Adhyaya 10
Brahmā’s Secondary Creation, Kāla (Eternal Time), and the Taxonomy of Species
ವಿದುರನು ಮೈತ್ರೇಯನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭಗವಂತನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನು ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು? ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸಂಶಯಗಳಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಮೈತ್ರೇಯನು ಬ್ರಹ್ಮನ ದೀರ್ಘ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಜ್ಞಾನವು ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಸಾಧಕವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಜಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಮಲವು ಅಶಾಂತವಾದಾಗ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಜ್ಞಾನಬಲದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅದನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ, ವಿಶ್ವಕಮಲವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಮಾಡಿ, ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವಿದುರನು ‘ಕಾಲ’—ಭಗವಂತನ ನಿರಾಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಅಂಶ; ಗುಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಚೇತನಗೊಳಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು—ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಮೈತ್ರೇಯನು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಭೂತಗಳು, ಶಕ್ತಿಗಳು, ಅಧಿದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದ ಒಂಬತ್ತು ಸರ್ಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವೈಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿ—ಸ್ಥಾವರ, ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿ, ಮಾನವರು ಹಾಗೂ ದೇವಗಣ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗಳ ಅಷ್ಟವಿಧ ವರ್ಗಗಳು—ಎನ್ನುವದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನುವರ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನುಪುತ್ರರ ವಂಶಾವಳಿಗಳತ್ತ ಸೂಚಿಸಿ, ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡತತ್ತ್ವವನ್ನು ಇತಿಹಾಸಪ್ರವಾಹದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
विदुर उवाच अन्तर्हिते भगवति ब्रह्मा लोकपितामह: । प्रजा: ससर्ज कतिधा दैहिकीर्मानसीर्विभु: ॥ १ ॥
ವಿದುರು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ! ಭಗವಾನ್ ಅಂತರಧಾನವಾದ ನಂತರ, ಲೋಕಪಿತಾಮಹ ಬ್ರಹ್ಮನು ತನ್ನ ದೇಹ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಜೀವಿಗಳ ದೇಹಗಳನ್ನು ಎಷ್ಟು ವಿಧವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು? ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿ.
Verse 2
ये च मे भगवन् पृष्टास्त्वय्यर्था बहुवित्तम । तान् वदस्वानुपूर्व्येण छिन्धि न: सर्वसंशयान् ॥ २ ॥
ಓ ಭಗವನ್, ಮಹಾವಿದ್ವಾಂಸನೇ! ನಾನು ನಿಮಗೆ ಕೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆದಿಯಿಂದ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳಿ, ನಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಶಯಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿರಿ।
Verse 3
सूत उवाच एवं सञ्चोदितस्तेन क्षत्त्रा कौषारविर्मुनि: । प्रीत: प्रत्याह तान् प्रश्नान् हृदिस्थानथ भार्गव ॥ ३ ॥
ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು: ಓ ಭಾರ್ಗವನೇ! ವಿದುರ ಕ್ಷತ್ರನು ಹೀಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ಕೌಷಾರವಿ ಮುನಿ ಮೈತ್ರೇಯನು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲೇ ಇದ್ದುದರಿಂದ, ಅವನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 4
मैत्रेय उवाच विरिञ्चोऽपि तथा चक्रे दिव्यं वर्षशतं तप: । आत्मन्यात्मानमावेश्य यथाह भगवानज: ॥ ४ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದರು: ಓ ವಿದುರನೇ! ವಿರಿಂಚ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನೂ ಭಗವಾನ್ ಅಜ (ಅಜನ್ಮ)ನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ತನ್ನ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಪ್ರಭುವಿನ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು।
Verse 5
तद्विलोक्याब्जसम्भूतो वायुना यदधिष्ठित: । पद्ममम्भश्च तत्कालकृतवीर्येण कम्पितम् ॥ ५ ॥
ನಂತರ ಅಬ್ಜಸಂಭೂತ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನು ನೋಡಿದನು—ತಾನು ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ಕಮಲವೂ, ಆ ಕಮಲ ಬೆಳೆದ ನೀರೂ, ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಭಯಂಕರ ಗಾಳಿಯ ಬಲದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿತ್ತು।
Verse 6
तपसा ह्येधमानेन विद्यया चात्मसंस्थया । विवृद्धविज्ञानबलो न्यपाद् वायुं सहाम्भसा ॥ ६ ॥
ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ದೀಪ್ತನಾಗಿ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಪರಿಪಕ್ವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಜ್ಞಾನಬಲ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು; ಆಗ ಅವನು ನೀರಿನೊಡನೆ ಆ ಗಾಳಿಯನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಡಿದು (ಶಮನಗೊಳಿಸಿ) ಬಿಟ್ಟನು।
Verse 7
तद्विलोक्य वियद्व्यापि पुष्करं यदधिष्ठितम् । अनेन लोकान् प्राग्लीनान् कल्पितास्मीत्यचिन्तयत् ॥ ७ ॥
ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಅಧಿಷ್ಠಿತನಾಗಿದ್ದ ಪದ್ಮವು ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಹರಡಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ‘ಇದೇ ಪದ್ಮದಲ್ಲೇ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಾನು ಮತ್ತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಸೃಷ್ಟಿಸುವೆ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿದನು।
Verse 8
पद्मकोशं तदाविश्य भगवत्कर्मचोदित: । एकं व्यभाङ्क्षीदुरुधा त्रिधा भाव्यं द्विसप्तधा ॥ ८ ॥
ಭಗವಂತನ ಕಾರ್ಯಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪದ್ಮಕೋಶವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾಗಿ ಹರಡಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಮೊದಲು ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ, ನಂತರ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು।
Verse 9
एतावाञ्जीवलोकस्य संस्थाभेद: समाहृत: । धर्मस्य ह्यनिमित्तस्य विपाक: परमेष्ठ्यसौ ॥ ९ ॥
ಜೀವಲೋಕದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಈ ಭೇದಗಳನ್ನು ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಕಾರಣರಹಿತ ಭಕ್ತಿಧರ್ಮದ ಪರಿಪಾಕದಿಂದ ಪರಮೇಷ್ಠಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ವಾಸಾರ್ಥವಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಲೋಕವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು।
Verse 10
विदुर उवाच यथात्थ बहुरूपस्य हरेरद्भुतकर्मण: । कालाख्यं लक्षणं ब्रह्मन् यथा वर्णय न: प्रभो ॥ १० ॥
ವಿದುರನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಪ್ರಭು, ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಬಹುರೂಪಿಯಾದ ಹರಿಯನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೀರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕಾಲ’ ಎಂಬ ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ನಮಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 11
मैत्रेय उवाच गुणव्यतिकराकारो निर्विशेषोऽप्रतिष्ठित: । पुरुषस्तदुपादानमात्मानं लीलयासृजत् ॥ ११ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಕಾಲವು ಮೂರು ಗುಣಗಳ ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯತಿಕರದ ಆಕಾರ; ಅದು ನಿರ್ವಿಶೇಷ, ಅಚಲ ಮತ್ತು ಅಪರಿಮಿತ. ಭಗವಾನ್ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಲೀಲಾಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಸಾಧನವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಉಪಾದಾನರೂಪವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 12
विश्वं वै ब्रह्मतन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया । ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्तिना ॥ १२ ॥
ಈ ವಿಶ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮ-ತನ್ಮಾತ್ರರೂಪವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಮಾಯೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಅವ್ಯಕ್ತಸ್ವರೂಪವಾದ ಕಾಲದಿಂದ ಇದು ಈಶ್ವರನಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.
Verse 13
यथेदानीं तथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् ॥ १३ ॥
ಈ ಜಗತ್ತು ಈಗ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಹಿಂದೆ ಇತ್ತು; ಮುಂದೆಯೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.
Verse 14
सर्गो नवविधस्तस्य प्राकृतो वैकृतस्तु य: । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविध: प्रतिसंक्रम: ॥ १४ ॥
ಅವನ ಸೃಷ್ಟಿ ಒಂಬತ್ತು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಪ್ರಾಕೃತ, ವೈಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ. ಕಾಲ, ದ್ರವ್ಯ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗುಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ವಿಧದ ಪ್ರತಿಸಂಕ್ರಮ (ಪ್ರಳಯ) ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 15
आद्यस्तु महत: सर्गो गुणवैषम्यमात्मन: । द्वितीयस्त्वहमो यत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदय: ॥ १५ ॥
ಒಂಬತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ ಸೃಷ್ಟಿ; ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸನ್ನಿಧಿಯಿಂದ ಗುಣವೈಷಮ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದು ಅಹಂಕಾರ ಸೃಷ್ಟಿ; ಅಲ್ಲಿ ದ್ರವ್ಯ, ಜ್ಞಾನ, ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 16
भूतसर्गस्तृतीयस्तु तन्मात्रो द्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रिय: सर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मक: ॥ १६ ॥
ಮೂರನೆಯದು ಭೂತಸೃಷ್ಟಿ; ಇಲ್ಲಿ ತನ್ಮಾತ್ರಗಳು ದ್ರವ್ಯಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವೆಯಾಗಿ ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಐಂದ್ರಿಯ ಸೃಷ್ಟಿ; ಅದು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿರೂಪವಾಗಿದೆ.
Verse 17
वैकारिको देवसर्ग: पञ्चमो यन्मयं मन: । पष्ठस्तु तमस: सर्गो यस्त्वबुद्धिकृत: प्रभो: ॥ १७ ॥
ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಕ ದೇವತೆಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ ಐದನೆಯದು; ಅದರ ಸಮಷ್ಟಿರೂಪ ಮನಸ್ಸು. ಆರನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ ಜೀವಿಯ ತಮೋಮಯ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರ; ಅದರಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂಢನಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 18
षडिमे प्राकृता: सर्गा वैकृतानपि मे शृणु । रजोभाजो भगवतो लीलेयं हरिमेधस: ॥ १८ ॥
ಈ ಆರು ಪ್ರಾಕೃತ ಸರ್ಗಗಳು ಭಗವಂತನ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರಕೃತಿ-ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಹಜ ಸೃಷ್ಟಿಗಳು. ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ವೈಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳನ್ನೂ ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು—ಅವನು ರಜೋಗುಣದ ಅಂಶಾವತಾರ; ಸೃಷ್ಟಿಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಮೇಧೆ ಭಗವಂತನಂತೆಯೇ ಹರಿ-ಮೇಧೆ.
Verse 19
सप्तमो मुख्यसर्गस्तु षङ्विधस्तस्थुषां च य: । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारा वीरुधो द्रुमा: ॥ १९ ॥
ಏಳನೆಯ ಮುಖ್ಯ ಸರ್ಗವು ಸ್ಥಾವರ ಜೀವಿಗಳದು; ಅದು ಆರು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ—ಹೂವಿಲ್ಲದೆ ಫಲಕೊಡುವ ವನಸ್ಪತಿ, ಫಲ ಪಕ್ವವಾಗುವವರೆಗೆ ಇರುವ ಔಷಧಿಗಳು, ಲತೆಗಳು, ತ್ವಕ್ಸಾರ (ನಾಳ/ಕಬ್ಬು-ವರ್ಗ) ಸಸ್ಯಗಳು, ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಹರಡುವ ವೀರುಧಗಳು, ಮತ್ತು ಹೂ-ಹಣ್ಣುಳ್ಳ ದ್ರುಮಗಳು.
Verse 20
उत्स्रोतसस्तम:प्राया अन्त:स्पर्शा विशेषिण: ॥ २० ॥
ಈ ಸ್ಥಾವರ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳು ಮೇಲ್ಮುಖವಾಗಿ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತವೆ; ಅವು ಬಹುತೇಕ ಅಚೇತನವಾಗಿದ್ದರೂ ಒಳಗೆ ಸ್ಪರ್ಶಜನ್ಯ ವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 21
तिरश्चामष्टम: सर्ग: सोऽष्टाविंशद्विधो मत: । अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा ह्यद्यवेदिन: ॥ २१ ॥
ಎಂಟನೆಯ ಸರ್ಗವು ತಿರ್ಯಕ್-ಯೋನಿಗಳದು (ಪಶು-ಪಕ್ಷಿ ಇತ್ಯಾದಿ); ಅದು ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅವು ಅತ್ಯಂತ ಮೂಢ ಮತ್ತು ತಮೋಮಯ; ಘ್ರಾಣದಿಂದ ಇಷ್ಟ-ಅನಿಷ್ಟವನ್ನು ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಲಾರವು.
Verse 22
गौरजो महिष: कृष्ण: सूकरो गवयो रुरु: । द्विशफा: पशवश्चेमे अविरुष्ट्रश्च सत्तम ॥ २२ ॥
ಹೇ ಸತ್ತಮ ವಿದುರಾ! ಅಧಮ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಹಸು, ಮೇಕೆ, ಎಮ್ಮೆ, ಕೃಷ್ಣಮೃಗ, ಹಂದಿ, ಗವಯ, ರುರು, ಕುರಿ ಮತ್ತು ಒಂಟೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ದ್ವಿಶಫ (ಚೀರಿ ಖುರ) ಹೊಂದಿವೆ।
Verse 23
खरोऽश्वोऽश्वतरो गौर: शरभश्चमरी तथा । एते चैकशफा: क्षत्त: शृणु पञ्चनखान् पशून् ॥ २३ ॥
ಕತ್ತೆ, ಕುದುರೆ, ಖಚ್ಚರ್, ಗೌರ, ಶರಭ, ಚಮರಿ—ಇವೆಲ್ಲ ಏಕಶಫ (ಒಂದು ಖುರ) ಹೊಂದಿವೆ, ಹೇ ಕ್ಷತ್ತಾ! ಈಗ ಪಂಚನಖ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು।
Verse 24
श्वा सृगालो वृको व्याघ्रो मार्जार: शशशल्लकौ । सिंह: कपिर्गज: कूर्मो गोधा च मकरादय: ॥ २४ ॥
ನಾಯಿ, ನರಿಯು, ತೋಳ, ಹುಲಿ, ನರಿ, ಬೆಕ್ಕು, ಮೊಲ, ಶಲ್ಲಕ, ಸಿಂಹ, ಕೋತಿ, ಆನೆ, ಆಮೆ, ಮೊಸಳೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಧಾ—ಇವೆಲ್ಲ ಪಂಚನಖ (ಐದು ನಖ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।
Verse 25
कङ्कगृधबकश्येनभासभल्लूकबर्हिण: । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादय: खगा: ॥ २५ ॥
ಕಂಕ, ಗಿಡುಗ, ಬಕ, ಶ್ಯೇನ, ಭಾಸ, ಭಲ್ಲೂಕ, ನವಿಲು, ಹಂಸ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ, ಕಾಗೆ, ಗೂಬೆ ಮೊದಲಾದವು—ಇವೆಲ್ಲ ಪಕ್ಷಿಗಳು।
Verse 26
अर्वाक्स्रोतस्तु नवम: क्षत्तरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दु:खे च सुखमानिन: ॥ २६ ॥
ಹೇ ಕ್ಷತ್ತಾ! ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಮಾನವರ ಸೃಷ್ಟಿ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯದು; ಅವರು ಒಂದೇ ವಿಧದವರು. ಮಾನವರಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಅವರು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ದುಃಖದಲ್ಲಿಯೂ ತಮ್ಮನ್ನು ಸುಖಿಗಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 27
वैकृतास्रय एवैते देवसर्गश्च सत्तम । वैकारिकस्तु य: प्रोक्त: कौमारस्तूभयात्मक: ॥ २७ ॥
ಹೇ ಸತ್ತಮ ವಿದುರ, ಈ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳೂ ಹಾಗೂ ದೇವಸರ್ಗವೂ ವೈಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೇ; ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಪ್ರಾಕೃತ ಸೃಷ್ಟಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ. ಮತ್ತು ವೈಕಾರಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು—ಕೌಮಾರ ಸರ್ಗವು ಉಭಯಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ.
Verse 28
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
ದೇವಸರ್ಗವು ಎಂಟು ವಿಧ—(1) ದೇವರುಗಳು, (2) ಪಿತೃಗಳು, (3) ಅಸುರರು, (4) ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು, (5) ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು, (6) ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರರು, (7) ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, (8) ಕಿನ್ನರಾದಿ ದಿವ್ಯಜನ. ಹೇ ವಿದುರ, ಇವರೆಲ್ಲ ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು.
Verse 29
देवसर्गश्चाष्टविधो विबुधा: पितरोऽसुरा: । गन्धर्वाप्सरस: सिद्धा यक्षरक्षांसि चारणा: ॥ २८ ॥ भूतप्रेतपिशाचाश्च विद्याध्रा: किन्नरादय: । दशैते विदुराख्याता: सर्गास्ते विश्वसृक्कृता: ॥ २९ ॥
ದೇವಸರ್ಗವು ಎಂಟು ವಿಧ—(1) ದೇವರುಗಳು, (2) ಪಿತೃಗಳು, (3) ಅಸುರರು, (4) ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಸರು, (5) ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರು, (6) ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರರು, (7) ಭೂತ, ಪ್ರೇತ, ಪಿಶಾಚ, (8) ಕಿನ್ನರಾದಿ ದಿವ್ಯಜನ. ಹೇ ವಿದುರ, ಇವರೆಲ್ಲ ವಿಶ್ವಸೃಷ್ಟಿಕರ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು.
Verse 30
अत: परं प्रवक्ष्यामि वंशान्मन्वन्तराणि च । एवं रज:प्लुत: स्रष्टा कल्पादिष्वात्मभूर्हरि: । सृजत्यमोघसङ्कल्प आत्मैवात्मानमात्मना ॥ ३० ॥
ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ನಾನು ಮನುಗಳ ವಂಶಗಳನ್ನೂ ಮನ್ವಂತರಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ರೀತಿ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆತ್ಮಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅಮೋಘ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ, ತನ್ನಿಂದಲೇ ತನ್ನನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
Frequently Asked Questions
Kāla is described as beginningless, unchangeable, and limitless, functioning as the Supreme Lord’s instrument for material pastimes. It catalyzes the interaction of the three guṇas and thereby enables manifestation, transformation, and dissolution within material nature. Although impersonal as an unmanifest feature, it operates under the Lord’s supremacy, not independently.
Because the primary ingredients (mahat-tattva, guṇas, and the causal framework) arise under the Supreme Lord’s presence and kāla. Brahmā then organizes and populates—dividing cosmic space into planetary systems and producing species categories—using intelligence and potency received through devotion and the Lord’s energy.
The chapter enumerates a sequence beginning with mahat-tattva and then ahaṅkāra, followed by the development of sense perception and the elements, the creation of knowledge and working capacity, and the presiding deities (with mind as the sum total in sattva), alongside the ignorance/delusion aspect affecting the jīva. These are described as prākṛta (natural) creations of the Lord’s external energy, prior to Brahmā’s more specific vaikṛta productions of species and administrators.
It presents Brahmā’s seventh to tenth creations as categories: immovable life (six kinds), lower species (twenty-eight varieties), birds, humans, and the eightfold classes of demigods and related beings (including pitṛs, asuras, gandharvas/apsarās, yakṣas/rākṣasas, siddhas/cāraṇas/vidyādharas, bhūtas/pretas/piśācas, and other celestial beings). The taxonomy highlights gradations of consciousness and guṇa influence, with humans marked by prominent rajas.