Adhyaya 33
Devahūti’s Prayers, Kapila’s Departure, and Devahūti’s Liberation (Siddhapada)
ಕಪಿಲದೇವರ ಸಾಂಖ್ಯ-ಭಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಉಪದೇಶದ ಫಲ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಅಜ್ಞಾನಮುಕ್ತ ದೇವಹೂತಿ ಭಗವಂತನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೂಲ, ಅನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಕಾರಣ, ಗುಣಗಳ ನಿಯಂತಾ ಮತ್ತು ಪತಿತರನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲು ಇಳಿಯುವ ಕರುಣಾವತಾರ ಎಂದು ಗಂಭೀರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನ-ಸ್ಮರಣ ರೂಪವಾದ ನಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆಯ ಪರಿವರ್ತಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅವಳು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ; ಅದರಿಂದ ಅಂಚಿನ ಜನ್ಮದವರೂ ವೈದಿಕ ಪಾವಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಕಪಿಲನು ಈ ಮಾರ್ಗ ಸುಲಭವೂ ಶೀಘ್ರ ಮುಕ್ತಿದಾಯಕವೂ ಎಂದು ಧೈರ್ಯ ನೀಡಿಸಿ, ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಬಳಿಕ ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ದಿವ್ಯ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಬಂಧಜೀವಿಗಳ ವಿಮೋಚನೆಗಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಸಾಂಖ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ದೇವಹೂತಿ ಕರ್ದಮನ ವೈಭವಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಭೋಗತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ವಿಷ್ಣುಧ್ಯಾನವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸಿ, ಗುಣಾತೀತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಳ ‘ಸಿದ್ಧಪದ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವಳ ದೇಹತತ್ತ್ವಗಳು ಪುಣ್ಯನದಿಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡು ಸ್ನಾನಿಗರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूति: । विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कितसिद्धिभूमिम् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಪಿಲದೇವರ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕರ್ದಮಮುನಿಯ ಪ್ರಿಯ ಪತ್ನಿಯೂ ಕಪಿಲನ ಜನನಿಯೂ ಆದ ದೇವಹೂತಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಜ್ಞಾನಮೋಹದಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾದಳು. ಸಾಂಖ್ಯತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕನೂ ಮೋಕ್ಷದ ಆಧಾರಭೂಮಿಯೂ ಆದ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೆಳಗಿನ ಸ್ತುತಿಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದಳು.
Verse 2
देवहूतिरुवाच अथाप्यजोऽन्त:सलिले शयानं भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते । गुणप्रवाहं सदशेषबीजं दध्यौ स्वयं यज्जठराब्जजात: ॥ २ ॥
ದೇವಹೂತಿ ಹೇಳಿದರು—ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಅಜ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ವಿಶ್ವದ ತಳಭಾಗದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಶಯನಿಸಿದಾಗ ನಿನ್ನ ನಾಭಿಕಮಲದಿಂದ ಅವನು ಜನ್ಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನೂ ಸಹ ಭೂತ-ಇಂದ್ರಿಯ-ವಿಷಯಗಳ ಆಧಾರವಾದ, ಗುಣಪ್ರವಾಹದ ಮೂಲವಾದ, ಅನಂತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳ ಬೀಜಸ್ವರೂಪವಾದ ನಿನ್ನ ದಿವ್ಯ ವಪುವನ್ನೇ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು.
Verse 3
स एव विश्वस्य भवान्विधत्ते गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्य: । सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिर् आत्मेश्वरोऽतर्क्यसहस्रशक्ति: ॥ ३ ॥
ಪ್ರಭುವೇ! ಗುಣಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿ ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತೀ; ಆದರೂ ನೀನು ಸ್ವತಃ ಅಕರ್ತನಂತೆ ಇರುವೆ. ನಿನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪ ಅಚ್ಯುತ; ನೀನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪರಮ ಆತ್ಮೇಶ್ವರ. ನೀನು ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿನ್ನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಸಹಸ್ರಶಕ್ತಿಗಳು ಅನೇಕ ವಿಧವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ—ಇದು ನಮಗೆ ಅತರ್ಕ್ಯ.
Verse 4
स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ कथं नु यस्योदर एतदासीत् । विश्वं युगान्ते वटपत्र एक: शेते स्म माया-शिशुरङ्घ्रिपान: ॥ ४ ॥
ಹೇ ನಾಥನೇ! ನೀನು ನನ್ನ ಜಠರದಿಂದ ಜನ್ಮ ಪಡೆದೆಯೆ—ಇದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಯಾರ ಉದರದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವೇ ಅಡಗಿದೆಯೋ, ಆ ಪರಮನು ನನ್ನ ಉದರದಿಂದ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟಬಲ್ಲನು? ಆದರೆ ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ನೀನು ಒಂದೇ ವಟಪತ್ರದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿ, ಮಾಯಾಶಿಶುವಿನಂತೆ ನಿನ್ನ ಕಮಲಪಾದದ ಬೆರಳನ್ನು ಚಪ್ಪರಿಸುತ್ತಿರುವೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 5
त्वं देहतन्त्र: प्रशमाय पाप्मनां निदेशभाजां च विभो विभूतये । यथावतारास्तव सूकरादयस् तथायमप्यात्मपथोपलब्धये ॥ ५ ॥
ಹೇ ವಿಭೋ! ಪಾಪಿಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಆಶ್ರಿತರಾದವರ ಅಭ್ಯುದಯಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತೀ. ನೀನು ವರಾಹಾದಿ ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಂತೆ, ಈ ಅವತಾರವೂ ನಿನ್ನ ಆಶ್ರಿತರಿಗೆ ಆತ್ಮಮಾರ್ಗದ ದಿವ್ಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.
Verse 6
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद् यत्प्रह्वणाद्यत्स्मरणादपि क्वचित् । श्वादोऽपि सद्य: सवनाय कल्पते कुत: पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात् ॥ ६ ॥
ಹೇ ಭಗವನ್! ನಿನ್ನ ನಾಮಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನ, ನಮಸ್ಕಾರ ಅಥವಾ ಸ್ಮರಣ ಮಾತ್ರದಿಂದಲೂ ಶ್ವಪಚಕುಲಜನನಾದವನು ಕೂಡ ತಕ್ಷಣ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇನ್ನೂ ನಿನ್ನ ಸాక్షಾತ್ ದರ್ಶನದಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ಮಹಿಮೆ!
Verse 7
अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान् यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् । तेपुस्तपस्ते जुहुवु: सस्नुरार्या ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते ॥ ७ ॥
ಅಹೋ! ಶ್ವಪಚಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾದರೂ, ಯಾರ ನಾಲಿಗೆಯ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ನಾಮ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವನು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನು. ನಿನ್ನ ನಾಮವನ್ನು ಹಾಡುವವರು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಹೋಮ-ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ತೀರ್ಥಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ವೇದಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.
Verse 8
तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम् ॥ ८ ॥
ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮ! ನೀನೇ ಪರಮ ಪುರುಷನೆಂದು ತಿಳಿದು, ಒಳಮುಖ ಸ್ರೋತದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮನಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಸ್ವತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಗುಣಪ್ರವಾಹ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೇ ವಿಷ್ಣು, ಕಪಿಲ, ವೇದಗರ್ಭ—ನಿನ್ನನ್ನು ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 9
मैत्रेय उवाच ईडितो भगवानेवं कपिलाख्य: पर: पुमान् । वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सल: ॥ ९ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿ ತಾಯಿಯ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತೃವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪರಮ ಪುರುಷ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲನು ಗಂಭೀರ ವಾಣಿಯಿಂದ ತಾಯಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 10
कपिल उवाच मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे । आस्थितेन परां काष्ठामचिरादवरोत्स्यसि ॥ १० ॥
ಕಪಿಲನು ಹೇಳಿದರು—ತಾಯೇ! ನಾನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಈ ಸುಸೇವ್ಯ ಮಾರ್ಗವು ಅತ್ಯಂತ ಸುಲಭ. ಇದನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೆ ನೀನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಈ ದೇಹದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವಾಗ, ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿ (ಮೋಕ್ಷ)ವನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.
Verse 11
श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभि: । येन मामभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विद: ॥ ११ ॥
ಹೇ ತಾಯಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳೂ ಅನುಸರಿಸುವ ನನ್ನ ಈ ಮತದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಡು. ಈ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ನೀನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದರೆ ಭೌತಿಕ ಭಯ ಮತ್ತು ಮಲಿನತೆಯಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನೇ ಸೇರುವೆ; ಈ ಭಕ್ತಿಸೇವಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅರಿಯದವರು ಜನ್ಮಮರಣ ಚಕ್ರದಿಂದ ಹೊರಬರಲಾರರು.
Verse 12
मैत्रेय उवाच इति प्रदर्श्य भगवान्सतीं तामात्मनो गतिम् । स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ ॥ १२ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲನು ತನ್ನ ಸತೀಮಾತೆಗೆ ಆತ್ಮಗತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿನಿಯಾದ ತಾಯಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡುದರಿಂದ, ಗೃಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೊರಟನು.
Verse 13
सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् । तस्मिन्नाश्रम आपीडे सरस्वत्या: समाहिता ॥ १३ ॥
ಮಗನು ನೀಡಿದ ಯೋಗೋಪದೇಶದಂತೆ ದೇವಹೂತಿಯೂ ಅದೇ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು. ಸರಸ್ವತಿ ತೀರದಲ್ಲಿದ್ದ ಕರ್ಧಮ ಮುನಿಯ ಗೃಹವು ಹೂವಿನಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸರಸ್ವತಿಯ ಪುಷ್ಪಮಕುಟವೆಂದು ಖ್ಯಾತವಾಗಿತ್ತು; ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತದಿಂದ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಳಾದಳು.
Verse 14
अभीक्ष्णावगाहकपिशान्जटिलान्कुटिलालकान् । आत्मानं चोग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम् ॥ १४ ॥
ಅವಳು ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡತೊಡಗಿದಳು; ಹೀಗಾಗಿ ಅವಳ ಕುಂತಿದ ಕಪ್ಪು ಕೂದಲು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೂದುಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿತು. ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇಹ ಕ್ರಮೇಣ ಕ್ಷೀಣವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅವಳು ಜೀರ್ಣ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದಳು.
Verse 15
प्रजापते: कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् । स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि ॥ १५ ॥
ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕರ್ಧಮ ಮುನಿಯ ಗೃಹಸ್ಥ ವೈಭವವು ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗಳ ಬಲದಿಂದ ಅದೆಷ್ಟೋ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಅಪೂರ್ವವಾಗಿತ್ತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವೈಮಾನಿಕರಿಗೂ ಅದು ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯವಾಗಿದ್ದು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರು ಕೂಡ ಆ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ಈರ್ಷೆಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 16
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च ॥ १६ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಧಮ ಮುನಿಯ ಗೃಹವೈಭವವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಲಿನ ನುರಿಗೆಯಂತೆ ಬಿಳಿಯಾದ ಹಾಸಿಗೆಗಳು; ದಂತದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಸನಗಳು ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಿ ಅಲಂಕಾರದ ಹೊದಿಕೆಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು; ಚಿನ್ನದ ಮಂಚಗಳ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯಂತ ಮೃದುವಾದ ತಲಪಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಸುಗಳು ಇದ್ದವು.
Verse 17
स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुता: ॥ १७ ॥
ಮನೆಯ ಗೋಡೆಗಳು ಸ್ವಚ್ಛ ಸ್ಫಟಿಕ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರಕತ ರತ್ನಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ರತ್ನದೀಪಗಳು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ ರತ್ನಕಿರಣಗಳೇ ಮನೆಗೆ ಬೆಳಕು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದವು. ಮನೆಯ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ರತ್ನಾಭರಣಗಳಿಂದ ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು.
Verse 18
गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनं गायन्मत्तमधुव्रतम् ॥ १८ ॥
ಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಹೂವಿನಿಂದ ಅರಳಿದ ಸುಂದರ ಉದ್ಯಾನವಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಎತ್ತರದ, ತಾಜಾ ಹಣ್ಣು ಕೊಡುವ ಮರಗಳು ಅದನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ಜೋಡಿಗಳು ಕೂಗುತ್ತಾ ಕುಳಿತಿದ್ದವು; ಮಧುಮಕ್ಕಳು ಮದದಿಂದ ಗುಂಗೆತ್ತುತ್ತಾ ಹಾಡಿದಂತೆ, ಆ ನಾದದಿಂದ ವಾತಾವರಣ ಪರಮ ಮನೋಹರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 19
यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगु: । वाप्यामुत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम् ॥ १९ ॥
ದೇವಹೂತಿ ಆ ಮನೋಹರ ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಕಮಲಸುಗಂಧದ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ದೇವಲೋಕದ ಅನುಚರರಾದ ಗಂಧರ್ವರು ಕರ್ಧಮರ ಗೃಹಸ್ಥಧರ್ಮದ ವೈಭವವನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವಳ ಮಹಾನ್ ಪತಿ ಕರ್ಧಮನು ಸದಾ ಅವಳಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 20
हित्वा तदीप्सिततममप्याखण्डलयोषिताम् । किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा ॥ २० ॥
ದೇವಹೂತಿಯ ಸ್ಥಾನವು ಎಲ್ಲ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು; ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಅಸೂಯೆಪಡುವಂತಹ ಸೌಖ್ಯಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದರೂ ಅವಳು ಅವನ್ನೆಲ್ಲ ತ್ಯಜಿಸಿದಳು. ಅವಳಿಗೆ ಕೇವಲ ಮಹಾನ್ ಪುತ್ರನಿಂದಾದ ವಿಯೋಗವೇ ದುಃಖಕಾರಣ; ಅದರಿಂದ ಅವಳ ಮುಖ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಂಕಾಯಿತು.
Verse 21
वनं प्रव्रजिते पत्यावपत्यविरहातुरा । ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला ॥ २१ ॥
ಪತಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಗೃಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ, ಏಕೈಕ ಪುತ್ರ ಕಪಿಲನೂ ಹೊರಟನು. ಜೀವನ-ಮರಣದ ತತ್ತ್ವ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಹೃದಯ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ, ಕರು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುವಿನಂತೆ ದೇವಹೂತಿ ಪುತ್ರವಿರಹದಿಂದ ಬಹಳ ದುಃಖಪಟ್ಟಳು.
Verse 22
तमेव ध्यायती देवमपत्यं कपिलं हरिम् । बभूवाचिरतो वत्स नि:स्पृहा तादृशे गृहे ॥ २२ ॥
ಓ ವಿದುರೆ, ಅವಳು ತನ್ನ ಪುತ್ರರೂಪನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರ ಹರಿ ಕಪಿಲದೇವನನ್ನೇ ಸದಾ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದರಿಂದ, ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲೇ ಆ ಸುಂದರವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿತ ಗೃಹದ ಮೇಲೆಯೂ ನಿರಾಸಕ್ತಳಾಗಿ ನಿಸ್ಪೃಹಳಾದಳು.
Verse 23
ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् । सुत: प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया ॥ २३ ॥
ನಂತರ, ಸದಾ ಪ್ರಸನ್ನಮುಖನಾದ ತನ್ನ ಪುತ್ರ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲದೇವನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿವರವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ದೇವಹೂತಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಿಷ್ಣುರೂಪವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದಳು.
Verse 24
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ಭಕ್ತಿಯ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹ-ಯೋಗದಿಂದ, ಬಲಿಷ್ಠ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಯುಕ್ತ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಹೇತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಳು ವಿಶುದ್ಧಳಾದಳು. ಶುದ್ಧಾತ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವತೋಮುಖನಾದ ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗಿ, ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ಮಾಯಾಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಅಂತರಧಾನವಾದವು.
Verse 25
भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा । युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना ॥ २४ ॥ विशुद्धेन तदात्मानमात्मना विश्वतोमुखम् । स्वानुभूत्या तिरोभूतमायागुणविशेषणम् ॥ २५ ॥
ಭಕ್ತಿಯ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹ-ಯೋಗದಿಂದ, ಬಲಿಷ್ಠ ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ, ಯುಕ್ತ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮಹೇತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವಳು ವಿಶುದ್ಧಳಾದಳು. ಶುದ್ಧಾತ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವತೋಮುಖನಾದ ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಲೀನವಾಗಿ, ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ಮಾಯಾಗುಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳು ಅಂತರಧಾನವಾದವು.
Verse 26
ब्रह्मण्यवस्थितमतिर्भगवत्यात्मसंश्रये । निवृत्तजीवापत्तित्वात्क्षीणक्लेशाप्तनिर्वृति: ॥ २६ ॥
ಅವಳ ಮನಸ್ಸು ಆತ್ಮಾಶ್ರಯ ಪರಮ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು; ನಿರಾಕಾರ ಬ್ರಹ್ಮದ ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವೂ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶವಾಯಿತು. ದೇಹಾದಿ ಉಪಾಧಿಗಳ ಅಭಿಮಾನ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ಲೇಶಗಳು ನಾಶವಾಗಿ ಅವಳು ಪರಮಾನಂದ ನಿರ್ವೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಳು.
Verse 27
नित्यारूढसमाधित्वात्परावृत्तगुणभ्रमा । न सस्मार तदात्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थित: ॥ २७ ॥
ನಿತ್ಯ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರೂಢಳಾಗಿ, ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ದೂರವಾದುದರಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಎಚ್ಚರವಾದವನು ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡ ದೇಹಗಳನ್ನು ಮರೆತಂತೆ.
Verse 28
तद्देह: परत: पोषोऽप्यकृशश्चाध्यसम्भवात् । बभौ मलैरवच्छन्न: सधूम इव पावक: ॥ २८ ॥
ಅವಳ ದೇಹವನ್ನು ಪತಿ ಕರ್ಧಮನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ದಿವ್ಯ ಕನ್ಯೆಯರು ಪೋಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಆ ವೇಳೆಯ ಮನೋವ್ಯಥೆ ಇಲ್ಲದ ಕಾರಣ ಅದು ಕ್ಷೀಣವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಮಲಿನಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವರಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಳು.
Verse 29
स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् । दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधी: ॥ २९ ॥
ಅವಳ ದೇಹ ತಪೋಯೋಗಮಯವಾಗಿತ್ತು; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೂದಲು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡರೂ, ವಸ್ತ್ರಗಳು ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾದರೂ, ವಾಸುದೇವನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ದೈವವಶವಾಗಿ ಅವಳು ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ.
Verse 30
एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरत: परम् । आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तमवाप ह ॥ ३० ॥
ಓ ವಿದುರೆ! ಕಪಿಲನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ದೇವಹೂತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತಳಾಗಿ, ಬ್ರಹ್ಮನಿರ್ವಾಣಸ್ವರೂಪನಾದ ಪರಮ ಭಗವಂತನನ್ನು—ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯನ್ನು—ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಡೆದಳು.
Verse 31
तद्वीरासीत्पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् । नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी ॥ ३१ ॥
ಓ ವಿದುರೆ, ದೇವಹೂತಿ ಪರಮಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸ್ಥಳವು ಅತಿಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರ; ತ್ರಿಲೋಕದಲ್ಲೆಲ್ಲ ‘ಸಿದ್ಧಪದ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
Verse 32
तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् । स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता ॥ ३२ ॥
ಓ ಸೌಮ್ಯ ವಿದುರೆ, ಅವಳ ಯೋಗದಿಂದ ಶುದ್ಧವಾದ ನಶ್ವರ ದೇಹತತ್ತ್ವಗಳು ನೀರಾಗಿ ಕರಗಿ ನದಿಯಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿವೆ. ಆ ನದಿ ಸ್ರೋತಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸಿದ್ಧಿದಾಯಕ, ಸಿದ್ಧರಿಂದ ಸೇವಿತ.
Verse 33
कपिलोऽपि महायोगी भगवान्पितुराश्रमात् । मातरं समनुज्ञाप्य प्रागुदीचीं दिशं ययौ ॥ ३३ ॥
ಓ ವಿದುರೆ, ಮಹಾಯೋಗಿ ಭಗವಾನ್ ಕಪಿಲನು ತಂದೆಯ ಆಶ್ರಮದಿಂದ ತಾಯಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಹೊರಟನು.
Verse 34
सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: । स्तूयमान: समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतन: ॥ ३४ ॥
ಅವನು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ಗಂಧರ್ವರು, ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರು ಸ್ತುತಿಸಿ ಗೌರವ ಅರ್ಪಿಸಿದರು; ಸಮುದ್ರವೂ ಅರ್ಘ್ಯ ಮತ್ತು ನಿವಾಸಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಿತು.
Verse 35
आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुत: । त्रयाणामपि लोकानामुपशान्त्यै समाहित: ॥ ३५ ॥
ಅವನು ಇಂದಿಗೂ ಅಲ್ಲಿ ಯೋಗಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗಳ ಶಾಂತಿ-ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಂಖ್ಯಾಚಾರ್ಯರು ಅವನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 36
एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ । कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावन: ॥ ३६ ॥
ಓ ತಾತ, ನೀನು ಕೇಳಿದುದಕ್ಕೆ, ಓ ನಿರಪರಾಧಿ, ನಾನು ಉತ್ತರಿಸಿದೆನು. ಕಪಿಲದೇವ ಮತ್ತು ದೇವಹೂತಿ ಮಾತೆಯ ಸಂವಾದ ಹಾಗೂ ಲೀಲೆಗಳು ಪರಮ ಪಾವನವು.
Verse 37
य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते कपिलमुनेर्मतमात्मयोगगुह्यम् । भगवति कृतधी: सुपर्णकेताव् उपलभते भगवत्पदारविन्दम् ॥ ३७ ॥ एष साक्षाद्धरेरंशो जातो लोकरिरक्षया । इयं च तत्परा हि श्रीरनुजज्ञेऽनपायिनी ॥ ६ ॥
ಕಪಿಲಮುನಿಯ ಆತ್ಮಯೋಗದ ಈ ಗುಹ್ಯ ಮತವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುವರೋ ಅಥವಾ ಪಠಿಸುವರೋ, ಅವರು ಗರುಡಧ್ವಜನಾದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಭಗವಂತನ ಪದಾರವಿಂದವನ್ನು ಹೊಂದಿ, ಅವನ ಧಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವರು.
Frequently Asked Questions
The chapter asserts the Bhāgavata principle that bhakti is spiritually primary and not constrained by social birth. Chanting, hearing, remembrance, and obeisance to Bhagavān purify consciousness at its root (citta-śuddhi), thus granting real qualification (adhikāra) for sacred life. The point is not social polemic but theological: divine grace accessed through nāma transcends guṇa-based contamination and reconstitutes the person’s spiritual identity.
Devahūti’s prayer highlights avatāra-tattva: the Lord’s appearance is not forced by karma or material causality. He manifests by His own will (svatantra) through inconceivable potency (acintya-śakti). Thus, His ‘birth’ is a līlā—an accessible revelation for the upliftment of conditioned beings—while His ontological status remains the all-containing Supreme.
Siddhapada is identified as the location where Devahūti attained perfection through Kapila’s instructions. The narrative sacralizes geography by linking realization to place: her bodily elements are said to become a holy river, and bathing there grants perfection. This functions as tīrtha-māhātmya—showing how bhakti-realization leaves a continuing purifying imprint for future seekers.
Kapila emphasizes practicability: steady devotional engagement—supported by knowledge and renunciation—can produce liberation without waiting for death. “Within this body” indicates jīvan-mukti: freedom from fear and material designation through guṇa-transcendence, culminating in direct attainment of the Lord as Paramātmā and Bhagavān.
The opulence establishes the strength of Devahūti’s renunciation: she is not rejecting poverty but voluntarily relinquishing even enviable celestial-level comforts. This contrast illustrates vairāgya born of bhakti—detachment arising from higher taste and absorption in the Lord—rather than detachment forced by deprivation.
Kapila travels toward the northeast and is honored by celestial beings; the ocean offers him residence. The chapter states he remains there in trance for the deliverance of conditioned souls, and that Sāṅkhya ācāryas worship him—presenting Kapila as a continuing spiritual authority whose teaching lineage is rooted in divine personhood.