Adhyaya 26

Verse 1

श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि तत्त्वानां लक्षणं पृथक् । यद्विदित्वा विमुच्येत पुरुष: प्राकृतैर्गुणै: ॥ १ ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ (ಕಪಿಲ) ಹೇಳಿದರು: ತಾಯಿಯೇ, ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ಪರಮತತ್ತ್ವದ ವಿವಿಧ ತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 2

ज्ञानं नि:श्रेयसार्थाय पुरुषस्यात्मदर्शनम् । यदाहुर्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ॥ २ ॥

ಪುರುಷನ ಆತ್ಮದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಜ್ಞಾನವೇ ಪರಮ ನಿಶ್ರೇಯಸ. ಹೃದಯದ ಆಸಕ್ತಿ-ಗ್ರಂಥಿಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 3

अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुण: प्रकृते: पर: । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ॥ ३ ॥

ಪರಮ ಪುರುಷನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನು ಅನಾದಿ; ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಗೆ ಅತೀತ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರ. ಆತನು ಸ್ವಯಂಪ್ರಕಾಶ, ಅಂತರಂಗ ಧಾಮ; ಅವನ ಕాంతಿಯಿಂದ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 4

स एष प्रकृतिं सूक्ष्मां दैवीं गुणमयीं विभु: । यद‍ृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया ॥ ४ ॥

ಆ ಸರ್ವಶಕ್ತ ವಿಬು ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಾಗಿ, ವಿಷ್ಣುಸಂಬಂಧಿಯಾದ ತ್ರಿಗುಣಮಯ ದೈವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಸ್ವಯಂ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು.

Verse 5

गुणैर्विचित्रा: सृजतीं सरूपा: प्रकृतिं प्रजा: । विलोक्य मुमुहे सद्य: स इह ज्ञानगूहया ॥ ५ ॥

ತ್ರಿಗುಣಗಳಿಂದ ವಿಚಿತ್ರ ರೂಪಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನೂ, ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜೀವರೂಪಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಜೀವನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯ ಜ್ಞಾನಾವರಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತಕ್ಷಣ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 6

एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते: पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ ६ ॥

ಈ ರೀತಿ ಪರಾಭಿಧ್ಯಾನ (ಮರೆವು)ದಿಂದ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗುಣಗಳಿಂದ ನಡೆಯುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನಿಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅಂಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 7

तदस्य संसृतिर्बन्ध: पारतन्‍त्र्यं च तत्कृतम् । भवत्यकर्तुरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मन: ॥ ७ ॥

ಭೌತಿಕ ಚೇತನೆಯೇ ಜೀವಿಯ ಸಂಸಾರಬಂಧ ಮತ್ತು ಪರತಂತ್ರತೆಯ ಕಾರಣ. ಆತ್ಮ ಅಕರ್ತಾ, ಈಶ್ವರನ ಸಾಕ್ಷಿ, ಸ್ವಭಾವತಃ ನಿರ್ವಿಕಾರವಾದರೂ ಶರ್ತಬಂಧಿತ ಜೀವನದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 8

कार्यकारणकर्तृत्वे कारणं प्रकृतिं विदु: । भोक्‍तृत्वे सुखदु:खानां पुरुषं प्रकृते: परम् ॥ ८ ॥

ಕಾರ್ಯ-ಕಾರಣ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃತ್ವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತಿಯೆಂದು ಪಂಡಿತರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಪರನಾದ ಪುರುಷನಿಗೆ ಉಂಟಾಗುವ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಭೋಗಾನುಭವವು ಆತ್ಮನಿಂದಲೇ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 9

देवहूतिरुवाच प्रकृते: पुरुषस्यापि लक्षणं पुरुषोत्तम । ब्रूहि कारणयोरस्य सदसच्च यदात्मकम् ॥ ९ ॥

ದೇವಹೂತಿ ಹೇಳಿದರು: ಹೇ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನ್, ದಯವಿಟ್ಟು ಪುರುಷನ ಮತ್ತು ಅವನ ಪ್ರಕೃತಿ-ಶಕ್ತಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ; ಏಕೆಂದರೆ ವ್ಯಕ್ತ-ಅವ್ಯಕ್ತ, ಸತ್-ಅಸತ್ ಸೃಷ್ಟಿ ಈ ಎರಡೂ ಕಾರಣಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ.

Verse 10

श्रीभगवानुवाच यत्तत्‍त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ॥ १० ॥

ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು: ತ್ರಿಗುಣಮಯವಾದ ಈ ಅವ್ಯಕ್ತ, ನಿತ್ಯ, ಸತ್-ಅಸತ್ ಸ್ವರೂಪದ ಕಾರಣಸಮೂಹವನ್ನು ‘ಪ್ರಧಾನ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ವ್ಯಕ್ತಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 11

पञ्चभि: पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदु: ॥ ११ ॥

ಐದು ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳು, ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಅಂತಃಕರಣಗಳು, ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಈ ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ತತ್ತ್ವಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಧಾನಿಕ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 12

महाभूतानि पञ्चैव भूरापोऽग्निर्मरुन्नभ: । तन्मात्राणि च तावन्ति गन्धादीनि मतानि मे ॥ १२ ॥

ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು—ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ. ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು—ಗಂಧ, ರಸ, ರೂಪ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಶಬ್ದ—ಇದು ನನ್ನ ಮತ.

Verse 13

इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसननासिका: । वाक्‍करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ॥ १३ ॥

ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹತ್ತು—ಶ್ರೋತ್ರ, ತ್ವಕ್, ದೃಕ್, ರಸನ, ನಾಸಿಕಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು—ವಾಕ್, ಕೈಗಳು, ಕಾಲುಗಳು, ಮೇಢ್ರ, ಪಾಯು—ಇವು ಹತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 14

मनो बुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यन्तरात्मकम् । चतुर्धा लक्ष्यते भेदो वृत्त्या लक्षणरूपया ॥ १४ ॥

ಅಂತರಂಗವು ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಚಿತ್ತ—ಎಂದು ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳ ಭೇದವು ಅವರವರ ಕಾರ್ಯಭೇದದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 15

एतावानेव सङ्ख्यातो ब्रह्मण: सगुणस्य ह । सन्निवेशो मया प्रोक्तो य: काल: पञ्चविंशक: ॥ १५ ॥

ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವ ತತ್ತ್ವ ‘ಕಾಲ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ತತ್ತ್ವವೆಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ.

Verse 16

प्रभावं पौरुषं प्राहु: कालमेके यतो भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्तु: प्रकृतिमीयुष: ॥ १६ ॥

ಕೆಲವರು ಕಾಲವನ್ನೇ ಪರಮಪುರುಷನ ಪೌರುಷ-ಪ್ರಭಾವವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಕರ್ತೃ ಜೀವಿಗೆ ಅದರಿಂದಲೇ ಮರಣಭಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 17

प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेषस्य मानवि । चेष्टा यत: स भगवान्काल इत्युपलक्षित: ॥ १७ ॥

ಹೇ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಪುತ್ರಿ ತಾಯೇ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಸಾಮ್ಯಯುಕ್ತ ನಿರ್ವಿಶೇಷ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಚೇಷ್ಟೆ ಉಂಟುಮಾಡುವವನು ಅವನೇ ಭಗವಾನ್ ‘ಕಾಲ’; ಅವನಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 18

अन्त: पुरुषरूपेण कालरूपेण यो बहि: । समन्वेत्येष सत्त्वानां भगवानात्ममायया ॥ १८ ॥

ಭಗವಾನ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಸಮನ್ವಯಗೊಳಿಸಿ, ಒಳಗೆ ಪುರುಷರೂಪವಾಗಿ (ಪರಮಾತ್ಮ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಕಾಲರೂಪವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಸರ್ವ ಜೀವಿಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 19

दैवात्क्षुभितधर्मिण्यां स्वस्यां योनौ पर: पुमान् । आधत्त वीर्यं सासूत महत्तत्त्वं हिरण्मयम् ॥ १९ ॥

ಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗಳ ದೈವಗತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಕ್ಷುಭಿತವಾಗಿದಾಗ, ಪರಮ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಅಂತರಂಗ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತನ್ನ ಯೋನಿರೂಪ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ಪ್ರಕೃತಿ ‘ಹಿರಣ್ಮಯ’ ಎನ್ನುವ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 20

विश्वमात्मगतं व्यञ्जन्कूटस्थो जगदङ्कुर: । स्वतेजसापिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तम: ॥ २० ॥

ಹೀಗೆ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ತನ್ನೊಳಗೆ ಎಲ್ಲ ವಿಶ್ವಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ, ಜಗತ್ತಿನ ಅಂಕುರವಾದ ಕೂಟಸ್ಥ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ತೀವ್ರ ಅಂಧಕಾರ—ಆತ್ಮಪ್ರಸ್ವಾಪನ ತಮಸ್ಸನ್ನು—ನುಂಗಿಬಿಡುತ್ತದೆ।

Verse 21

यत्तत्सत्त्वगुणं स्वच्छं शान्तं भगवत: पदम् । यदाहुर्वासुदेवाख्यं चित्तं तन्महदात्मकम् ॥ २१ ॥

ಭಗವಂತನ ಪದವನ್ನು ಅರಿಯುವ ಸ್ವಚ್ಛ, ಶಾಂತ ಸತ್ತ್ವಗುಣಸ್ಥಿತಿ—‘ವಾಸುದೇವ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಚಿತ್ತ (ಚೇತನ)—ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 22

स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्वमिति चेतस: । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथापां प्रकृति: परा ॥ २२ ॥

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾದ ಬಳಿಕ ಚಿತ್ತದ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ—ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಅವಿಕಾರಿತ್ವ ಮತ್ತು ಶಾಂತತೆ. ಭೂಮಿಯ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ನೀರು ಸಹಜವಾಗಿ ನಿರ್ಮಲ, ಮಧುರ ಮತ್ತು ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುವಂತೆ, ಶುದ್ಧ ಚೈತನ್ಯದ ಲಕ್ಷಣ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಶಾಂತಿ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಅವಿಕ್ಷೇಪ.

Verse 23

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವು ವಿಕೃತಿಯಾದಾಗ ಅಹಂಕಾರವು ಪ್ರकटವಾಯಿತು. ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಪ್ರಧಾನವಾದ ಈ ಅಹಂಕಾರ ಮೂರು ವಿಧ—ವೈಕಾರಿಕ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ), ತೈಜಸ (ರಾಜಸ), ತಾಮಸ. ಈ ಮೂರರಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸು, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಮಹಾಭೂತಗಳು ವಿಕಸಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 24

महत्तत्त्वाद्विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यसम्भवात् । क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविध: समपद्यत ॥ २३ ॥ वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतो भव: । मनसश्चेन्द्रियाणां च भूतानां महतामपि ॥ २४ ॥

ಅಹಂಕಾರದ ಮೂರು ಭೇದಗಳು—ವೈಕಾರಿಕ (ಸಾತ್ತ್ವಿಕ), ತೈಜಸ (ರಾಜಸ), ತಾಮಸ—ಇವಗಳಿಂದಲೇ ಮನಸ್ಸು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಮಹಾಭೂತಗಳು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಅಹಂಕಾರವು ಭಗವಂತನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 25

सहस्रशिरसं साक्षाद्यमनन्तं प्रचक्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् ॥ २५ ॥

ಸಹಸ್ರಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳ ಸాక్షಾತ್ ಅನಂತನಾಗಿ ಯಾರು ವರ್ಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೋ, ಆ ಪುರುಷನೇ ‘ಸಂಕರ್ಷಣ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ಅವನೇ ಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ರೂಪವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ.

Verse 26

कर्तृत्वं करणत्वं च कार्यत्वं चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृते: ॥ २६ ॥

ಅಹಂಕಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಕರ್ತೃತ್ವ, ಕರಣತ್ವ (ಸಾಧನಭಾವ) ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯತ್ವ. ಗುಣಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಅದೇ ಅಹಂಕಾರ ಸಾತ್ತ್ವಿಕದಲ್ಲಿ ಶಾಂತ, ರಾಜಸದಲ್ಲಿ ಘೋರ/ಚಟುವಟಿಕೆಯ, ತಾಮಸದಲ್ಲಿ ವಿಮೂಢ/ಜಡ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 27

वैकारिकाद्विकुर्वाणान्मनस्तत्त्वमजायत । यत्सङ्कल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामसम्भव: ॥ २७ ॥

ಸತ್ತ್ವಮಯ ಅಹಂಕಾರದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಮನಸ್ತತ್ತ್ವವು ಹುಟ್ಟಿತು; ಸಂಕಲ್ಪ‑ವಿಕಲ್ಪಗಳಿಂದ ಅದರಿಂದಲೇ ಕಾಮನೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 28

यद्विदुर्ह्यनिरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् । शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभि: शनै: ॥ २८ ॥

ಜೀವನ ಮನಸ್ಸು ‘ಅನಿರುದ್ಧ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಅವನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪರಮ ಅಧೀಶ್ವರ. ಶರದೃತುವಿನ ನೀಲಕಮಲದಂತೆ ಶ್ಯಾಮವರ್ಣ; ಯೋಗಿಗಳು ಅವನನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 29

तैजसात्तु विकुर्वाणाद् बुद्धितत्त्वमभूत्सति । द्रव्यस्फुरणविज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रह: ॥ २९ ॥

ರಜೋಗುಣದ ಅಹಂಕಾರದ ವಿಕಾರದಿಂದ, ಹೇ ಸತೀ, ಬುದ್ಧಿತತ್ತ್ವವು ಹುಟ್ಟಿತು. ವಸ್ತುಗಳು ದೃಶ್ಯವಾಗುವಾಗ ಅವುಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುವುದು ಬುದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯ.

Verse 30

संशयोऽथ विपर्यासो निश्चय: स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तित: पृथक् ॥ ३० ॥

ಸಂಶಯ, ವಿಪರ್ಯಾಸ (ಭ್ರಮ), ನಿಶ್ಚಯ, ಸ್ಮೃತಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆ—ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ—ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 31

तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागश: । प्राणस्य हि क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञानशक्तिता ॥ ३१ ॥

ರಜೋಗುಣದ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಎರಡು ವಿಧದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ—ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗೆ ಅವಲಂಬಿತ; ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಗೆ ಅವಲಂಬಿತ.

Verse 32

तामसाच्च विकुर्वाणाद्भगवद्वीर्यचोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मान्नभ: श्रोत्रं तु शब्दगम् ॥ ३२ ॥

ತಮೋಗುಣದ ಅಹಂಕಾರವು ಭಗವಂತನ ವೀರ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉದ್ವೇಗಗೊಂಡಾಗ ಶಬ್ದ-ತನ್ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಆ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ಆಕಾಶವೂ, ಶಬ್ದಗ್ರಾಹಕ ಶ್ರೋತ್ರೇಂದ್ರಿಯವೂ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು।

Verse 33

अर्थाश्रयत्वं शब्दस्य द्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रत्वं च नभसो लक्षणं कवयो विदु: ॥ ३३ ॥

ತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುವಂತೆ: ಶಬ್ದವು ಅರ್ಥದ ಆಶ್ರಯ, ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಡಗಿರುವ ವಕ್ತಾರನ ಇರುವಿಕೆಯ ಲಿಂಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಕಾಶದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತನ್ಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪ.

Verse 34

भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च । प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसो वृत्तिलक्षणम् ॥ ३४ ॥

ಆಕಾಶತತ್ತ್ವದ ವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ: ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಹೊರ-ಒಳ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯಾಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅಧಿಷ್ಠಾನವಾಗಿರುವುದು.

Verse 35

नभस: शब्दतन्मात्रात्कालगत्या विकुर्वत: । स्पर्शोऽभवत्ततो वायुस्त्वक्स्पर्शस्य च संग्रह: ॥ ३५ ॥

ಶಬ್ದ-ತನ್ಮಾತ್ರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆಕಾಶವು ಕಾಲಗತಿಯ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಪರಿವರ್ತಿತವಾದಾಗ ಸ್ಪರ್ಶ-ತನ್ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಅದರಿಂದ ವಾಯು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶಗ್ರಾಹಕ ತ್ವಗಿಂದ್ರಿಯ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು।

Verse 36

मृदुत्वं कठिनत्वं च शैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वं नभस्वत: ॥ ३६ ॥

ಮೃದುತ್ವ, ಕಠಿಣತ್ವ, ಶೈತ್ಯ, ಉಷ್ಣತ್ವ—ಇವು ಸ್ಪರ್ಶದ ವಿಶೇಷ ಗುಣಗಳು; ಸ್ಪರ್ಶವೇ ವಾಯುವಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತನ್ಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 37

चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्दयो: । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायो: कर्माभिलक्षणम् ॥ ३७ ॥

ವಾಯುವಿನ ಕಾರ್ಯವು ಚಲನೆ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು, ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡುವುದು, ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪಗೊಳಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನೇತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಆಧಾರವಾಗಿರುವುದಾಗಿದೆ.

Verse 38

वायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं दैवेरितादभूत् । समुत्थितं ततस्तेजश्चक्षू रूपोपलम्भनम् ॥ ३८ ॥

ವಾಯು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ-ತನ್ಮಾತ್ರೆಯ ಸಂಯೋಗದಿಂದ, ದೈವಪ್ರೇರಣೆಯಂತೆ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆ ರೂಪಗಳ ವಿಕಾಸದಿಂದ ತೇಜಸ್ಸು (ಅಗ್ನಿ) ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಕಣ್ಣು ಬಣ್ಣসহ ರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 39

द्रव्याकृतित्वं गुणता व्यक्तिसंस्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजस: साध्वि रूपमात्रस्य वृत्तय: ॥ ३९ ॥

ಓ ಸಾಧ್ವಿ ಮಾತೆ, ರೂಪಮಾತ್ರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪರಿಮಾಣ/ಆಕೃತಿ, ಗುಣ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಅಗ್ನಿಯ ರೂಪವು ಅದರ ತೇಜಸ್ಸು, ಅಂದರೆ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಗ್ರಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 40

द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् । तेजसो वृत्तयस्त्वेता: शोषणं क्षुत्तृडेव च ॥ ४० ॥

ಅಗ್ನಿಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು—ಪ್ರಕಾಶಿಸುವುದು, ಬೇಯಿಸುವುದು, ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು, ಚಳಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದು, ಒಣಗಿಸುವುದು/ಆವಿಯಾಗಿಸುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ಹಸಿವು-ದಾಹ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವುದು-ಕುಡಿಯುವುದು ಎಂಬ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು.

Verse 41

रूपमात्राद्विकुर्वाणात्तेजसो दैवचोदितात् । रसमात्रमभूत्तस्मादम्भो जिह्वा रसग्रह: ॥ ४१ ॥

ರೂಪ-ತನ್ಮಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ತೇಜಸ್ಸು (ಅಗ್ನಿ) ವಿಕಾರಗೊಂಡಾಗ, ದೈವಚೋದನೆಯಿಂದ ರಸ-ತನ್ಮಾತ್ರ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ರಸದಿಂದ ನೀರು ಹುಟ್ಟಿ, ರಸವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವ ಜಿಹ್ವೆಯೂ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

Verse 42

कषायो मधुरस्तिक्त: कट्‍वम्‍ल इति नैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एको विभिद्यते ॥ ४२ ॥

ರುಚಿ ಸ್ವಭಾವತಃ ಒಂದೇ ಆದರೂ, ಭೌತಿಕ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಕಾರದಿಂದ ಅದು ಕಷಾಯ, ಮಧುರ, ತಿಕ್ತ, ಕಟು, ಆಮ್ಲ, ಲವಣ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಗೆ ವಿಭಜಿತವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 43

क्लेदनं पिण्डनं तृप्ति: प्राणनाप्यायनोन्दनम् । तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमा: ॥ ४३ ॥

ನೀರಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತೇವಗೊಳಿಸುವುದು, ಮಿಶ್ರಣಗಳನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸುವುದು, ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುವುದು, ಪ್ರಾಣಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುವುದು, ಮೃದುಗೊಳಿಸುವುದು, ಉಷ್ಣತೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುವುದು, ಜಲಾಶಯಗಳನ್ನು ನಿರಂತರ ತುಂಬಿಸುವುದು, ದಾಹ ಶಮನದಿಂದ ತಾಜಾತನ ನೀಡುವುದು।

Verse 44

रसमात्राद्विकुर्वाणादम्भसो दैवचोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात्पृथ्वी घ्राणस्तु गन्धग: ॥ ४४ ॥

ನೀರು ರಸ-ತನ್ಮಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ದೈವವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಳ್ಳುವಾಗ, ಅದರಿಂದ ಗಂಧ-ತನ್ಮಾತ್ರೆ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಸುಗಂಧವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತೇವೆ।

Verse 45

करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोग्राम्‍लादिभि: पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एको विभिद्यते ॥ ४५ ॥

ಗಂಧ ಸ್ವಭಾವತಃ ಒಂದೇ; ಆದರೆ ಸಂಯುಕ್ತ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಮಾಣ-ವೈಷಮ್ಯದಿಂದ ಅದು ಮಿಶ್ರ, ದುರ್ಗಂಧ, ಸುಗಂಧ, ಮೃದು, ತೀವ್ರ, ಆಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಭೇದಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।

Verse 46

भावनं ब्रह्मण: स्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्त्वगुणोद्भेद: पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ॥ ४६ ॥

ಭೂಮಿಯ ಕಾರ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳು—ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ರೂಪಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು, ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು, ಘಟಾದಿ ಧಾರಣಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು; ಅಂದರೆ ಭೂಮಿ ಎಲ್ಲ ತತ್ತ್ವಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಜೀವಗುಣಗಳಿಗೂ ಆಧಾರ ಹಾಗೂ ಪೋಷಣಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ।

Verse 47

नभोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्छ्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य तत्स्पर्शनं विदु: ॥ ४७ ॥

ಆಕಾಶದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾದ ‘ಶಬ್ದ’ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೋ ಅದನ್ನು ಶ್ರೋತ್ರ (ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾದ ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೋ ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶನೇಂದ್ರಿಯ (ತ್ವಚೆ) ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 48

तेजोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तच्चक्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदु: । भूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य स घ्राण उच्यते ॥ ४८ ॥

ತೇಜಸ್ಸಿನ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾದ ‘ರೂಪ’ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೋ ಅದನ್ನು ಚಕ್ಷು (ದೃಷ್ಟಿ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಜಲದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾದ ‘ರಸ’ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೋ ಅದನ್ನು ರಸನ (ಜಿಹ್ವೆ) ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಭೂಮಿಯ ವಿಶೇಷ ಗುಣವಾದ ‘ಗಂಧ’ ಯಾವ ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ವಿಷಯವೋ ಅದನ್ನು ಘ್ರಾಣ (ಮೂಗು) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 49

परस्य द‍ृश्यते धर्मो ह्यपरस्मिन्समन्वयात् । अतो विशेषो भावानां भूमावेवोपलक्ष्यते ॥ ४९ ॥

ಕಾರಣವು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ, ಮೊದಲಿನ ಧರ್ಮವು ನಂತರದಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ವಿಶೇಷತೆಗಳು ಭೂಮಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 50

एतान्यसंहत्य यदा महदादीनि सप्त वै । कालकर्मगुणोपेतो जगदादिरुपाविशत् ॥ ५० ॥

ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಾದಿ ಈ ಏಳು ವಿಭಾಗಗಳು ಮಿಶ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಜಗದಾದಿಯಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಕಾಲ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು.

Verse 51

ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् । उत्थितं पुरुषो यस्मादुदतिष्ठदसौ विराट् ॥ ५१ ॥

ನಂತರ ಭಗವಂತನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಚೇತನಗೊಂಡು ಪರಸ್ಪರ ಯುಕ್ತವಾದ ಆ ಏಳು ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಒಂದು ಅಚೇತನ ಅಂಡವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿರಾಟ್ ಪುರುಷನು ಪ್ರಕಟನಾದನು.

Verse 52

एतदण्डं विशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरै: । तोयादिभि: परिवृतं प्रधानेनावृतैर्बहि: । यत्र लोकवितानोऽयं रूपं भगवतो हरे: ॥ ५२ ॥

ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ-ಅಂಡವು ಭೌತಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಕಟನೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜಲ, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಆಕಾಶ, ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಎಂಬ ಪದರಗಳು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತುಪಟ್ಟು ದಪ್ಪವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ಇದನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತವೆ; ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಅಂಡದೊಳಗೆ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ವಿರಾಟ್-ರೂಪವಿದ್ದು, ಅದರ ಅಂಗಗಳಾಗಿ ಚತುರ್ದಶ ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ.

Verse 53

हिरण्मयादण्डकोशादुत्थाय सलिलेशयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ॥ ५३ ॥

ಜಲದ ಮೇಲೆ ಶಯನಿಸಿದ್ದ ಆ ಸುವರ್ಣಮಯ ಅಂಡಕೋಶದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಭಗವಾನ್ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅದನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು.

Verse 54

निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् । वाण्या वह्निरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयो: ॥ ५४ ॥

ಮೊದಲು ಅವನಲ್ಲಿ ಬಾಯಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ನಂತರ ವಾಕ್ಇಂದ್ರಿಯ (ವಾಣಿ) ಉದ್ಭವಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಆ ಇಂದ್ರಿಯದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಅಗ್ನಿದೇವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಬಳಿಕ ಎರಡು ನಾಸಾರಂಧ್ರಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣ—ಜೀವವಾಯು—ಪ್ರಕಟವಾದವು.

Verse 55

घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयो: । तस्मात्सूर्यो न्यभिद्येतां कर्णौ श्रोत्रं ततो दिश: ॥ ५५ ॥

ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯದ ನಂತರ ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ವಾಯುದೇವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ನಂತರ ವಿರಾಟ್-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿ-ಇಂದ್ರಿಯ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅದರ ಬಳಿಕ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಸೂರ್ಯದೇವನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಮುಂದಾಗಿ ಎರಡು ಕಿವಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಅದರೊಂದಿಗೆ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಧಿದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು.

Verse 56

निर्बिभेद विराजस्त्वग्रोमश्मश्रवादयस्तत: । तत ओषधयश्चासन् शिश्नं निर्बिभिदे तत: ॥ ५६ ॥

ನಂತರ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಚರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ರೋಮ, ಮೀಸೆ, ಗಡ್ಡ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲಾ ಔಷಧಿ-ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವನಸ್ಪತಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ನಂತರ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯವೂ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

Verse 57

रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् । गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्कर: ॥ ५७ ॥

ಅನಂತರ ರೇತಸ್ಸು (ಪ್ರಜನನಶಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಜಲಗಳ ಅಧಿದೇವತೆ ಪ್ರಕಟವಾದರು. ಬಳಿಕ ಗುದು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಗುದುದಿಂದ ಅಪಾನವಾಯು, ಮತ್ತು ಅಪಾನದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ವಲೋಕಭಯಂಕರ ಮೃತ್ಯುದೇವನು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

Verse 58

हस्तौ च निरभिद्येतां बलं ताभ्यां तत: स्वराट् । पादौ च निरभिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततो हरि: ॥ ५८ ॥

ನಂತರ ಪ್ರಭುವಿನ ವಿರಾಟ್ ರೂಪದ ಎರಡು ಕೈಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಡಿದು ಬಿಡುವ ಶಕ್ತಿ, ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ಸ್ವರಾಟ್ ಇಂದ್ರನು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಮುಂದಾಗಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಲನೆಯ ಕ್ರಿಯೆ, ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ಹರಿ (ವಿಷ್ಣು) ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

Verse 59

नाड्योऽस्य निरभिद्यन्त ताभ्यो लोहितमाभृतम् । नद्यस्तत: समभवन्नुदरं निरभिद्यत ॥ ५९ ॥

ನಂತರ ವಿರಾಟ್ ದೇಹದ ನಾಡಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಅವುಗಳಿಂದ ಲೋಹಿತ ಅಂದರೆ ರಕ್ತ ಉಂಟಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ನದಿಗಳು (ನಾಡಿಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ದೇವತೆಗಳು) ಪ್ರಕಟವಾದವು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಉದರವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.

Verse 60

क्षुत्पिपासे तत: स्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अथास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ॥ ६० ॥

ನಂತರ ಹಸಿವು ಮತ್ತು ದಾಹವು ಉದಯಿಸಿದವು; ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಸಮುದ್ರಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಬಳಿಕ ಹೃದಯವು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಹೃದಯದ ನಂತರ ಮನಸ್ಸು ಉದಯಿಸಿತು.

Verse 61

मनसश्चन्द्रमा जातो बुद्धिर्बुद्धेर्गिरां पति: । अहङ्कारस्ततो रुद्रश्चित्तं चैत्यस्ततोऽभवत् ॥ ६१ ॥

ಮನಸ್ಸಿನ ನಂತರ ಚಂದ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ಬಳಿಕ ಬುದ್ಧಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ಬುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ವಾಣಿಯ ಪತಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ನಂತರ ಅಹಂಕಾರ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ರುದ್ರ (ಶಿವ) ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು; ರುದ್ರನ ನಂತರ ಚಿತ್ತ ಮತ್ತು ಚೈತ್ಯ—ಚೇತನೆಯ ಅಧಿದೇವತೆ—ಪ್ರಕಟವಾದವು.

Verse 62

एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्योत्थापनेऽशकन् । पुनराविविशु: खानि तमुत्थापयितुं क्रमात् ॥ ६२ ॥

ಈ ರೀತಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾತೃಗಳು ತಮ್ಮ ಉದ್ಭವಾಧಾರವಾದ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸಲು ಬಯಸಿದರು. ಆದರೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ಅವನನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸಲು ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಅವನ ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು.

Verse 63

वह्निर्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्तदा विराट् । घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६३ ॥

ಅಗ್ನಿದೇವನು ವಾಕ್‌ಇಂದ್ರಿಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ವಾಯುದೇವನು ಘ್ರಾಣೇಂದ್ರಿಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ನಾಸಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ಅವನು ಜಾಗೃತನಾಗಲಿಲ್ಲ.

Verse 64

अक्षिणी चक्षुषादित्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । श्रोत्रेण कर्णौ च दिशो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६४ ॥

ಸೂರ್ಯದೇವನು ದೃಷ್ಟಿ ಇಂದ್ರಿಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ದೇವತೆಗಳು ಶ್ರವಣೇಂದ್ರಿಯದೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು; ಆದರೂ ಅವನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ.

Verse 65

त्वचं रोमभिरोषध्यो नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६५ ॥

ಚರ್ಮದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ದೇವತೆಗಳು ಹಾಗೂ ಔಷಧಿ-ಸಸ್ಯಗಳು ದೇಹರೋಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು; ಆದರೂ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ನಂತರ ಜಲದ ಅಧಿಷ್ಠಾತ ದೇವನು ಪ್ರಜನನಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ಅವನು ಏಳಲಿಲ್ಲ.

Verse 66

गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हस्ताविन्द्रो बलेनैव नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६६ ॥

ಮೃತ್ಯುದೇವನು ಅಪಾನವಾಯುವೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಗುದದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಕ್ರಿಯಾಶೀಲನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ಹಿಡಿದು ಬಿಡುವ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು; ಆದರೂ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಎದ್ದಿಲ್ಲ.

Verse 67

विष्णुर्गत्यैव चरणौ नोदतिष्ठत्तदा विराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६७ ॥

ವಿಷ್ಣು ಗತಿಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಆಗಲೂ ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಾಡಿಗಳು ಹಾಗೂ ನದಿಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ, ಆ ವಿಶ್ವದೇಹ ಕದಲಲಿಲ್ಲ.

Verse 68

क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्तदा विराट् । हृदयं मनसा चन्द्रो नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६८ ॥

ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮುದ್ರವು ಅವನ ಉದರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ವಿರಾಟ್ ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ ಚಂದ್ರದೇವನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ವಿರಾಟ್ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ.

Verse 69

बुद्ध्या ब्रह्मापि हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् । रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्तदा विराट् ॥ ६९ ॥

ಬುದ್ಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ವಿರಾಟ್ ಎದ್ದಿಲ್ಲ. ಅಹಂಕಾರದೊಂದಿಗೆ ರುದ್ರನೂ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ವಿರಾಟ್ ಕದಲಲಿಲ್ಲ.

Verse 70

चित्तेन हृदयं चैत्य: क्षेत्रज्ञ: प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुष: सलिलादुदतिष्ठत ॥ ७० ॥

ಆದರೆ ಚೈತ್ಯ ಅಂತర్యಾಮಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಚಿತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನು ಕಾರಣಜಲಗಳಿಂದ ಎದ್ದನು.

Verse 71

यथा प्रसुप्तं पुरुषं प्राणेन्द्रियमनोधिय: । प्रभवन्ति विना येन नोत्थापयितुमोजसा ॥ ७१ ॥

ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಾಣ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿ—ಅವನಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರೂ—ತಮ್ಮ ಬಲದಿಂದ ಎಬ್ಬಿಸಲಾರವು; ಪರಮಾತ್ಮನ ಸಹಾಯದಿಂದಲೇ ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

Verse 72

तमस्मिन्प्रत्यगात्मानं धिया योगप्रवृत्तया । भक्त्या विरक्त्या ज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत् ॥ ७२ ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಭಕ್ತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ವಿವೇಚಿಸಿ, ಈ ದೇಹದಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ದೇಹಾತೀತನಾದ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಅಂತರಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು।