Adhyaya 11

Verse 1

मैत्रेय उवाच चरम: सद्विशेषाणामनेकोऽसंयुत: सदा । परमाणु: स विज्ञेयो नृणामैक्यभ्रमो यत: ॥ १ ॥

ಮೈತ್ರೇಯರು ಹೇಳಿದರು—ಪದಾರ್ಥವಿಶೇಷಗಳ ಅಂತಿಮ ತತ್ತ್ವ ಪರಮಾಣು; ಅದು ಸದಾ ಅನೇಕವಾಗಿಯೂ, ಅವಿಭಾಜ್ಯವಾಗಿಯೂ, ಅಸಂಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನೇ ಪರಮಾಣು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ದೇಹವು ಒಂದೇ ಎಂಬ ಭ್ರಮೆ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಅದರಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ರೂಪಗಳ ಲಯವಾದ ಮೇಲೂ ಅದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Verse 2

सत एव पदार्थस्य स्वरूपावस्थितस्य यत् । कैवल्यं परममहानविशेषो निरन्तर: ॥ २ ॥

ಸತ್-ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ಪದಾರ್ಥವು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲೇ ಭೇದರಹಿತವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಏಕತ್ವವಾಗಿ ಇರುವುದೇ ಪರಮ ಮಹಾನ್ ಕೈವಲ್ಯ. ದೇಹಾದಿ ಭೇದಗಳು ಕಾಣಿಸಿದರೂ, ಪರಮಾಣುಗಳೇ ಸಮಸ್ತ ವ್ಯಕ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಕಟನೆಗೆ ಆಧಾರ.

Verse 3

एवं कालोऽप्यनुमित: सौक्ष्म्ये स्थौल्ये च सत्तम । संस्थानभुक्त्या भगवानव्यक्तो व्यक्तभुग्विभु: ॥ ३ ॥

ಹೇ ಸತ್ತಮ! ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ದೇಹಸಮೂಹಗಳ ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗದ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುವುದರಿಂದ ಕಾಲವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಆ ಕಾಲವು ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ಶಕ್ತಿ; ಅವರು ಅವ್ಯಕ್ತರಾಗಿದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ಚಲನೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವರು, ವ್ಯಕ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಭೋಕ್ತಾ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ವಿಭು.

Verse 4

स काल: परमाणुर्वै यो भुङ्क्ते परमाणुताम् । सतोऽविशेषभुग्यस्तु स काल: परमो महान् ॥ ४ ॥

ಪರಮಾಣು-ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಕಾಲವೇ ಪರಮಾಣು-ಕಾಲ. ಅವ್ಯಕ್ತ ಪರಮಾಣು-ಸಮಷ್ಟಿಯ ಅವಿಶೇಷ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಆಳುವ ಕಾಲವೇ ಪರಮ ಮಹಾನ್ ಮಹಾಕಾಲ.

Verse 5

अणुर्द्वौ परमाणु स्यात्त्रसरेणुस्त्रय: स्मृत: । जालार्करश्म्यवगत: खमेवानुपतन्नगात् ॥ ५ ॥

ಎರಡು ಅಣುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಪರಮಾಣು; ಮೂರು ಪರಮಾಣುಗಳು ಸೇರಿ ತ್ರಸರೆಣು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕಿಟಕಿಯ ಜಾಲಿಯ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ಒಳಬರುವ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತ್ರಸರೆಣು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅದು ಆಕಾಶದತ್ತ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.

Verse 6

त्रसरेणुत्रिकं भुङ्क्ते य: काल: स त्रुटि: स्मृत: । शतभागस्तु वेध: स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लव: स्मृत: ॥ ६ ॥

ಮೂರು ತ್ರಸರೆಣುಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಕಾಲವನ್ನು ತ್ರುಟಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ನೂರು ತ್ರುಟಿಗಳು ಒಂದು ವೇಧ; ಮೂರು ವೇಧಗಳು ಒಂದು ಲವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 7

निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रय: क्षण: । क्षणान् पञ्च विदु: काष्ठां लघु ता दश पञ्च च ॥ ७ ॥

ಮೂರು ಲವಗಳ ಕಾಲವೇ ಒಂದು ನಿಮೇಷ; ಮೂರು ನಿಮೇಷಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ. ಐದು ಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದು ಕಾಷ್ಠಾ, ಹದಿನೈದು ಕಾಷ್ಠಾಗಳು ಒಂದು ಲಘು ಆಗುತ್ತವೆ.

Verse 8

लघूनि वै समाम्नाता दश पञ्च च नाडिका । ते द्वे मुहूर्त: प्रहर: षड्याम: सप्त नृणाम् ॥ ८ ॥

ಹದಿನೈದು ಲಘುಗಳು ಸೇರಿ ಒಂದು ನಾಡಿಕಾ (ದಂಡ) ಆಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ದಂಡಗಳು ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ; ಮಾನವ ಗಣನೆಗೆ ಆರು ಅಥವಾ ಏಳು ದಂಡಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಹರ (ಯಾಮ).

Verse 9

द्वादशार्धपलोन्मानं चतुर्भिश्चतुरङ्गुलै: । स्वर्णमाषै: कृतच्छिद्रं यावत्प्रस्थजलप्लुतम् ॥ ९ ॥

ನಾಡಿಕಾ (ದಂಡ) ಅಳೆಯುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಾಡೆ ಆರು ಪಲ ತೂಕದ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗುಲ ಉದ್ದ, ನಾಲ್ಕು ಮಾಷ ತೂಕದ ಚಿನ್ನದ ಶಲಾಕೆಯಿಂದ ರಂಧ್ರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಾಗ ಪಾತ್ರ ತುಂಬಿ ಉಕ್ಕುವವರೆಗೆ ಇರುವ ಕಾಲವೇ ಒಂದು ದಂಡ.

Verse 10

यामाश्चत्वारश्चत्वारो मर्त्यानामहनी उभे । पक्ष: पञ्चदशाहानि शुक्ल: कृष्णश्च मानद ॥ १० ॥

ಮನುಷ್ಯರ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲೂ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಹರಗಳು (ಯಾಮಗಳು) ಇವೆ ಎಂದು ಗಣನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಹದಿನೈದು ದಿನ-ರಾತ್ರಿಗಳು ಒಂದು ಪಕ್ಷ; ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು ಇವೆ.

Verse 11

तयो: समुच्चयो मास: पितृणां तदहर्निशम् । द्वौ तावृतु: षडयनं दक्षिणं चोत्तरं दिवि ॥ ११ ॥

ಶುಕ್ಲ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣ—ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಸಮುಚ್ಚಯವೇ ಒಂದು ತಿಂಗಳು; ಪಿತೃಲೋಕಕ್ಕೆ ಅದೇ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ. ಅಂಥ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳು ಒಂದು ಋತು; ಆರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಸೂರ್ಯನ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಯನ ಎಂಬ ಅಯನವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 12

अयने चाहनी प्राहुर्वत्सरो द्वादश स्मृत: । संवत्सरशतं नृणां परमायुर्निरूपितम् ॥ १२ ॥

ದೇವತೆಗಳ ಒಂದು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎರಡು ಅಯನಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಯ ಸಂಯೋಗವೇ ಮಾನವರಿಗೆ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಂವತ್ಸರ. ಮಾನವನ ಪರಮಾಯು ನೂರು ವರ್ಷವೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 13

ग्रहर्क्षताराचक्रस्थ: परमाण्वादिना जगत् । संवत्सरावसानेन पर्येत्यनिमिषो विभु: ॥ १३ ॥

ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ತಾರೆಗಳು, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಪಿಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಪರಮಾಣುಗಳವರೆಗೆ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ; ನಿತ್ಯ ಕಾಲರೂಪವಾಗಿ ಇರುವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ನಿಯಮದಿಂದ ಅವು ಸಂವತ್ಸರಚಕ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 14

संवत्सर: परिवत्सर इडावत्सर एव च । अनुवत्सरो वत्सरश्च विदुरैवं प्रभाष्यते ॥ १४ ॥

ಸಂವತ್ಸರ, ಪರಿವತ್ಸರ, ಇಡಾವತ್ಸರ, ಅನುವತ್ಸರ ಮತ್ತು ವತ್ಸರ—ಆಕಾಶಮಂಡಲದಲ್ಲಿನ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಗಳ ಗತಿಚಕ್ರಗಳಿಗೆ ಈ ಐದು ಹೆಸರುಗಳಿವೆ ಎಂದು ವಿದುರು ಹೇಳಿದರು.

Verse 15

य: सृज्यशक्तिमुरुधोच्छ्‌वसयन् स्वशक्त्या पुंसोऽभ्रमाय दिवि धावति भूतभेद: । कालाख्यया गुणमयं क्रतुभिर्वितन्वं- स्तस्मै बलिं हरत वत्सरपञ्चकाय ॥ १५ ॥

ಓ ವಿದುರೆ! ಸೂರ್ಯನು ತನ್ನ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಜೀವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಸಿರೆಬ್ಬಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೌತಿಕ ಆಸಕ್ತಿಯ ಮೋಹದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲು ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಯಜ್ಞಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುವ ಕಾಲರೂಪ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಪೂಜಾಸಾಮಗ್ರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅರ್ಘ್ಯ-ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿರಿ.

Verse 16

विदुर उवाच पितृदेवमनुष्याणामायु: परमिदं स्मृतम् । परेषां गतिमाचक्ष्व ये स्यु:कल्पाद् बहिर्विद: ॥ १६ ॥

ವಿದುರು ಹೇಳಿದರು: ಪಿತೃಲೋಕ, ದೇವಲೋಕ ಮತ್ತು ಮಾನವರ ಆಯುಷ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಾನು ಪರಮವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಂಡೆ. ಈಗ ದಯವಿಟ್ಟು ಕಲ್ಪದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಮೀರಿರುವ ಮಹಾಪಂಡಿತರಾದ ಜೀವಿಗಳ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

Verse 17

भगवान् वेद कालस्य गतिं भगवतो ननु । विश्वं विचक्षते धीरा योगराद्धेन चक्षुषा ॥ १७ ॥

ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ! ನೀವು ಭಗವಂತನ ಕಾಲರೂಪವಾದ ನಿತ್ಯಕಾಲದ ಗತಿಯನ್ನು ಅರಿತಿರುವಿರಿ. ಯೋಗದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿಯಾಗಿ ಸರ್ವವಿಶ್ವವನ್ನು ಕಾಣುವಿರಿ.

Verse 18

मैत्रेय उवाच कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । दिव्यैर्द्वादशभिर्वर्षै: सावधानं निरूपितम् ॥ १८ ॥

ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ವಿದುರ! ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ ಮತ್ತು ಕಲಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳನ್ನು ಚತುರ್ಯುಗವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಅವಧಿ ದೇವವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳೆಂದು ನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 19

चत्वारि त्रीणि द्वै चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । संख्यातानि सहस्राणि द्विगुणानि शतानि च ॥ १९ ॥

ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು, ತ್ರೇತೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು, ದ್ವಾಪರದಲ್ಲಿ ಎರಡು, ಕಲಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು—ಸಾವಿರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ; ಮತ್ತು ನೂರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಅದರ ದ್ವಿಗುಣ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃತ 4800, ತ್ರೇತಾ 3600, ದ್ವಾಪರ 2400, ಕಲಿ 1200 ದೇವವರ್ಷಗಳು.

Verse 20

सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तर्य: काल: शतसंख्ययो: । तमेवाहुर्युगं तज्ज्ञा यत्र धर्मो विधीयते ॥ २० ॥

ಪ್ರತಿ ಯುಗದ ಮುನ್ನೂ ನಂತರವೂ ಇರುವ ಸಂಕ್ರಮಣಕಾಲಗಳು—ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಕೆಲವು ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ಖಗೋಳಜ್ಞರು ‘ಯುಗಸಂಧ್ಯೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕರ್ಮಗಳು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 21

धर्मश्चतुष्पान्मनुजान् कृते समनुवर्तते । स एवान्येष्वधर्मेण व्येति पादेन वर्धता ॥ २१ ॥

ಹೇ ವಿದುರ! ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು; ಆದರೆ ಇತರ ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಧರ್ಮವು ಒಂದೊಂದು ಪಾದವಾಗಿ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ.

Verse 22

त्रिलोक्या युगसाहस्रं बहिराब्रह्मणो दिनम् । तावत्येव निशा तात यन्निमीलति विश्वसृक् ॥ २२ ॥

ತ್ರಿಲೋಕ (ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ಥ್ಯ, ಪಾತಾಳ)ಗಳ ಹೊರಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಸಾವಿರಗುಣವೇ ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ. ಅಷ್ಟೇ ಅವಧಿ ಬ್ರಹ್ಮರಾತ್ರಿ; ಆಗ ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾನೆ.

Verse 23

निशावसान आरब्धो लोककल्पोऽनुवर्तते । यावद्दिनं भगवतो मनून् भुञ्जंश्चतुर्दश ॥ २३ ॥

ಬ್ರಹ್ಮರಾತ್ರಿಯ ಅಂತ್ಯವಾದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮದಿನದಲ್ಲಿ ಲೋಕಕಲ್ಪವು ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ಭಗವಾನ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ತನಕ ಅದು ಇರುತ್ತದೆ.

Verse 24

स्वं स्वं कालं मनुर्भुङ्क्ते साधिकां ह्येकसप्ततिम् ॥ २४ ॥

ಪ್ರತಿ ಮನು ತನ್ನ ತನ್ನ ಕಾಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಚಕ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು.

Verse 25

मन्वन्तरेषु मनवस्तद्वंश्या ऋषय: सुरा: । भवन्ति चैव युगपत्सुरेशाश्चानु ये च तान् ॥ २५ ॥

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದ ಅಂತ್ಯದ ನಂತರ ಮುಂದಿನ ಮನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ವಿವಿಧ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಳುವ ಅವನ ವಂಶಜರೂ ಜೊತೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು, ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಅನುಚರರಾದ ಗಂಧರ್ವಾದಿಗಳು ಮನು ಜೊತೆಗೇ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 26

एष दैनन्दिन: सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्तन: । तिर्यङ्‌नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्मभि: ॥ २६ ॥

ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ದಿನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ದೈನಂದಿನ ಸೃಷ್ಟಿ; ಇದರಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳು (ಸ್ವರ್ಗ, ಮರ್ಥ್ಯ, ಪಾತಾಳ) ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಿರ್ಯಕ್ (ಪ್ರಾಣಿಗಳು), ಮಾನವರು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಲಯಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 27

मन्वन्तरेषु भगवान् बिभ्रत्सत्त्वं स्वमूर्तिभि: । मन्वादिभिरिदं विश्वमवत्युदितपौरुष: ॥ २७ ॥

ಪ್ರತಿ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ತನ್ನ ಅಂತರಂಗ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ ಮನು ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿ, ಪ್ರಕಟಿತ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಈ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 28

तमोमात्रामुपादाय प्रतिसंरुद्धविक्रम: । कालेनानुगताशेष आस्ते तूष्णीं दिनात्यये ॥ २८ ॥

ದಿನಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಮೋಗುಣದ ಅಲ್ಪಾಂಶದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಶ್ವದ ಬಲಿಷ್ಠ ಚಲನೆ ಸಂಯಮಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಕಾಲದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ಆ ಲಯದಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತದೆ।

Verse 29

तमेवान्वपिधीयन्ते लोको भूरादयस्त्रय: । निशायामनुवृत्तायां निर्मुक्तशशिभास्करम् ॥ २९ ॥

ಬ್ರಹ್ಮನ ರಾತ್ರಿಯು ಬಂದಾಗ ಭೂರ್ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಅಡಗುತ್ತವೆ; ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಕಾಂತಿಯೂ ಮಂಗುತ್ತದೆ।

Verse 30

त्रिलोक्यां दह्यमानायां शक्त्या सङ्कर्षणाग्निना । यान्त्यूष्मणा महर्लोकाज्जनं भृग्वादयोऽर्दिता: ॥ ३० ॥

ಸಂಕರ್ಷಣನ ಬಾಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಅಗ್ನಿಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೆಳಗಿನ ಮೂರು ಲೋಕಗಳು ದಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರಲು, ಆ ಭೀಕರ ಉಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಭೃಗು ಮೊದಲಾದ ಮಹರ್ಲೋಕದ ಋಷಿಗಳು ಜನಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 31

तावत्‍त्रिभुवनं सद्य: कल्पान्तैधितसिन्धव: । प्लावयन्त्युत्कटाटोपचण्डवातेरितोर्मय: ॥ ३१ ॥

ಪ್ರಳಯದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಾಂತದಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬಿದ ಸಮುದ್ರಗಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಉಕ್ಕಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತವೆ; ಭೀಕರ ಚಂಡಮಾರುತದಿಂದ ಎದ್ದ ಕ್ರೂರ ಅಲೆಗಳು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ತ್ರಿಭುವನವನ್ನು ಜಲಮಯಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ।

Verse 32

अन्त: स तस्मिन् सलिल आस्तेऽनन्तासनो हरि: । योगनिद्रानिमीलाक्ष: स्तूयमानो जनालयै: ॥ ३२ ॥

ಅನಂತಶಯನವಾದ ಅನಂತಾಸನದ ಮೇಲೆ ಜಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಹರಿ ಯೋಗನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿ ಶಯನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಲೋಕವಾಸಿಗಳು ಕರಜೋಡಿಸಿ ಅವನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 33

एवंविधैरहोरात्रै: कालगत्योपलक्षितै: । अपक्षितमिवास्यापि परमायुर्वय: शतम् ॥ ३३ ॥

ಹೀಗೆ ಕಾಲಗತಿಯಿಂದ ಗುರುತಾಗುವ ಅಹೋರಾತ್ರಿಗಳ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಯುಷ್ಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳಿಗೂ ಲೋಕಕಾಲ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಮಾಯುಷ್ಯ ನೂರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟೇ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 34

यदर्धमायुषस्तस्य परार्धमभिधीयते । पूर्व: परार्धोऽपक्रान्तो ह्यपरोऽद्य प्रवर्तते ॥ ३४ ॥

ಬ್ರಹ್ಮನ ನೂರು ವರ್ಷದ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ—ಮೊದಲ ಪರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಪರಾರ್ಧ—ವಿಭಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೊದಲ ಪರಾರ್ಧ ಕಳೆದಿದೆ; ಎರಡನೆಯದು ಈಗ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ.

Verse 35

पूर्वस्यादौ परार्धस्य ब्राह्मो नाम महानभूत् । कल्पो यत्राभवद्ब्रह्मा शब्दब्रह्मेति यं विदु: ॥ ३५ ॥

ಮೊದಲ ಪರಾರ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಾಹ್ಮ-ಕಲ್ಪ’ ಎಂಬ ಮಹಾಕಲ್ಪ ಉಂಟಾಯಿತು; ಅಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನ ಜನನದೊಂದಿಗೆ ವೇದಗಳು ‘ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ’ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಪ್ರಕಟವಾದವು ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 36

तस्यैव चान्ते कल्पोऽभूद् यं पाद्ममभिचक्षते । यद्धरेर्नाभिसरस आसील्लोकसरोरुहम् ॥ ३६ ॥

ಅದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮ-ಕಲ್ಪದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಪಾದ್ಮ-ಕಲ್ಪ’ ಉಂಟಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಹರಿಯ ನಾಭಿ-ಸರೋವರದ ಜಲಾಶಯದಿಂದ ವಿಶ್ವಕಮಲ—ಲೋಕಪದ್ಮ—ಮೊಳಕೆಯೊಡೆದಿತು.

Verse 37

अयं तु कथित: कल्पो द्वितीयस्यापि भारत । वाराह इति विख्यातो यत्रासीच्छूकरो हरि: ॥ ३७ ॥

ಹೇ ಭಾರತವಂಶಜನೇ! ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ಜೀವನದ ದ್ವಿತೀಯ ಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಪ; ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಶೂಕರ (ವರಾಹ) ಅವತಾರವಾಗಿ ಪ್ರकटಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ವಾರಾಹ-ಕಲ್ಪ’ವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ.

Verse 38

कालोऽयं द्विपरार्धाख्यो निमेष उपचर्यते । अव्याकृतस्यानन्तस्य ह्यनादेर्जगदात्मन: ॥ ३८ ॥

‘ದ್ವಿ-ಪರಾರ್ಧ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಕಾಲಮಾನವು, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಅನಂತ, ಅನಾದಿ ಹಾಗೂ ಜಗದಾತ್ಮನಾದ ಪರಮಪುರುಷನಿಗೆ ಒಂದು ನಿಮೇಷದಷ್ಟೇ ಎಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 39

कालोऽयं परमाण्वादिर्द्विपरार्धान्त ईश्वर: । नैवेशितुं प्रभुर्भूम्न ईश्वरो धाममानिनाम् ॥ ३९ ॥

ಈ ಶಾಶ್ವತ ಕಾಲವು ಪರಮಾಣುವಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಆಯುಷ್ಯದ ದ್ವಿ-ಪರಾರ್ಧಾಂತವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ನಿಯಂತ್ರಕ; ಆದರೂ ಅದು ಪರಮ ಪ್ರಭುವಿನ ಅಧೀನ. ಕಾಲವು ದೇಹಾಭಿಮಾನಿಗಳನ್ನಷ್ಟೇ—ಸತ್ಯಲೋಕಾದಿ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳವರೆಗೆ—ವಶಪಡಿಸಬಲ್ಲದು.

Verse 40

विकारै: सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृत: । आण्डकोशो बहिरयं पञ्चाशत्कोटिविस्तृत: ॥ ४० ॥

ಎಂಟು ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿಕಾರಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶೇಷಾದಿ ಆವರಣಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಅಂಡಕೋಶವು ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತು ಕೋಟಿ ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತಾರ ಹೊಂದಿದೆ.

Verse 41

दशोत्तराधिकैर्यत्र प्रविष्ट: परमाणुवत् । लक्ष्यतेऽन्तर्गताश्चान्ये कोटिशो ह्यण्डराशय: ॥ ४१ ॥

ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆವರಣವೂ ಹಿಂದಿನದಕ್ಕಿಂತ ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ದಪ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ಒಳಗಿರುವ ಅನೇಕ ಕೋಟಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳ ಗುಚ್ಛಗಳು ಒಂದು ಮಹಾಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಪರಮಾಣುಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ.

Verse 42

तदाहुरक्षरं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । विष्णोर्धाम परं साक्षात्पुरुषस्य महात्मन: ॥ ४२ ॥

ಆದುದರಿಂದ ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನೇ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಗೂ ಮೂಲಕಾರಣನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮ ಧಾಮವು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನಿತ್ಯ; ಅದೇ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಕಟನೆಗಳ ಮೂಲವಾದ ಮಹಾವಿಷ್ಣುವಿನ ಧಾಮವೂ ಆಗಿದೆ.