Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಜಸತ್ತಮನು ವೇದಪಾರಗ ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಸಮೃದ್ಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಸಜ್ಜಿತ ವೇದಿ, ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮುಗಿದ ಬಳಿಕ ಅವನು ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಯಾಚಕರಿಗೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ಅಧಿಕ ಧನವನ್ನು ಹಂಚಿ, ಹಿರಿಯರ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಷ್ಟಾಂಗ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆ ಮತ್ತು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಸೂತ‑ಮಾಗಧ‑ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿ, ವಾದ್ಯ, ಛತ್ರ‑ಚಾಮರ ಮತ್ತು ನಗರ ಅಲಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶೋಭಾಯಾತ್ರೆ ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅವಭೃಥ ಸ್ನಾನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ನಾನಾನಂತರ ವೇದಮಂತ್ರಘೋಷ ಮತ್ತು ಮಂಗಳವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜನು ನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿ, ಯಜ್ಞಸಮಾಪ್ತಿ‑ದಾನವಿತರಣ‑ಜನಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ರಾಜವೈಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತ ಮಧ್ಯಮಭಾಗದ ತೃತೀಯ ಉಪೋದ್ದಾತಪಾದದಲ್ಲಿ ‘ಕಪಿಲಾಶ್ರಮಸ್ಥ ಅಶ್ವಾನಯನ’ ಎಂಬ ಐವತ್ತೈದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ. ಆಗ ಅವನು ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, ಅಪಾರ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ಲಾಲಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
ನಂತರ ರಾಜಸತ್ತಮನು ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಸಭಾಸದರು ಸಹಿತ, ವೇದಪಾರಗರು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
ನಂತರ ಸರ್ವಸಂಪತ್ತು-ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಯಜ್ಞವು ಆರಂಭವಾಯಿತು; ಔರ್ವ, ವಸಿಷ್ಠಾದಿ ಮುನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಸಮ್ಯಕ್ವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
ಹಿರಣ್ಮಯವಾದ ವೇದಿಯೂ, ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗಿನ ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು।
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
ಈ ರೀತಿ ಆರಂಭವಾದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಆ ಎಲ್ಲ ಋತ್ವಿಜರು ಯಜಮಾನನನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಸಮಾಪ್ತಿಗೊಳಿಸಿ, ವಿಧಿಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ಆಗ ಋತ್ವಿಜರಿಗೆ ಯಥೋಚಿತ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದನು।
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
ನಂತರ ಋತ್ವಿಜರು, ಸದಸ್ಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಹಾಗೂ ಯಾಚಕರಿಗೆ—ಅವರು ಬಯಸಿದುದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾಗಿ—ಎಲ್ಲ ವಿಧದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅವನು ನೀಡಿದನು।
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಯಥಾಕ್ರಮ ದಕ್ಷಿಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ವಿಪ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿ, ಗುರುಗಳಿಗೂ ಸಭಾಸದರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಕ್ಷಮೆಯನ್ನು ಬೇಡಿದನು।
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
ನಂತರ ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ವರ್ಣಗಳವರೂ ಋತ್ವಿಜರೂ ಸೇರಿ, ವಾರಕೀಯ ಗುಂಪುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೂತ, ಮಾಘಧ ಮತ್ತು ವಂದಿಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು।
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ, ಶ್ವೇತ ಛತ್ರದಿಂದ ವಿರಾಜಮಾನನಾಗಿದ್ದನು; ಅಲೆಯುವ ಚಾಮರಗಳು ಮತ್ತು ವಾಲವ್ಯಜನಗಳ ಕాంతಿಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿತನಾಗಿದ್ದನು।
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
ನಾನಾ ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕಿವಿಮುಚ್ಚಿದಂತಾಗಿದ್ದವು; ಅವನು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ, ವಿಧಿವಿಧಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸರಯೂ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋದನು।
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
ಅವನು ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಅವಭೃಥಸ್ನಾನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು; ಹೀಗೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ, ಸುಹೃದರೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಇದ್ದನು।
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
ವೀಣೆ, ವೇಣು, ಮೃದಂಗಾದಿ ನಾನಾವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳ ನಾದಗಳೊಂದಿಗೆ, ವಿಪ್ರರು ಉಚ್ಚರಿಸಿದ ಮಂಗಳಕರ ವೇದಘೋಷಗಳ ಸಹಿತ।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
ಸೂತ, ಮಾಘಧ ಮತ್ತು ಬಂದಿಗಳು ಸುತ್ತಲೂ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿರಲು, ಹರ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಸಮೃದ್ಧ ಜನಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ರಮ್ಯ ನಗರಿಗೆ ಅವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು।
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
ಆ ನಗರವು ಬಿಳಿ ವ್ಯಜನಗಳು, ಸುಂದರ ಛತ್ರಗಳು, ಪತಾಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಧ್ವಜಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತವಾಗಿತ್ತು; ನೆಲಭಾಗವನ್ನು ನೀರು ಎರಚಿ ತೊಳೆದು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿ, ಅಂಗಡಿಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು।
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
ಕೈಲಾಸ ಪರ್ವತದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಸೌಧಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಆ ನಗರವು ಉಜ್ವಲವಾಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ಅಗರೂ ಧೂಪದಿಂದ ಏಳಿದ ಸುಗಂಧದಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಹರ್ಷಗೊಂಡುವು।
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
ಪಟ್ಟಣದ ಮಹಿಳೆಯರು ಮರುಮರು ಸುತ್ತಲೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಲಾಜ (ಹೊತ್ತಿದ ಅಕ್ಕಿ) ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ನಗರಜನರು ಆನಂದದಿಂದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
ಅವನು ಅನೇಕ ಕಾಣಿಕೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿನ ವಾಣಿಜ್ಯಜನರಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ತನ್ನ ಸ್ವನಗರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋದನು।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
ಅವನು ಎಲ್ಲ ಮಂಡಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಂದರ ಗೃಹಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನೂ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನಾ ದೇಶಾಧಿಪತಿ ರಾಜರಿಂದ ಸೇವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನು ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಶಕ್ರನಂತೆ ಆನಂದಿಸಿದನು।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
ಈ ರೀತಿ ಸ್ನೇಹಿತರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರೈಸಿಕೊಂಡು, ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಸಾಗರನು ತನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪತ್ನಿಯರೊಂದಿಗೆ ಆನಂದಿಸಿದನು।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
ನಂತರ ರಾಜನು ವಸಿಷ್ಠರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ವಿನಯಶೀಲನಾದ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನನ್ನು ಯುವರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
ಪುರಜನಪದದವರು, ಬಂಧುಗಳು ಮತ್ತು ಸುಹೃದರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಆ ರಾಜನು ತನ್ನ ಉದಾರ ಗುಣಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನಾದನು।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
ಅಪಾರ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಬಾಲಕನನ್ನೂ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅನುಸರಿಸಿ ಪ್ರೀತಿಸಿದರು; ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಉದಯಿಸಿದ ನವಚಂದ್ರನಂತೆ।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
ಆ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನು, ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ದೃಢ ಪುತ್ರರೊಂದಿಗೆ, ತಕ್ಕ ಎರಡು ಪತ್ನಿಗಳ ಜೊತೆ ಆನಂದಿಸುತ್ತ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದನು।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
ಯುವನಾಗಿದ್ದರೂ ಆ ರಾಜಶಾರ್ದೂಲನು ಧರ್ಮದ ಮತ್ತೊಂದು ರೂಪದಂತೆ; ಪರ್ವತ, ವನ, ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದನು।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
ಹೀಗೆ ಯಮಾನವಪುರದ ಉತ್ತರಕೋಸಲಾಧೀಶನು, ಮಹಾ-ನಹಿಮ-ದೀಧಿತಿ ವಂಶದ ಮೌಲಿರತ್ನ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಸಕಲ ಲೋಕಗಳ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದಕರನಾಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಜೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಿಸಿದನು।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.