Adhyaya 4
Uddhava’s Departure to Badarikāśrama and Vidura’s Turn Toward Maitreya
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಾಪಾನಂತರ ವೃಷ್ಣಿ–ಭೋಜರು ಮದೋನ್ಮತ್ತರಾಗಿ ಭೀಕರ ಕಲಹದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ—ಭಗವಂತನು ಭೂಮಿಯಿಂದ ತನ್ನ ವಂಶವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಲೀಲೆಗೆ ಇದು ಬಾಹ್ಯ ಕಾರಣ. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಅಂತಃಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದು ಸರಸ್ವತಿ ತೀರದಲ್ಲಿ ಏಕಾಂತವಾಗಿ ಆಸೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಿರಹವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದ ಉದ್ಧವನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಭಗವಂತನ ಶಾಂತ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪವನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಮೈತ್ರೇಯ ಋಷಿ ಆಗಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭಗವಂತನು ಉದ್ಧವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿ ಅವನ ಪುರಾತನ ಭಗವತ್ಸಂಗದ ಆಸೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ವೈಕುಂಠಗಮನಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಉದ್ಧವನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಗುಹ್ಯಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ, ಭಗವಂತನು ತನ್ನ ಪರಾತ್ಪರ ತತ್ತ್ವಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ (ಉದ್ಧವಗೀತೆಯ ಪೂರ್ವಭಾವ). ನಂತರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಉದ್ಧವನು ಬದರಿಕಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ವಿದುರನು ಶೋಕದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಉದ್ಧವನು ಅವನನ್ನು ಮೈತ್ರೇಯನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ—ಅಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯ ವಿಶದ ಉಪನ್ಯಾಸ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
उद्धव उवाच अथ ते तदनुज्ञाता भुक्त्वा पीत्वा च वारुणीम् । तया विभ्रंशितज्ञाना दुरुक्तैर्मर्म पस्पृश: ॥ १ ॥
ಉದ್ಧವನು ಹೇಳಿದನು—ನಂತರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಸಾದದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಭುಜಿಸಿ, ಅಕ್ಕಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ವಾರುಣೀ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕುಡಿದರು. ಅದರಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಮಂಕಾಗಿ, ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರ ಹೃದಯಮರ್ಮವನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದರು.
Verse 2
तेषां मैरेयदोषेण विषमीकृतचेतसाम् । निम्लोचति रवावासीद्वेणूनामिव मर्दनम् ॥ २ ॥
ಮೈರೇಯ ಮದ್ಯದ ದೋಷದಿಂದ ಅವರ ಚಿತ್ತಗಳು ಅಸ್ಥಿರವಾದವು. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ವೇಳೆಗೆ, ಬಿದಿರುಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಿಂದ ನಾಶ ಉಂಟಾಗುವಂತೆ, ಅವರಲ್ಲಿಯೂ ವಿನಾಶ ಸಂಭವಿಸಿತು.
Verse 3
भगवान् स्वात्ममायाया गतिं तामवलोक्य स: । सरस्वतीमुपस्पृश्य वृक्षमूलमुपाविशत् ॥ ३ ॥
ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಸ್ವೀಯ ಅಂತರಂಗ ಮಾಯೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಸರಸ್ವತೀ ತೀರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ವೃಕ್ಷಮೂಲದಲ್ಲಿ ಉಪವೇಶಿಸಿದನು।
Verse 4
अहं चोक्तो भगवता प्रपन्नार्तिहरेण ह । बदरीं त्वं प्रयाहीति स्वकुलं संजिहीर्षुणा ॥ ४ ॥
ಶರಣಾಗತರ ದುಃಖವನ್ನು ಹರಿಸುವ ಭಗವಾನ್, ತನ್ನ ಕುಲವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ನನಗೆ ಮುಂಚೆಯೇ—“ನೀನು ಬದರೀಕಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋಗು” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು।
Verse 5
तथापि तदभिप्रेतं जानन्नहमरिन्दम । पृष्ठतोऽन्वगमं भर्तु: पादविश्लेषणाक्षम: ॥ ५ ॥
ಹೇ ಅರಿಂದಮ! ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಪದಪದ್ಮಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುವುದನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ, ನಾನು ಅವರ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸಿದೆ।
Verse 6
अद्राक्षमेकमासीनं विचिन्वन् दयितं पतिम् । श्रीनिकेतं सरस्वत्यां कृतकेतमकेतनम् ॥ ६ ॥
ಹೀಗೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾ, ಪ್ರಿಯ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ, ನಾನು ಸರಸ್ವತೀ ತೀರದಲ್ಲಿ—ಶ್ರೀನಿಕೇತನನಾದರೂ—ಏಕಾಂತವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಗಂಭೀರ ಚಿಂತನೆಗಿಳಿದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಕಂಡೆನು।
Verse 7
श्यामावदातं विरजं प्रशान्तारुणलोचनम् । दोर्भिश्चतुर्भिर्विदितं पीतकौशाम्बरेण च ॥ ७ ॥
ಅವರ ದೇಹ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ ನಿರ್ಮಲವೂ ಅತ್ಯಂತ ಮನೋಹರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿದ್ದು ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅರుణವಾಗಿದ್ದವು. ನಾಲ್ಕು ಭುಜಗಳು, ದಿವ್ಯ ಚಿಹ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಪೀತಾಂಬರವನ್ನು ನೋಡಿ ನಾನು ಅವರನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನನೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದೆ।
Verse 8
वाम ऊरावधिश्रित्य दक्षिणाङ्घ्रि सरोरुहम् । अपाश्रितार्भकाश्वत्थमकृशं त्यक्तपिप्पलम् ॥ ८ ॥
ಪ್ರಭು ಯುವ ವಟವೃಕ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಬಲ ಪದ್ಮಪಾದವನ್ನು ಎಡ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು ಕುಳಿತಿದ್ದನು. ಗೃಹಸೌಖ್ಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದರೂ ಆ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಬಹಳ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 9
तस्मिन्महाभागवतो द्वैपायनसुहृत्सखा । लोकाननुचरन् सिद्ध आससाद यदृच्छया ॥ ९ ॥
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಾಭಕ್ತನಾದ ಸಿದ್ಧ ಮೈತ್ರೇಯನು—ಮಹರ್ಷಿ ಕೃಷ್ಣ-ದ್ವೈಪಾಯನ ವ್ಯಾಸನ ಸ್ನೇಹಿತ ಹಾಗೂ ಹಿತೈಷಿ—ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಯದೃಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 10
तस्यानुरक्तस्य मुनेर्मुकुन्द: प्रमोदभावानतकन्धरस्य । आशृण्वतो मामनुरागहास- समीक्षया विश्रमयन्नुवाच ॥ १० ॥
ಮೈತ್ರೇಯ ಮುನಿ ಅವನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಅನುರಕ್ತನಾಗಿ, ಹರ್ಷಭಾವದಿಂದ ಭುಜವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದನು. ಆಗ ಮುಕುಂದನು ಸ्नेಹಭರಿತ ನಗು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡಿಸಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು.
Verse 11
श्री भगवानुवाच वेदाहमन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत्तद् दुरवापमन्यै: । सत्रे पुरा विश्वसृजां वसूनां मत्सिद्धिकामेन वसो त्वयेष्ट: ॥ ११ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಓ ವಸು! ನಿನ್ನ ಅಂತರಮನಸ್ಸಿನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ನಾನು ತಿಳಿದಿದ್ದೇನೆ. ಇತರರಿಗೆ ದುರ್ಲಭವಾದುದನ್ನೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಹಿಂದೆ ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯ ವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿತರಾದ ವಸುಗಳು ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳ ಸತ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ, ನನ್ನ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಸಿದ್ಧಿಕಾಮದಿಂದ ನೀನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯಜಿಸಿದ್ದೆ.
Verse 12
स एष साधो चरमो भवाना- मासादितस्ते मदनुग्रहो यत् । यन्मां नृलोकान् रह उत्सृजन्तं दिष्टया ददृश्वान् विशदानुवृत्त्या ॥ १२ ॥
ಓ ಸಾಧುವೇ! ನಿನ್ನ ಈ ಪ್ರಸ್ತುತ ಜನ್ಮವೇ ಅಂತಿಮವೂ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಆಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ನೀನು ನನ್ನ ಪರಮ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀ. ಈಗ ನೀನು ಈ ಬಂಧಿತ ಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನನ್ನ ವೈಕುಂಠಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗಬಹುದು. ನಿನ್ನ ನಿರ್ಮಲ ಹಾಗೂ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಈ ಏಕಾಂತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ದರ್ಶನಮಾಡಿರುವುದು ನಿನಗೆ ಮಹಾಭಾಗ್ಯ.
Verse 13
पुरा मया प्रोक्तमजाय नाभ्ये पद्मे निषण्णाय ममादिसर्गे । ज्ञानं परं मन्महिमावभासं यत्सूरयो भागवतं वदन्ति ॥ १३ ॥
ಹೇ ಉದ್ದವ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ನನ್ನ ನಾಭಿಯಿಂದ ಅರಳಿದ ಪದ್ಮದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಅಜ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ನನ್ನ ಅತೀಂದ್ರಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದೆ; ಅದನ್ನೇ ಋಷಿಗಳು ‘ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।
Verse 14
इत्यादृतोक्त: परमस्य पुंस: प्रतिक्षणानुग्रहभाजनोऽहम् । स्नेहोत्थरोमा स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चञ्छुच: प्राञ्जलिराबभाषे ॥ १४ ॥
ಪರಮಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅನುಗ್ರಹಿಸಿ ಸ्नेಹದಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದಾಗ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತುಗಳು ತಡಬಡಿಸಿದವು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚ ಉಂಟಾಯಿತು. ಕಣ್ಣೀರು ತೊಳೆದು, ಕೈಮುಗಿದು ನಾನು ವಿದುರನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ।
Verse 15
को न्वीश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्वपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुक: ॥ १५ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು, ನಿನ್ನ ಪದ್ಮಪಾದಗಳ ಪ್ರೇಮಮಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ—ಈ ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ. ಆದರೂ ಹೇ ಮಹಾನ್, ನಾನು ನಿನ್ನ ಪದ್ಮಪಾದ ಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ಆಸಕ್ತನಾಗಿದ್ದೇನೆ।
Verse 16
कर्माण्यनीहस्य भवोऽभवस्य ते दुर्गाश्रयोऽथारिभयात्पलायनम् । कालात्मनो यत्प्रमदायुताश्रम: स्वात्मन्रते: खिद्यति धीर्विदामिह ॥ १६ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು, ನೀನು ನಿರೀಹನಾಗಿದ್ದರೂ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತೀ; ಅಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಜನ್ಮ ತಾಳುತ್ತೀ; ಅಜೇಯ ಕಾಲದ ಅಧಿಪತಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶತ್ರುಭಯದಿಂದ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದು ಓಡುತ್ತೀ; ಸ್ವಾತ್ಮಾನಂದನಾಗಿದ್ದರೂ ಅನೇಕ ಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತೀ—ಇದನ್ನು ನೋಡಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳ ಬುದ್ಧಿಯೂ ಕಲುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 17
मन्त्रेषु मां वा उपहूय यत्त्व- मकुण्ठिताखण्डसदात्मबोध: । पृच्छे: प्रभो मुग्ध इवाप्रमत्त- स्तन्नो मनो मोहयतीव देव ॥ १७ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು, ನಿನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ಆತ್ಮಬೋಧ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ವಿಭಜಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮಿತಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀನು ಮಂತ್ರಣೆಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಕರೆದು, ಮুগ್ಧನಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತೀ—ನೀನು ಎಂದಿಗೂ ಮೋಗ್ಧನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ದೇವ, ನಿನ್ನ ಈ ಲೀಲೆಯೇ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 18
ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं प्रोवाच कस्मै भगवान् समग्रम् । अपि क्षमं नो ग्रहणाय भर्त- र्वदाञ्जसा यद् वृजिनं तरेम ॥ १८ ॥
ಪ್ರಭುವೇ, ನಾವು ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಯೋಗ್ಯರೆಂದು ನೀವು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಆ ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಮಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ; ನೀವು ಹಿಂದೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಜಿಗೆ ಹೇಳಿದ ಅದೇ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾವು ಸುಲಭವಾಗಿ ದುಃಖವನ್ನು ದಾಟುವೆವು।
Verse 19
इत्यावेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् पर: । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मन: परमां स्थितिम् ॥ १९ ॥
ನಾನು ಹೀಗೆ ಪರಮ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಹೃದಯದ ಆಶಯವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದಾಗ, ಕಮಲನಯನನಾದ ಪ್ರಭುವು ತನ್ನ ದಿವ್ಯ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು।
Verse 20
स एवमाराधितपादतीर्था- दधीततत्त्वात्मविबोधमार्ग: प्रणम्य पादौ परिवृत्य देव- मिहागतोऽहं विरहातुरात्मा ॥ २० ॥
ನನ್ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುರುವಾದ ಭಗವಂತನ ಪಾದತೀರ್ಥವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವ-ಬೋಧನೆಯ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನಾನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದೆನು; ನಂತರ ಅವನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ವಿರಹದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ।
Verse 21
सोऽहं तद्दर्शनाह्लादवियोगार्तियुत: प्रभो । गमिष्ये दयितं तस्य बदर्याश्रममण्डलम् ॥ २१ ॥
ಪ್ರಿಯ ವಿದುರ, ಅವನ ದರ್ಶನಾನಂದದಿಂದ ವಂಚಿತನಾಗಿ ನಾನು ವಿರಹವೇದನೆಯಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು, ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ನಾನು ಈಗ ಹಿಮಾಲಯದ ಬದರಿಕಾಶ್ರಮ ಮಂಡಲಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ।
Verse 22
यत्र नारायणो देवो नरश्च भगवानृषि: । मृदु तीव्रं तपो दीर्घं तेपाते लोकभावनौ ॥ २२ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಬದರಿಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೇವ ನಾರಾಯಣನು ಮತ್ತು ಭಗವಾನ್ ಋಷಿ ನರನು—ಲೋಕಹಿತಕರರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ—ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ದೀರ್ಘಕಾಲ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೃದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರವಾದ ಮಹಾತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ।
Verse 23
श्री शुक उवाच इत्युद्धवादुपाकर्ण्य सुहृदां दु:सहं वधम् । ज्ञानेनाशमयत्क्षत्ता शोकमुत्पतितं बुध: ॥ २३ ॥
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಉದ್ಧವನಿಂದ ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಾಗೂ ಬಂಧುಗಳ ದುಃಸಹ ಸಂಹಾರದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ, ಕ್ಷತ್ತಾ ವಿದುರನು ತನ್ನ ಪರಮಾತ್ಮಜ್ಞಾನಬಲದಿಂದ ಉಕ್ಕಿದ ಶೋಕವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಿದನು।
Verse 24
स तं महाभागवतं व्रजन्तं कौरवर्षभ: । विश्रम्भादभ्यधत्तेदं मुख्यं कृष्णपरिग्रहे ॥ २४ ॥
ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನನೂ ಅತ್ಯಂತ ಗುಪ್ತನೂ ಆದ ಉದ್ಧವನು ಹೊರಟಾಗ, ಕೌರವಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದುರನು ಸ್ನೇಹ-ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು।
Verse 25
विदुर उवाच ज्ञानं परं स्वात्मरह:प्रकाशं यदाह योगेश्वर ईश्वरस्ते । वक्तुं भवान्नोऽर्हति यद्धि विष्णो- र्भृत्या: स्वभृत्यार्थकृतश्चरन्ति ॥ २५ ॥
ವಿದುರನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಉದ್ಧವ! ಯೋಗೇಶ್ವರನಾದ ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಭಗವಂತನು ನಿನಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ, ಸ್ವಾತ್ಮರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಮಗೆ ಹೇಳುವುದು ನಿನಗೆ ಯುಕ್ತವೇ; ಏಕೆಂದರೆ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸೇವಕರು ಪರರ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 26
उद्धव उवाच ननु ते तत्त्वसंराध्य ऋषि: कौषारवोऽन्तिके । साक्षाद्भगवतादिष्टो मर्त्यलोकं जिहासता ॥ २६ ॥
ಉದ್ಧವನು ಹೇಳಿದರು—ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಬಯಸುವ ನಿಮಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಕೌಷಾರವ ಮಹರ್ಷಿ ಮೈತ್ರೇಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಭಗವಂತನು ಈ ಮರ್ಥ್ಯಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಹೊರಟಾಗ, ಅವರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉಪದೇಶ ನೀಡಿದ್ದನು।
Verse 27
श्री शुक उवाच इति सह विदुरेण विश्वमूर्ते- र्गुणकथया सुधयाप्लावितोरुताप: । क्षणमिव पुलिने यमस्वसुस्तां समुषित औपगविर्निशां ततोऽगात् ॥ २७ ॥
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ಯಮುನಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ವಿದುರನೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಮೂರ್ತಿಯಾದ ಭಗವಂತನ ನಾಮ-ಯಶಸ್ಸು-ಗುಣಗಳ ಅಮೃತಕಥೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸುತ್ತ ಉದ್ದವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಆಪ್ಲಾವಿತನಾದನು. ಮಹಾ ತಾಪದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕ್ಷಣದಂತೆ ಕಳೆಯಿಸಿ, ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು।
Verse 28
राजोवाच निधनमुपगतेषु वृष्णिभोजे- ष्वधिरथयूथपयूथपेषु मुख्य: । स तु कथमवशिष्ट उद्धवो यद्धरि- रपि तत्यज आकृतिं त्र्यधीश: ॥ २८ ॥
ರಾಜನು ಕೇಳಿದನು—ತ್ರಿಲೋಕಾಧೀಶ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಲೀಲಾಸಮಾಪ್ತಿಯ ನಂತರ, ವೃಷ್ಣಿ ಮತ್ತು ಭೋಜ ವಂಶಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹಾರಥರು ಹಾಗೂ ಯೂಥಪರು ಅಂತರಧಾನರಾದಾಗ, ಉದ್ದವನು ಮಾತ್ರ ಹೇಗೆ ಉಳಿದನು? ಹರಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಏಕೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ?
Verse 29
श्री शुक उवाच ब्रह्मशापापदेशेन कालेनामोघवाञ्छित: । संहृत्य स्वकुलं स्फीतं त्यक्ष्यन्देहमचिन्तयत् ॥ २९ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಶಾಪವು ಕೇವಲ ನೆಪ ಮಾತ್ರ; ನಿಜವಾಗಿ ಕಾಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಅಮೋಘ ಸಂಕಲ್ಪವೇ ನಡೆಯಿತು. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕುಲವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ದೇಹತ್ಯಾಗವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು.
Verse 30
अस्माल्लोकादुपरते मयि ज्ञानं मदाश्रयम् । अर्हत्युद्धव एवाद्धा सम्प्रत्यात्मवतां वर: ॥ ३० ॥
ಈಗ ನಾನು ಈ ಲೋಕದ ದರ್ಶನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತನಾಗಿ ಅಂತರಧಾನವಾಗುವೆನು; ನನ್ನ ವಿಷಯವಾದ, ನನ್ನಲ್ಲೇ ಆಶ್ರಿತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಯೋಗ್ಯನು ಉದ್ದವನೇ—ಅವನು ಆತ್ಮವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.
Verse 31
नोद्धवोऽण्वपि मन्न्यूनो यद्गुणैर्नार्दित: प्रभु: । अतो मद्वयुनं लोकं ग्राहयन्निह तिष्ठतु ॥ ३१ ॥
ಉದ್ದವನು ನನಗಿಂತ ಅಣುವಷ್ಟೂ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳು ಅವನನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಕಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಭಗವಂತನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಜನರಿಗೆ ಗ್ರಹಿಸಿಸಲಿ.
Verse 32
एवं त्रिलोकगुरुणा सन्दिष्ट: शब्दयोनिना । बदर्याश्रममासाद्य हरिमीजे समाधिना ॥ ३२ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕಗುರು, ವೇದಜ್ಞಾನದ ಮೂಲವಾದ ಭಗವಂತನಿಂದ ಉಪದೇಶಿತನಾದ ಉದ್ದವನು ಬದರಿಕಾಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಅಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು.
Verse 33
विदुरोऽप्युद्धवाच्छ्रुत्वा कृष्णस्य परमात्मन: । क्रीडयोपात्तदेहस्य कर्माणि श्लाघितानि च ॥ ३३ ॥
ವಿದುರನೂ ಉದ್ದವನಿಂದ ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಮর্ত್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲೀಲಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರकटಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದುದು ಹಾಗೂ ಅವನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು।
Verse 34
देहन्यासं च तस्यैवं धीराणां धैर्यवर्धनम् । अन्येषां दुष्करतरं पशूनां विक्लवात्मनाम् ॥ ३४ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಭುವಿನ ದೇಹನ್ಯಾಸವೂ ಅವನ ಲೀಲಾಕರ್ಮಗಳೂ ಧೀರರ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಇತರರಿಗೆ ಅವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ, ಪಶುವಿನಂತೆ ವ್ಯಾಕುಲಮನಸ್ಸಿನವರಿಗೆ ಅದು ಮನೋವ್ಯಥೆಯಷ್ಟೇ.
Verse 35
आत्मानं च कुरुश्रेष्ठ कृष्णेन मनसेक्षितम् । ध्यायन् गते भागवते रुरोद प्रेमविह्वल: ॥ ३५ ॥
ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವಿದುರನು, ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಲೋಕವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಾಗ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಅದನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಪ್ರೇಮವಿಹ್ವಲನಾಗಿ ಜೋರಾಗಿ ಅತ್ತನು।
Verse 36
कालिन्द्या: कतिभि: सिद्ध अहोभिर्भरतर्षभ । प्रापद्यत स्व:सरितं यत्र मित्रासुतो मुनि: ॥ ३६ ॥
ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕಾಲಿಂದಿ (ಯಮುನಾ) ತೀರದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದಿನಗಳನ್ನು ಕಳೆದ ಬಳಿಕ, ಆತ್ಮಸಿದ್ಧನಾದ ವಿದುರನು ಸ್ವರ್ಗಸರಿತ ಗಂಗೆಯ ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದನು; ಅಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ಮೈತ್ರೇಯನು ನೆಲೆಸಿದ್ದನು।
Frequently Asked Questions
Śāstrically, the brāhmaṇas’ curse functions as nimitta (an apparent instrument), while the Lord’s desire is the primary cause. The episode establishes that Bhagavān’s līlā includes orderly withdrawal: when His earthly mission is complete, He removes even His own associates from mundane vision to prevent misuse of power and to conclude the narrative cycle. It also warns that pramāda (negligence) and mada (intoxication) amplify latent faults, leading to collective ruin—an ethical lesson embedded within divine orchestration.
Maitreya is a mahā-bhāgavata and a close associate within Vyāsa’s circle, who arrives to witness the Lord’s final manifest moments. Uddhava explicitly identifies Maitreya as directly instructed by the Lord at the time of His departure, making him uniquely qualified to transmit tattva (creation, the Lord’s governance, and devotional conclusions). This handoff establishes an authorized knowledge-line: Vidura’s questions will be answered not by speculation but by realized śruti-sāra in paramparā.