Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅಪೂರ್ವ ಯೋಗಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದ ಚಿತ್ರಕೇತು ವಿದ್ಯಾಧರರ ನಾಯಕನಾಗಿ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣ ಲೋಕಗಳು ಹಾಗೂ ಸುಮೇರು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾ ಹರಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ಬಾರಿ ಋಷಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಶಿವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಬಾಹ್ಯ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ ನಗುತ್ತಾ ಶಿವನ ನಡೆಗೆ ಟೀಕೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಶಿವನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಮೌನವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಪಾರ್ವತಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಚಿತ್ರಕೇತುವಿಗೆ ದೈತ್ಯಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುವ ಶಾಪ ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಚಿತ್ರಕೇತು ತಕ್ಷಣವೇ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರತೀಕಾರವಿಲ್ಲದೆ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ಕರ್ಮತತ್ತ್ವ, ಶಾಪ-ವರಗಳ ಸಾಪೇಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸಮದೃಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಭಾಗವತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ಶಿವನು ವೈಷ್ಣವರ ಮಹಿಮೆ—ನಿರ್ಭಯತೆ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಸಮಚಿತ್ತತೆ—ಎಂದು ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶಾಪವೇ ಮುಂದೆ ಚಿತ್ರಕೇತು ವೃತ್ರಾಸುರನಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇಂದ್ರ–ವೃತ್ರ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯಾಚಾರಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಿನ ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಅನಂತ ಭಗವಾನ್ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಧಾನರಾದರೋ, ಆ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ವಿದ್ಯಾಧರಾಧಿಪತಿ ಚಿತ್ರಕೇತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
ಮಹಾಯೋಗಿ ಚಿತ್ರಕೇತು ಲಕ್ಷಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ದೇಹಬಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸದೆ, ಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು। ನಾನಾ ಸಂಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಸುಮೇರು ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾಧರಲೋಕದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಹರಿ-ಈಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದದಿಂದ ವಿಹರಿಸಿದನು।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
ಮಹಾಯೋಗಿ ಚಿತ್ರಕೇತು ಲಕ್ಷಲಕ್ಷ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ದೇಹಬಲ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕ್ಷೀಣಿಸದೆ, ಮುನಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು। ನಾನಾ ಸಂಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಸುಮೇರು ಪರ್ವತದ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾಧರಲೋಕದ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಂದಿಗೆ ಹರಿ-ಈಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಆನಂದದಿಂದ ವಿಹರಿಸಿದನು।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ಒಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಕೇತು ವಿಷ್ಣುದತ್ತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಿರೀಶನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡನು। ಶಿವನು ಮುನಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿಯನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಭುಜದಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು। ಪಾರ್ವತೀ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಚಿತ್ರಕೇತು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕು ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ಒಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರಕೇತು ವಿಷ್ಣುದತ್ತ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸಿದ್ಧ-ಚಾರಣರಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಿರೀಶನಾದ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡನು। ಶಿವನು ಮುನಿಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿಯನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಭುಜದಿಂದ ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕುಳಿತಿದ್ದನು। ಪಾರ್ವತೀ ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ, ಚಿತ್ರಕೇತು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಜೋರಾಗಿ ನಕ್ಕು ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
ಚಿತ್ರಕೇತು ಹೇಳಿದರು—ಇವರು ಸాక్షಾತ್ ಲೋಕಗುರು, ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವವರು, ಎಲ್ಲರಲ್ಲಿಯೂ ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ಆದರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿ ಪಾರ್ವತಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಕುಳಿತಿರುವುದು ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯ!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
ಜಟಾಧಾರಿ, ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ, ಬ್ರಹ್ಮವಾದಿಗಳ ಸಭಾಧ್ಯಕ್ಷನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು—ಆದರೂ ಸಂತರ ಮಧ್ಯೆ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ ಆಲಿಂಗಿಸಿ, ಲಜ್ಜೆಯಿಲ್ಲದ ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಂಧಿತರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಮಹಾವ್ರತಧಾರಿ ಮಹಾದೇವನು ಮಹಾಸಂತರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸುತ್ತಾನೆ—ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯ!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ಚಿತ್ರಕೇತುವಿನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅಗಾಧ ಜ್ಞಾನವುಳ್ಳ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ನಗುತ್ತಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು; ಸಭಾಸದರೂ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ.
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
ಶಿವ–ಪಾರ್ವತಿಯ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಅರಿಯದೆ ಚಿತ್ರಕೇತು ಕಠೋರವಾಗಿ, ಅಶೋಭನವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ದೇವಿ ಪಾರ್ವತಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಶಿವನಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಅಹಂಕರಿಸಿದ ಆ ಧೃಷ್ಟ ಚಿತ್ರಕೇತುವಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
ಪಾರ್ವತೀ ದೇವಿಯು ಹೇಳಿದಳು: ಅಯ್ಯೋ! ಇವನು ಈಗ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆಳುವವನೂ ಮತ್ತು ದಂಡಧರನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ನಮ್ಮಂತಹ ನಾಚಿಕೆಯಿಲ್ಲದ ದುಷ್ಟರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಭು ಇವನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
ಕಮಲ ಸಂಭವನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಧರ್ಮವು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ, ಭೃಗು ಮತ್ತು ನಾರದರಂತಹ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರರಿಗೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕುಮಾರರು, ಕಪಿಲ ಮತ್ತು ಮನು ಕೂಡ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮರೆತಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಶಿವನನ್ನು ತಡೆಯಲಿಲ್ಲ.
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
ಈ ಚಿತ್ರಕೇತುವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಕೀಳು. ದೇವತೆಗಳು ಧ್ಯಾನಿಸುವ ಜಗದ್ಗುರುವಾದ ಶಿವನನ್ನು ಇವನು ಅವಮಾನಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅಹಂಕಾರಿಯು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ್ದಾನೆ. ಸಾಧುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪಾದಕಮಲಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇವನು ಅರ್ಹನಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಇವನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
ಎಲೈ ದುರ್ಮತಿಯೇ! ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಅಸುರರ ಪಾಪಿಷ್ಠ ಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ತಾಳು. ಆಗ ನೀನು ಮಹಾತ್ಮರ ಬಗೆಗೆ ಇಂತಹ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಭಾರತ! ಪಾರ್ವತಿ ಶಪಿಸಿದಾಗ ಚಿತ್ರಕೇತು ವಿಮಾನದಿಂದ ಇಳಿದು, ಮಹಾ ವಿನಯದಿಂದ ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ ಸತೀದೇವಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿದನು।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
ಚಿತ್ರಕೇತು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಅಂಬಿಕೆ! ನಾನು ಅಂಜಲಿ ಜೋಡಿಸಿ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಬಂದ ಈ ಶಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತೇನೆ; ದೇವರುಗಳು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿರುವುದು ಅವನ ಪೂರ್ವಕರ್ಮದಂತೆ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
ಈ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾದ ಜೀವಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ, ಪೂರ್ವಕರ್ಮಫಲವಾದ ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಲ್ಲಕಾಲವೂ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖದುಃಖಗಳಿಗೆ ಜೀವಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಇತರರೂ ಅಲ್ಲ ಕಾರಣಕರ್ತರು; ಆದರೆ ಘೋರ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜೀವಿ ತನ್ನನ್ನೂ ಇತರರನ್ನೂ ಕರ್ತರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
ಗುಣಪ್ರವಾಹವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಹರಿಯುವ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶಾಪವೇನು, ಅನುಗ್ರಹವೇನು? ಸ್ವರ್ಗವೇನು, ನರಕವೇನು? ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖವೇನು, ದುಃಖವೇನು—ಎಲ್ಲವೂ ಅಲೆಗಳಂತೆ ಸದಾ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವಾಗ?
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
ಭಗವಂತನು ಏಕನು; ತನ್ನ ಆತ್ಮಮಾಯೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಿರ್ಲಿಪ್ತನಾಗಿಯೇ ಬಂಧನ‑ಮೋಕ್ಷ, ಸುಖ‑ದುಃಖ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
ಭಗವಂತನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೂ ಸಮದೃಷ್ಟಿಯುಳ್ಳವನು; ಅವನಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಿಯನೂ ಇಲ್ಲ, ಶತ್ರುವೂ ಇಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನೂ ಬಂಧುವೂ ಇಲ್ಲ. ನಿರಂಜನನಾದ ಅವನಿಗೆ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ; ಹಾಗಾದರೆ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಕೋಪ ಹೇಗೆ?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
ಆದರೂ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿವಿಸರ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಭು ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗಾಗಿ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಸುಖ‑ದುಃಖ, ಹಿತ‑ಅಹಿತ, ಬಂಧನ‑ಮೋಕ್ಷ, ಜನನ‑ಮರಣಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ಸಂಸಾರಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
ಹೇ ಭಾಮಿನಿ ತಾಯೇ, ಶಾಪಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೇ ಸತಿ, ನನ್ನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಅಸಾಧುವೆಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸಿದರೆ ದಯವಿಟ್ಟು ಕ್ಷಮಿಸು.
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಅರಿಂದಮ ಪರೀಕ್ಷಿತ! ಚಿತ್ರಕೇತು ಗಿರೀಶನಾದ ಶಿವನನ್ನೂ ಪಾರ್ವತೀಯನ್ನೂ ಪ್ರಸನ್ನಗೊಳಿಸಿ ತನ್ನ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಏರಿ ಹೊರಟನು; ಅವನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಇಬ್ಬರೂ ನಗಿದರು.
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
ನಂತರ ದೇವರ್ಷಿ ನಾರದ, ದೈತ್ಯರು, ಸಿದ್ಧಲೋಕವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪಾರ್ಷದರು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಪರಮಶಕ್ತಿಮಂತನಾದ ಭಗವಾನ್ ರುದ್ರನು ರುದ್ರಾಣಿ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದರು।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
ಶ್ರೀರುದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಸುಶ್ರೋಣಿ ಪಾರ್ವತಿ! ಹರಿಯ ಅದ್ಭುತ ಕರ್ಮಗಳ ವೈಷ್ಣವರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೀನು ಕಂಡೆಯೇ? ಅವರು ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತರ ಭಕ್ತರು; ಅಂಥ ಮಹಾತ್ಮರು ನಿಸ್ಸ್ಪೃಹರು.
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
ನಾರಾಯಣನಲ್ಲೇ ಪರಾಯಣರಾದ ಭಕ್ತರು ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಗೂ ಭಯಪಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ, ಅಪವರ್ಗ (ಮೋಕ್ಷ) ಮತ್ತು ನರಕವೂ ಸಮಾನ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಕೇವಲ ಪ್ರಭುಸೇವೆಯಲ್ಲೇ ತಲ್ಲೀನರು.
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
ಜೀವಿಗಳು ದೇಹಸಂಯೋಗಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ, ಈಶ್ವರನ ಮಾಯಾ-ಲೀಲೆಯಿಂದ ದ್ವಂದ್ವಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ—ಸುಖ-ದುಃಖ, ಜನನ-ಮರಣ, ಶಾಪ ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ—ಇವೆಲ್ಲ ಭೌತ ದೇಹಸಂಪರ್ಕದ ಸಹಜ ಫಲಗಳು.
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
ಯಾವಂತೆ ಯಾರೋ ತಪ್ಪಾಗಿ ಹೂಮಾಲೆಯನ್ನು ಹಾವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವಿವೇಕದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಭೇದವಿದೆ ಎಂದುಕೊಂಡು ಗುಣ-ದೋಷಗಳ ವಿಭಜನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಸುಖವನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯದು, ದುಃಖವನ್ನು ಕೆಟ್ಟದು ಎಂದು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವ (ಕೃಷ್ಣ)ನ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರಿಗೆ ಜ್ಞಾನವೂ ವೈರಾಗ್ಯವೂ ಸಹಜವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಲೋಕದ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿರುವ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
ನಾನು (ಶಿವ), ವಿರಿಂಚ ಬ್ರಹ್ಮ, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ನಾರದ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಮುನಿಗಳು, ಅಥವಾ ದೇವಾಧಿಪತಿಗಳು—ಯಾರೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಲೀಲೆಗಳನ್ನೂ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಅರಿಯಲಾರರು. ನಾವು ಅವನ ಅಂಶಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಿಯಂತ್ರಕರು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ತತ್ತ್ವ ತಿಳಿಯದು।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
ಅವನಿಗೆ ಯಾರೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಶತ್ರುವಲ್ಲ; ಯಾರೂ ತನ್ನವರಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಪರರಲ್ಲ. ಅವನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹರಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮಂಗಳಕರ ಸ್ನೇಹಿತನೂ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ಈ ಮಹಾಭಾಗ ಚಿತ್ರಕೇತು ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರಿಯ ಅನುಗಾಮಿ ಭಕ್ತನು; ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವ ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಅಚ್ಯುತ (ನಾರಾಯಣ)ನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾರಾಯಣನ ಪರಮಭಕ್ತ ಮಹಾತ್ಮರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಬಾರದು; ಅವರು ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತರು, ಸದಾ ಶಾಂತರು, ಸಮದರ್ಶಿಗಳು।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ಈ ಮಹಾಭಾಗ ಚಿತ್ರಕೇತು ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರಿಯ ಅನುಗಾಮಿ ಭಕ್ತನು; ಅವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಮವಾಗಿ ನೋಡುವ ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಅಚ್ಯುತ (ನಾರಾಯಣ)ನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾರಾಯಣನ ಪರಮಭಕ್ತ ಮಹಾತ್ಮರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಪಡಬಾರದು; ಅವರು ರಾಗದ್ವೇಷರಹಿತರು, ಸದಾ ಶಾಂತರು, ಸಮದರ್ಶಿಗಳು।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಉಮೆಗೆ ಹೇಳಿದ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಿಯ ಆಶ್ಚರ್ಯ ದೂರವಾಗಿ, ಅವಳು ಶಾಂತಬುದ್ಧಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರಳಾದಳು।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
ಮಹಾಭಾಗವತ ಚಿತ್ರಕೇತು ದೇವಿಗೆ ಪ್ರತಿಶಾಪ ನೀಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವನು ಶಪಿಸಲಿಲ್ಲ; ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯ ಮುಂದೆ ತಲೆಬಾಗಿಸಿ ಶಾಪವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು—ಇದೇ ವೈಷ್ಣವನ ಸಾಧುಲಕ್ಷಣ।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
ಭವಾನಿ (ದುರ್ಗಾ)ಯ ಶಾಪದಿಂದ ಅದೇ ಚಿತ್ರಕೇತು ದಾನವ ಯೋನಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದನು. ತ್ವಷ್ಟಾ ಮಾಡಿದ ಯಜ್ಞದ ದಕ್ಷಿಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅವನು ದೈತ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗಿ, ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನಾಗಿದ್ದರೂ ‘ವೃತ್ರಾಸುರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
ಪ್ರಿಯ ರಾಜ ಪರಿಕ್ಷಿತನೇ, ಮಹಾಭಕ್ತ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಅಸುರಕುಲದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಜನಿಸಿದನು ಎಂದು ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಕಾರಣ ಸಹಿತ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
ಮಹಾತ್ಮ ಚಿತ್ರಕೇತುವಿನ ಈ ಪುಣ್ಯ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು, ಶುದ್ಧಭಕ್ತನ ಮುಖದಿಂದ ವಿಷ್ಣುಭಕ್ತರ ಮಹಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಕೇಳಿದವನು ಕೂಡ ಸಂಸಾರಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
ಯಾವನು ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು, ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಾಣಿ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಶ್ರೀಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ಈ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪಠಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪರಮಗತಿ—ಭಗವದ್ದಾಮ—ವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.