Adhyaya 29
Bhakti Yoga: The Three Modes of Devotion, Non-Envy, and Time as the Lord
ಕಪಿಲರ ಸಾಂಖ್ಯೋಪದೇಶದ ನಂತರ ದೇವಹೂತಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮಾರ್ಗವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನೂ, ಸಂಸಾರ (ಜನನ–ಮರಣ) ಹಾಗೂ ಕಾಲದ ತತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಮೈತ್ರೇಯರು ಕಪಿಲರ ಕರುಣಾಮಯ ಉತ್ತರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ: ಗುಣಭೇದದಿಂದ ಭಕ್ತಿ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ತಾಮಸ ಭಕ್ತಿ ದ್ವೇಷ ಮತ್ತು ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ಗುರುತಾಗುವುದು; ರಾಜಸ ಭಕ್ತಿ ಭೋಗ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಆಸೆಯಿಂದ ಚಲಿಸುವುದು; ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಭಕ್ತಿ ಕರ್ಮಫಲಜನ್ಯ ಮದವನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅರ್ಪಿತವಾಗುವುದು. ನಂತರ ಕಪಿಲರು ಶುದ್ಧಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ—ಭಗವನ್ನಾಮ-ಗುಣ ಶ್ರವಣದಲ್ಲಿ ಸಹಜ, ನಿರಂತರ ಆಕರ್ಷಣೆ; ಗಂಗೆಯ ಪ್ರವಾಹದಂತೆ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಹರಿಯುವುದು; ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತನು ಐದು ವಿಧದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನ ದರ್ಶನವಿಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ದೇವಾಲಯಾರಾಧನೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಅನುಕರಣವೆಂದು ನಿಂದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಜವಾದ ಪೂಜೆ ಅದ್ವೇಷ, ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಗೌರವವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವಿಗಳ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಮಾನವ-ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಹೇಳಿ ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತನೇ ಸರ್ವೋತ್ತಮನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಂತದಲ್ಲಿ ಕಾಲವು ಭಗವಂತನ ಲಕ್ಷಣ/ವಿಭೂತಿ; ಅಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ; ಸಮಸ್ತ ಜಗದ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಮುಂದಿನ ಕಾಲ-ಪ್ರಳಯ ಚಿಂತನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
ದೇವಹೂತಿ ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭೋ! ಸಾಂಖ್ಯಾನುಸಾರವಾಗಿ ನೀವು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ಎಲ್ಲಾ ದರ್ಶನಗಳ ಪರಮ ಗಮ್ಯವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 2
देवहूतिरुवाच लक्षणं महदादीनां प्रकृते: पुरुषस्य च । स्वरूपं लक्ष्यतेऽमीषां येन तत्पारमार्थिकम् ॥ १ ॥ यथा साङ्ख्येषु कथितं यन्मूलं तत्प्रचक्षते । भक्तियोगस्य मे मार्गं ब्रूहि विस्तरश: प्रभो ॥ २ ॥
ದೇವಹೂತಿ ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ಸಾಂಖ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಂತೆ ನೀವು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದೀರಿ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಭೋ, ಎಲ್ಲಾ ಶಾಸ್ತ್ರಸಾರವಾದ ಭಕ್ತಿಯೋಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ನನಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿರಿ।
Verse 3
विरागो येन पुरुषो भगवन्सर्वतो भवेत् । आचक्ष्व जीवलोकस्य विविधा मम संसृती: ॥ ३ ॥
ದೇವಹೂತಿ ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವನ್! ಪುರುಷನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವಂತೆ, ಜೀವಲೋಕದಲ್ಲಿನ ನನ್ನ ನಾನಾವಿಧ ಸಂಸೃತಿ—ಜನನಮರಣಗಳ ನಿರಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ—ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಾವು ಭೌತಿಕ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ವಿರಕ್ತರಾಗುವೆವು।
Verse 4
कालस्येश्वररूपस्य परेषां च परस्य ते । स्वरूपं बत कुर्वन्ति यद्धेतो: कुशलं जना: ॥ ४ ॥
ಪ್ರಭೋ! ನಿಮ್ಮ ಈಶ್ವರರೂಪದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾದ ಶಾಶ್ವತ ಕಾಲದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಿರಿ; ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಜನರು ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಕುಶಲವಾಗಿ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 5
लोकस्य मिथ्याभिमतेरचक्षुष- श्चिरं प्रसुप्तस्य तमस्यनाश्रये । श्रान्तस्य कर्मस्वनुविद्धया धिया त्वमाविरासी: किल योगभास्कर: ॥ ५ ॥
ಪ್ರಭೋ! ನೀವು ಯೋಗಭಾಸ್ಕರನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವತರಿಸಿ ಬಂಧಜೀವಿಗಳ ಶರತ್ಜೀವನದ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತೀರಿ. ಜ್ಞಾನಚಕ್ಷು ತೆರೆಯದ ಕಾರಣ ಅವರು ನಿಮ್ಮ ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ಆ ತಮಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕರ್ಮಫಲದ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿ ತುಂಬಾ ದಣಿದವರಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ।
Verse 6
मैत्रेय उवाच इति मातुर्वच: श्लक्ष्णं प्रतिनन्द्य महामुनि: । आबभाषे कुरुश्रेष्ठ प्रीतस्तां करुणार्दित: ॥ ६ ॥
ಶ್ರೀಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಮಹಾಮುನಿ ಕಪಿಲದೇವನು ತನ್ನ ಮಹಿಮಾಮಯಿ ತಾಯಿಯ ಮೃದು ವಚನಗಳನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ದ್ರವಿಸಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच भक्तियोगो बहुविधो मार्गैर्भामिनि भाव्यते । स्वभावगुणमार्गेण पुंसां भावो विभिद्यते ॥ ७ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ (ಕಪಿಲದೇವ) ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾಮಿನಿ! ಭಕ್ತಿಯೋಗವು ಬಹುವಿಧ; ಸಾಧಕನ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳ ಅನುಸಾರ ಮಾರ್ಗಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಗುಣಮಾರ್ಗದಿಂದ ಪುರುಷರ ಭಾವವೂ ವಿಭಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 8
अभिसन्धाय यो हिंसां दम्भं मात्सर्यमेव वा । संरम्भी भिन्नदृग्भावं मयि कुर्यात्स तामस: ॥ ८ ॥
ಹಿಂಸೆ, ದಂಭ ಅಥವಾ ಮಾತ್ಸರ್ಯವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿದು, ಭಿನ್ನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ ಮಾಡುವವನು ತಾಮಸ ಭಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 9
विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा । अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथग्भाव: स राजस: ॥ ९ ॥
ವಿಷಯಭೋಗ, ಯಶಸ್ಸು ಅಥವಾ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಬಯಸಿ, ಭಿನ್ನಭಾವದಿಂದ ಅರ್ಚಾವಿಗ್ರಹಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುವವನು ರಾಜಸ ಭಕ್ತನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 10
कर्मनिर्हारमुद्दिश्य परस्मिन्वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भाव: स सात्त्विक: ॥ १० ॥
ಕರ್ಮಫಲಬಂಧನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲು, ‘ಪೂಜೆ ಮಾಡಲೇಬೇಕು’ ಎಂಬ ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಭಿನ್ನಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಭಗವಂತನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವವನ ಭಕ್ತಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 11
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
ನನ್ನ ನಾಮ-ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ನನ್ನತ್ತ ಮನೋಗತಿ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ; ಗಂಗಾಜಲವು ಸಹಜವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದತ್ತ ಹರಿಯುವಂತೆ, ಇದೇ ನಿರ್ಗುಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣ.
Verse 12
मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ ॥ ११ ॥ लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् । अहैतुक्यव्यवहिता या भक्ति: पुरुषोत्तमे ॥ १२ ॥
ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾರಣರಹಿತ (ಅಹೈತುಕೀ) ಮತ್ತು ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದ (ಅವ್ಯವಹಿತ) ಭಕ್ತಿಯೇ ನಿರ್ಗುಣ ಭಕ್ತಿಯೋಗದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 13
सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसारूप्यैकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जना: ॥ १३ ॥
ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತರು ನನ್ನ ಸೇವೆಯಿಲ್ಲದೆ ಸಾಲೋಕ್ಯ, ಸಾರ್ಷ್ಟಿ, ಸಾಮೀಪ್ಯ, ಸಾರೂಪ್ಯ ಅಥವಾ ಏಕತ್ವ ಎಂಬ ಯಾವುದೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು—ಕೊಟ್ಟರೂ ಸಹ—ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 14
स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृत: । येनातिव्रज्य त्रिगुणं मद्भावायोपपद्यते ॥ १४ ॥
ಭಕ್ತಿಯೋಗವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದೇ ಪರಮ (ಆತ್ಯಂತಿಕ) ಸ್ಥಿತಿ; ಇದರ ಮೂಲಕ ತ್ರಿಗುಣಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಸಾಧಕನು ನನ್ನ ದಿವ್ಯಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 15
निषेवितेनानिमित्तेन स्वधर्मेण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रेण नित्यश: ॥ १५ ॥
ಭಕ್ತನು ಮಹಿಮೆಯ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ನಿತ್ಯ, ಅತಿಹಿಂಸೆಯಿಲ್ಲದೆ, ಶಾಸ್ತ್ರಸಮ್ಮತ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗ (ಭಕ್ತಿಯ ಆಚರಣೆ) ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು।
Verse 16
मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनै: । भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥ १६ ॥
ಭಕ್ತನು ನಿತ್ಯವೂ ನನ್ನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ವಿಗ್ರಹದ ದರ್ಶನ ಮಾಡಬೇಕು, ನನ್ನ ಪದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಬೇಕು, ಪೂಜೋಪಕರಣಗಳಿಂದ ನನ್ನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಸ್ತುತಿ ಹಾಗೂ ಅಭಿವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಸತ್ತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ನನ್ನ ಭಾವನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರನ್ನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕು.
Verse 17
महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया । मैत्र्या चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥ १७ ॥
ಶುದ್ಧ ಭಕ್ತನು ಗುರು-ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಪರಮ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು, ದೀನರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆ ತೋರಬೇಕು, ತನ್ನ ಸಮಾನರೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಇರಬೇಕು; ಯಮ-ನಿಯಮಗಳಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಸಂಯಮದಿಂದ ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಸೇವೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 18
आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसङ्कीर्तनाच्च मे । आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहङ्क्रियया तथा ॥ १८ ॥
ಭಕ್ತನು ಸದಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಶ್ರವಣ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಸಂಕೀರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅವನ ನಡೆ ಸರಳವೂ ನೇರವೂ ಆಗಿರಲಿ; ಯಾರ ಮೇಲೂ ದ್ವೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸ್ನೇಹಿಯಾಗಿರಲಿ, ಆದರೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯದವರ ಸಂಗವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಿ.
Verse 19
मद्धर्मणो गुणैरेतै: परिसंशुद्ध आशय: । पुरुषस्याञ्जसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥ १९ ॥
ನನ್ನ ಧರ್ಮದ ಈ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯಾರ ಅಂತರಂಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೋ, ಅವನು ನನ್ನ ನಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ನನ್ನ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳನ್ನಾಗಲಿ ಕೇವಲ ಕೇಳಿದಷ್ಟೇ ತಕ್ಷಣ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.
Verse 20
यथा वातरथो घ्राणमावृङ्क्ते गन्ध आशयात् । एवं योगरतं चेत आत्मानमविकारि यत् ॥ २० ॥
ಹೇಗೆ ಗಾಳಿಯ ರಥವು ತನ್ನ ಮೂಲದಿಂದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಷಣ ಅನುಭವವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಭಕ್ತಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ತೊಡಗಿರುವ ಚಿತ್ತವು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಮವಾಗಿ ಇರುವ ನಿರ್ವಿಕಾರ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 21
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थित: सदा । तमवज्ञाय मां मर्त्य: कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥ २१ ॥
ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಸದಾ ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ. ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಅವಜ್ಞೆ ಮಾಡಿ ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚಾಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸುವುದು ಕೇವಲ ನಟನೆ.
Verse 22
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् । हित्वार्चां भजते मौढ्याद्भस्मन्येव जुहोति स: ॥ २२ ॥
ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ-ಈಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅರಿಯದೆ, ಮೂಢತೆಯಿಂದ ದೇವಾಲಯದ ಅರ್ಚೆಯನ್ನೇ ಪೂಜಿಸುವವನು ಬೂದಿಯಲ್ಲಿ ಹವಿಸ್ಸು ಸುರಿಸುವವನಂತೆ.
Verse 23
द्विषत: परकाये मां मानिनो भिन्नदर्शिन: । भूतेषु बद्धवैरस्य न मन: शान्तिमृच्छति ॥ २३ ॥
ನನ್ನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರೂ ಇತರರ ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ದ್ವೇಷವಿಟ್ಟು ಭಿನ್ನದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಿರುವವನು, ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರವಿಟ್ಟ ಕಾರಣ ಮನಶ್ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 24
अहमुच्चावचैर्द्रव्यै: क्रिययोत्पन्नयानघे । नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतग्रामावमानिन: ॥ २४ ॥
ನಿಷ್ಪಾಪ ತಾಯಿಯೇ, ಉನ್ನತ-ನಿಮ್ನ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದಲೂ ಅರ್ಚೆಯಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರೂ, ಜೀವಸಮೂಹವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವವನ ಪೂಜೆಯಿಂದ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 25
अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥ २५ ॥
ನಿಯತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ನೆಲೆಸಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಅರಿಯುವವರೆಗೆ, ಮನುಷ್ಯನು ಈಶ್ವರನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಅರ್ಚಾರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 26
आत्मनश्च परस्यापि य: करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विदधे भयमुल्बणम् ॥ २६ ॥
ಯಾರು ತನ್ನನ್ನೂ ಇತರ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನಿಗೆ ನಾನು ಮರಣಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಭಾರೀ ಭಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತೇನೆ।
Verse 27
अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अर्हयेद्दानमानाभ्यां मैत्र्याभिन्नेन चक्षुषा ॥ २७ ॥
ಆದುದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ನನ್ನನ್ನು ದಾನ, ಗೌರವ, ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆರಾಧಿಸಬೇಕು।
Verse 28
जीवा: श्रेष्ठा ह्यजीवानां तत: प्राणभृत: शुभे । त: सचित्ता: प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तय: ॥ २८ ॥
ಹೇ ಶುಭಮಾತೆ! ಜಡವಸ್ತುಗಳಿಗಿಂತ ಜೀವಿಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಲಕ್ಷಣ ತೋರಿಸುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಅವರಿಗಿಂತ ಚೇತನಾವಂತರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಇನ್ನೂ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ರಿಯೆ ಬೆಳೆದವರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠರು।
Verse 29
तत्रापि स्पर्शवेदिभ्य: प्रवरा रसवेदिन: । तेभ्यो गन्धविद: श्रेष्ठास्तत: शब्दविदो वरा: ॥ २९ ॥
ಇಂದ್ರಿಯಜ್ಞಾನ ಹೊಂದಿದವರಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅರಿಯುವವರಿಗಿಂತ ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಅವರಿಗಿಂತ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಇನ್ನೂ ಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿಯುವವರು ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರೇಷ್ಠರು।
Verse 30
रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदत: । तेषां बहुपदा: श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् ॥ ३० ॥
ಶಬ್ದವನ್ನು ಅರಿಯುವವರಿಗಿಂತ ರೂಪಭೇದವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಅವರಿಗಿಂತ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿರುವವರು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾದಿಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ನಂತರ ಚತುಷ್ಪಾದಿಗಳು; ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ದ್ವಿಪಾದ ಮಾನವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮರು।
Verse 31
ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तम: । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्तत: ॥ ३१ ॥
ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಗುಣ-ಕರ್ಮ ವಿಭಾಗದಿಂದಿರುವ ಚಾತುರ್ವರ್ಣ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅದರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಉತ್ತಮ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ವೇದಾಧ್ಯಯನಿಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಾರ್ಥ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.
Verse 32
अर्थज्ञात्संशयच्छेत्ता तत: श्रेयान्स्वकर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मन: ॥ ३२ ॥
ವೇದಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನಿಗಿಂತ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅವನಿಗಿಂತ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಆಚರಿಸುವವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ. ಅವನಿಗಿಂತ ಸಂಗದೋಷದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದವನು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅವನಿಗಿಂತ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ಭಕ್ತಿಸೇವೆ ಮಾಡುವ ಶುದ್ಧಭಕ್ತನು ಪರಮ ಶ್ರೇಷ್ಠನು.
Verse 33
तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियार्थात्मा निरन्तर: । मय्यर्पितात्मन: पुंसो मयि संन्यस्तकर्मण: । न पश्यामि परं भूतमकर्तु: समदर्शनात् ॥ ३३ ॥
ಆದುದರಿಂದ ಯಾರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನೂ ಜೀವನದ ಸಮಸ್ತ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ನನಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ, ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ನನಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿ, ತನ್ನ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದನೋ—ಸಮದರ್ಶನದಿಂದ ಅಕರ್ತನಾಗಿ ಇರುವ ಅವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 34
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद्बहुमानयन् । ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥ ३४ ॥
ಅಂತಹ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತನು ಮನಸಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಗೂ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಗವಾನ್ ಈಶ್ವರನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೇಹದಲ್ಲೂ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ದೃಢ ನಿಶ್ಚಯ ಅವನಿಗೆ ಇದೆ.
Verse 35
भक्तियोगश्च योगश्च मया मानव्युदीरित: । ययोरेकतरेणैव पुरुष: पुरुषं व्रजेत् ॥ ३५ ॥
ಪ್ರಿಯ ತಾಯಿ, ಮನುಪುತ್ರಿಯೇ ಮಾನವಿ, ನಾನು ಭಕ್ತಿಯೋಗವನ್ನೂ ಯೋಗವನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಇವೆರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೊಂದರಿಂದಲೂ ಪುರುಷನು ಪರಮಪುರುಷನ ಧಾಮವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯಿಂದ.
Verse 36
एतद्भगवतो रूपं ब्रह्मण: परमात्मन: । परं प्रधानं पुरुषं दैवं कर्मविचेष्टितम् ॥ ३६ ॥
ಇದೇ ಭಗವಂತನ ನಿತ್ಯ ಸ್ವರೂಪ; ಆತನು ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಪರಮಾತ್ಮ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ಆತನೇ ಪರಮ ಪ್ರಧಾನ ಪುರುಷ; ಅವನ ಎಲ್ಲಾ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ದಿವ್ಯ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವೇ.
Verse 37
रूपभेदास्पदं दिव्यं काल इत्यभिधीयते । भूतानां महदादीनां यतो भिन्नदृशां भयम् ॥ ३७ ॥
ವಿವಿಧ ರೂಪಭೇದಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದ ದಿವ್ಯ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ‘ಕಾಲ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವರು ಆ ಕಾಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 38
योऽन्त: प्रविश्य भूतानि भूतैरत्त्यखिलाश्रय: । स विष्ण्वाख्योऽधियज्ञोऽसौ काल: कलयतां प्रभु: ॥ ३८ ॥
ಅವನು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಆಶ್ರಯನಾಗಿ, ಒಂದು ಭೂತದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಭೂತವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನೇ ವಿಷ್ಣು, ಅಧಿಯಜ್ಞ; ಅವನೇ ಕಾಲತತ್ತ್ವ, ಎಲ್ಲರ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭು.
Verse 39
न चास्य कश्चिद्दयितो न द्वेष्यो न च बान्धव: । आविशत्यप्रमत्तोऽसौ प्रमत्तं जनमन्तकृत् ॥ ३९ ॥
ಭಗವಂತನಿಗೆ ಯಾರೂ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ದ್ವೇಷ್ಯರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಬಂಧುಗಳಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅವನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲದೆ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವರಲ್ಲಿ ಅವನು ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮರೆತು ಅಜಾಗರೂಕರಾದವರನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 40
यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्यस्तपति यद्भयात् । यद्भयाद्वर्षते देवो भगणो भाति यद्भयात् ॥ ४० ॥
ಭಗವಂತನ ಭಯದಿಂದ ಈ ಗಾಳಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ, ಅವನ ಭಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ತಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಭಯದಿಂದ ದೇವನು ಮಳೆ ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಭಯದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಗಣ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 41
यद्वनस्पतयो भीता लताश्चौषधिभि: सह । स्वे स्वे कालेऽभिगृह्णन्ति पुष्पाणि च फलानि च ॥ ४१ ॥
ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಯದಿಂದ ಮರಗಳು, ಬಳ್ಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಹೂವಿಟ್ಟು ಫಲ ಕೊಡುತ್ತವೆ।
Verse 42
स्रवन्ति सरितो भीता नोत्सर्पत्युदधिर्यत: । अग्निरिन्धे सगिरिभिर्भूर्न मज्जति यद्भयात् ॥ ४२ ॥
ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಯದಿಂದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತವೆ; ಸಮುದ್ರವು ಮಿತಿ ಮೀರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅಗ್ನಿ ಹೊತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 43
नभो ददाति श्वसतां पदं यन्नियमादद: । लोकं स्वदेहं तनुते महान् सप्तभिरावृतम् ॥ ४३ ॥
ಅವನ ನಿಯಮದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವು ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಲೋಕಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿವೆ. ಅವನ ಪರಮ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್ ದೇಹವು ಏಳು ಆವರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 44
गुणाभिमानिनो देवा: सर्गादिष्वस्य यद्भयात् । वर्तन्तेऽनुयुगं येषां वश एतच्चराचरम् ॥ ४४ ॥
ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಯದಿಂದ ಗುಣಾಧಿಷ್ಠಾತ ದೇವತೆಗಳು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಯುಗಯುಗಾಂತರವೂ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಈ ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿದೆ।
Verse 45
सोऽनन्तोऽन्तकर: कालोऽनादिरादिकृदव्यय: । जनं जनेन जनयन्मारयन्मृत्युनान्तकम् ॥ ४५ ॥
ಆ ಅನಂತ, ಸಂಹಾರಕ, ಆದಿ-ಅಂತವಿಲ್ಲದ ಅವ್ಯಯ ಕಾಲವು ಭಗವಂತನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ಅದು ಒಬ್ಬನಿಂದ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಅಧಿಪತಿ ಯಮನನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ।
Frequently Asked Questions
Kapila describes (1) tāmasika bhakti as worship colored by envy, pride, violence and anger; (2) rājasika bhakti as Deity worship pursued for enjoyment, fame, and opulence; and (3) sāttvika bhakti as worship where one offers results to the Lord to become free from fruitive intoxication. Beyond all three is śuddha-bhakti—unmotivated, uninterrupted attraction to hearing and glorifying the Lord.
Because worship that honors the Deity while disregarding the Lord’s presence as Paramātmā in every living being is incomplete and rooted in ignorance. Such a practitioner retains a separatist, inimical outlook; therefore the ritual does not truly please the Lord, who is equally situated in all hearts.
It illustrates natural, uninterrupted movement: as the Gaṅgā flows effortlessly toward the ocean, the purified mind flows toward hearing and glorifying the Lord without obstruction from material conditions, motives, or guṇa-based interruptions.
They are sālokya (same planet), sārṣṭi (same opulence), sāmīpya (proximity), sārūpya (similar form), and ekatva (oneness/merging). A pure devotee values loving service itself over any liberated status, accepting only what supports bhakti and refusing liberation as an end in itself.
Kāla is presented as a feature/representation of the Supreme Personality of Godhead that drives transformation, creation, and dissolution. Those who do not recognize time as the Lord’s potency fear it, whereas the wise see it as divine governance under Viṣṇu’s supreme control.