ’ ವರ್ಣಗಳನ್ನು ವರ್ಣವಿದರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ವರ್ಣಗಳ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿರಿ.

Verse 9

अलङ्कारास्तु चत्वारस्थापनी क्रमरेजनः / प्रमादस्याप्रमादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्

ಅಲಂಕಾರಗಳು ನಾಲ್ಕು—ಸ್ಥಾಪನೀ, ಕ್ರಮರೇಜನ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ಅಪ್ರಮಾದ; ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುವೆನು.

Verse 10

विस्वरो ऽष्टकलाश्चैव स्थानं द्व्येकतरागतः / आवर्त्तस्याक्रमो त्वाक्षी वेकार्यां परिमाणतः

ವಿಶ್ವರನು ಎಂಟು ಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತನು; ಅವನ ಸ್ಥಾನವು ಎರಡರಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆವರ್ತದ ಕ್ರಮ ಕಣ್ಣುಗಳಂತೆ, ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಮಾಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 11

कुमारं संपरं विद्धि द्विस्तरं वामनं गतः / एष वै एष चैवस्यकुतरेकः कुलाधिकः

ಕುಮಾರನನ್ನು ‘ಸಂಪರ’ ಎಂದು ತಿಳಿ; ಅವನು ದ್ವಿಸ್ತರನಾಗಿ ವಾಮನಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇದೇ ಅವನು—ಇದಲ್ಲೇ ಕುಲಾಧಿಕ್ಯದ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆ ಇದೆ.

Verse 12

स्वेत स्वे कातरे जातकलामग्नितरैषितः / तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिर्निष्टप्ते तद्विचक्षणः

ಶ್ವೇತನು ತನ್ನ ಕಾತರ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಲೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಸ್ವರದಲ್ಲಿ, ತಪ್ತವಾದಾಗ, ವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ—ಇದು ವಿವೇಕಿಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ.

Verse 13

स्येनस्तु अपरो हस्त उत्तरः कमलाकलः / प्रमाणघसबिन्दुर्ना जायते विदुरे पुनः

ಶ್ಯೇನನು ಮತ್ತೊಂದು ಹಸ್ತ; ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕು ಕಮಲಕಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತ. ಪ್ರಮಾಣದ ಘನಬಿಂದು ಮತ್ತೆ ದೂರಸ್ಥದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 14

कला कार्या तु वर्णानां तदा नुः स्थापितो भवेत् / विपर्ययस्य रोपिस्या द्यस्य प्रादुर्घटी मम

ವರ್ಣಗಳ ಕಲೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಅದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಪರ್ಯಯದ ರೋಪಣ ವಿಧಾನದಿಂದ ನನ್ನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 15

एकोत्तरः स्वरस्तु स्यात्षड्जतः परमः स्वरः / अक्षेपस्कन्दनाकार्यं काकस्योयचपुष्कलम्

ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸ್ವರ ಇರಲಿ; ಷಡ್ಜವೇ ಪರಮ ಸ್ವರ. ಕಾಗೆಯ ಘನ ಕಂಠಧ್ವನಿಯಂತೆ ‘ಆಕ್ಷೇಪ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ಕಂದನ’ ರೂಪ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 16

संतारौ तौनुसर्वाय्यौ कार्यं वा कारणं तथा / आक्षिप्तमवरोह्यासीत्प्रोक्षमद्यस्तथैव च

ಆ ಎರಡು ‘ಸಂತಾರ’ ಮತ್ತು ‘ಸರ್ವಾಯ್ಯ’—ಕಾರ್ಯವಾಗಲಿ ಕಾರಣವಾಗಲಿ ಆಗಿರಲಿ. ‘ಆಕ್ಷಿಪ್ತ’ ಅವರೋಹದೊಂದಿಗೆ ಇರಲಿ; ‘ಪ್ರೋಕ್ಷ’ ಮತ್ತು ‘ಮದ್ಯ’ವೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಲಿ.

Verse 17

द्वादशे च कलास्थानामेकान्तरगतस् तथा / प्रेशोल्लिखितमलङ्कारमेवस्वरसमन्विता

ಹನ್ನೆರಡನೇ ಕಲಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಏಕಾಂತರವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ವರಸಮನ್ವಿತವಾದ ‘ಪ್ರೇಶೋಲ್ಲಿಖಿತ’ ಎಂಬ ಅಲಂಕಾರವೇ ಅದು.

Verse 18

स्वरस्वरबहुग्रामकाप्रयोष्टनुपत्कला / प्रक्षिप्तमेव कलयाचोपादानारयो भवेत्

ಸ್ವರಗಳ ಅನೇಕ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕಾಪ್ರಯೋಷ್ಟನುಪತ್’ ಎಂಬ ಕಲಾ ಇರುತ್ತದೆ. ಆ ಕಲೆಯಿಂದಲೇ ‘ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತ’ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಉಪಾದಾನವಾಗಿಯೂ ವಿರೋಧಭಾವವಾಗಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

Verse 19

द्विकथंवावथाभूतयत्रभाषितमुच्यते / उच्चराद्विश्वरारूढातथायाष्टस्वरातथा

ಎಲ್ಲಿ ಯಥಾಭೂತವಾಗಿ ‘ದ್ವಿಕಥ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೋ—ಅದು ‘ಉಚ್ಚರ’ದಿಂದ, ‘ವಿಶ್ವರ’ದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢವಾಗಿ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಷ್ಟಸ್ವರ’ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

Verse 20

वापः स्यादवरोहेण नारतो भवति ध्रुवम् / एकान्तरं च ह्येतेवैतमेवस्वरसत्तमः

ಅವರೋಹಣದಿಂದ ‘ವಾಪ’ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ‘ನಾರತ’ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಧ್ರುವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳ ಏಕಾಂತರ ಕ್ರಮವೇ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 21

सक्षिप्रच्छेदनामाचचतुष्कलगणः स्मृतः / अलङ्कारा भवन्त्येते त्रिंशद्देवैः प्रकीर्त्तिताः

‘ಸಾಕ್ಷಿ’ ಮತ್ತು ‘ಪ್ರಚ್ಛೇದನ’ ಎಂಬ ಚತುಷ್ಕಲ-ಗಣವನ್ನು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಅಲಂಕಾರಗಳಾಗಿವೆ; ತ್ರಿಂಶದ್ದೇವರು ಇವನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ.

Verse 22

वर्णास्थानप्रयोगेण कलामात्राप्रमाणतः / संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणस्तथा

ವರ್ಣಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಹಾಗೂ ಕಲಾಮಾತ್ರೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ—ಸಂಸ್ಥಾನ, ಪ್ರಮಾಣ, ವಿಕಾರ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣವೂ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 23

चतुर्विधमिदं ज्ञेय मलङ्कारप्रयोजनम् / यथात्मनो ह्यलङ्कारो विपयस्तो विगर्हितः

ಮಲ-ಅಲಂಕಾರದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ ಅಲಂಕಾರವು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಿಂದನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 24

वर्ममेवाप्यलङ्कर्त्तुं विषमाह्यात्मसंभवाः / नानाभरणसंयोगा यथा नार्या विभूषणम्

ಕವಚವನ್ನೂ ಅಲಂಕರಿಸಲು ಸ್ವಭಾವಜನ್ಯವಾದ ವಿಭಿನ್ನ ವೈಷಮ್ಯಗಳಿವೆ; ನಾನಾ ಆಭರಣಗಳ ಸಂಯೋಗವೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಭೂಷಣವಾಗುವಂತೆ.

Verse 25

वर्मस्य चैवालङ्कारो विभूषा ह्यात्मसंभवः / न पादे कुण्डलं दृष्टं न कण्ठे रसना तथा

ಕವಚಕ್ಕೂ ತನ್ನದೇ ಅಲಂಕಾರವಿದೆ; ಆ ವಿಭೂಷೆ ಆತ್ಮಸಂಭವ. ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲ ಕಾಣದು, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆಯೇ ರಶನ ಕೂಡ ಇಲ್ಲ.

Verse 26

एवमेवाद्यलङ्कारे विपर्यस्तो विगर्हितः / क्रियमाणो ऽप्यलङ्कारो नागं यश्चैव दर्शयत्

ಹೀಗೆಯೇ ಆದ್ಯ ಅಲಂಕಾರವು ವಿಪರೀತವಾಗಿ ನಿಂದನೀಯವಾಯಿತು; ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಲಂಕಾರವೂ ನಾಗವನ್ನೇ ತೋರಿಸಿದಂತಾಯಿತು.

Verse 27

यथादृष्टस्य मार्गस्यकर्त्तव्यस्यविधीयते / लक्षणंपर्यवस्यापिवर्त्तिका मपिवर्त्तते

ಕಾಣಿಸಿದ ಮಾರ್ಗದಂತೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ವಿಧಿ ನಿಗದಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಲಕ್ಷಣ ನಿಶ್ಚಿತವಾದರೂ ವೃತ್ತಿಕವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

Verse 28

याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भव / त्रयोविंशतिशीतिस्तु विज्ञातपवदैवतम्

ಹೇ ಮಾಸೋದ್ಭವ, ಹೇ ಮುಖೋದ್ಭವ! ನಾನು ಯಥಾತಥ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವೆನು; ಇಪ್ಪತ್ತಮೂರನೆಯ ಶೀತಸ್ಥಿತಿಯ ದೈವತ್ವವೂ ತಿಳಿದಿದೆ.

Verse 29

नगोनातुपुरस्तानुमध्यमांशस्तु पर्ययः / तयोर्विभागो देवानां लावण्ये मार्गसंस्थितः

ನಗ-ಓನದ ಮುಂದಿನ ಭಾಗವೂ ಮಧ್ಯಭಾಗವೂ ಪರ್ಯಾಯ; ಆ ಎರಡರ ವಿಭಾಗವು ದೇವರ ಲಾವಣ್ಯಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 30

अनुषङ्गमयो दृष्टं स्वसारं वस्वरातर / विपर्ययः संवर्त्तो च सप्तस्वरपदक्रमम्

ಅನುಷಂಗಮಯವಾದ ಕ್ರಮವು ಕಂಡುಬಂದಿತು—ಸ್ವರಸಮೂಹಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಅಂತರದೊಂದಿಗೆ; ವಿಪರ್ಯಯವೂ ಸಂವರ್ತವೂ ಸಪ್ತಸ್ವರ ಪದಕ್ರಮದಲ್ಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 31

गान्धारसेतुगीयन्ते वरोमद्भगवानिच / पञ्चमंमध्यमञ्चैवधैवतं तु निषादतः

ಗಾಂಧಾರ-ಸೇತು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಗವದ್ಭಕ್ತರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ; ಪಂಚಮ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಧೈವತ—ಇವು ನಿಷಾದದಿಂದ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 32

षड्जर्षभश्चजानीमोमद्रकेष्वेवनान्तरे / द्वेव्द्यपरतुकिंविद्याद्द्वयमुष्णन्तिकस्यतु

ಷಡ್ಜ ಮತ್ತು ಋಷಭ—ಮದ್ರಕ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡರಲ್ಲೂ ಭೇದವಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ತಿಳಿಯುತ್ತೇವೆ; ಆದರೆ ದ್ವ್ಯಪರದ ಭೇದವೇನು, ಉಷ್ಣಂತಿಕದ ದ್ವಯವೇನು?

Verse 33

प्राकृते वैकृते चैव गान्धारः स प्रयुज्यते / पदस्यात्ययरूपन्तुसप्तरूपन्तुकौशिकीम्

ಪ್ರಾಕೃತ ಮತ್ತು ವೈಕೃತ—ಎರಡೂ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಾರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪದಕ್ಕೆ ‘ಅತ್ಯಯ’ ರೂಪ, ಕೌಶಿಕಿಗೆ ‘ಸಪ್ತ’ ರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 34

गान्धारस्येनकार्त्स्येन चायं यस्यविधिः स्मृतः / एषचैवक्रमोद्दिष्टोमध्यमांशस्य मध्यमः

ಗಾಂಧಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ; ಇದೇ ಕ್ರಮವನ್ನು ಮಧ್ಯಮಾಂಶದ ‘ಮಧ್ಯಮ’ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 35

यानि प्रोक्तानि गीतानिवतुरूपं विशेषतः / ततः सप्तस्वरङ्कार्यंसप्तरूपञ्चकौशिकी

ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಚತುರ್ವಿಧ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಗೀತೆಗಳು ಯಾವುವೋ; ನಂತರ ಕೌಶಿಕಿಯನ್ನು ಸಪ್ತಸ್ವರಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ, ಸಪ್ತರೂಪಿಣಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ।

Verse 36

अगदर्शनमित्याहुर्मानुद्वैममकेतथा / द्वितीयामासमात्राणाभिः सर्वाः प्रतिष्ठिताः

ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ‘ಅಗದರ್ಶನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಾನುದ್ವೈಮಮಕ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ದ್ವಿತೀಯ ಮಾಸಮಾತ್ರೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅವೆಲ್ಲವೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ।

Verse 37

उत्तरेवप्रकृत्येवंमाताब्राह्मतलायत / तथाहतानोपिडकेयत्रमायांनिवर्त्तते

ಉತ್ತರದಲ್ಲಿಯೂ ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಾತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ ಬ್ರಾಹ್ಮತಲದವರೆಗೆ ಹೋದಳು; ಮತ್ತು ಯಲ್ಲಿ ಮಾಯೆ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡವರೂ ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 38

पादेनैकेनमायात्रा पादोनामतिवारिमः / संख्यापनोपहूतांवैतत्रपानमिति स्मृतम्

ಒಂದು ಪಾದದಿಂದ ‘ಮಾಯಾತ್ರಾ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ‘ಪಾದ’ ಎಂಬ ಅತಿವಾರಿಮವೂ ಇದೆ; ಸಂಖ್ಯಾಗಣನೆಯಿಂದ ಆಹ್ವಾನಿತವಾದುದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಪಾನ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 39

द्वितीयपादभङ्गञ्चग्रहेनामप्रतिष्ठितम् / पूर्वमष्ठतीटती नद्वितीयं चापरान्तिकैः

ದ್ವಿತೀಯ ಪಾದಭಂಗವು ‘ಗ್ರಹ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ; ಮೊದಲನೆಯದು ‘ಅಷ್ಟತೀಟತೀ’ ಎಂದು, ಆದರೆ ಎರಡನೆಯದು ಅಪರಾಂತಿಕರಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ।

Verse 40

पादभागसपादं तु प्रकृत्यमपि संस्थितम् / चतुर्थमुत्तरं चैवमद्रवत्पावमद्रकौ

ಪಾದಭಾಗಸಪಾದವಾಗಿ ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಉತ್ತರವೂ ಹಾಗೆಯೇ; ಮದ್ರವತ್ ಮತ್ತು ಪಾವಮದ್ರಕ—ಎರಡೂ ವಿಧಿಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 41

मद्रकोदक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्त्तते कला / सर्वमेवानुयोगं तु द्वितीयं बुद्धिमिष्यते

ದಕ್ಷಿಣದ ಮದ್ರಕದ ಕಲೆಯೂ ಹೇಳಿದಂತೆಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಸಮಸ್ತ ಅನುಯೋಗವನ್ನೇ ದ್ವಿತೀಯ ಬುದ್ಧಿ (ಎರಡನೇ ನಿರ್ಣಯ) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 42

पादौवाहरणं चास्यात्पारं नात्र विधीयते / एकत्वं मुनुयोगस्य द्वयोर्यद्यद्द्विजोत्तम

ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾದೋದ್ದರಣ (ಪಾದಗಳ ಗ್ರಹಣ) ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಪಾರ (ಅಂತ್ಯ) ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಓ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ, ಎರಡರಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಮುನಿಯೋಗದ ಏಕತ್ವವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೋ.

Verse 43

अनेकसमवायस्तु पातका हरिणा स्मृताः / तिसृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ते च दक्षिणः

ಅನೇಕ ಸಮವಾಯಗಳನ್ನು ಹರಿಯು ಪಾತಕಗಳು (ದೋಷಗಳು) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಮತ್ತು ಮೂರು ವೃತ್ತಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ವೃತ್ತಿಯ ಒಳಗೆಯೂ—ದಕ್ಷಿಣ (ದಕ್ಷಿಣಾ/ದಕ್ಷಿಣ ಪಕ್ಷ) ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 44

अष्टौ तु समवायस्तु वीरा संमूर्छना तथा / कस्यनासुतराचैव स्वरशाखा प्रकीर्त्तिता

ಸಮವಾಯಗಳು ಎಂಟು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ವೀರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂಮೂರ್ಚನಾ’ ಕೂಡ. ಇನ್ನೂ ‘ಕಸ್ಯನಾಸುತರಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸ್ವರಶಾಖಾ’ ಎಂಬುವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.