Adhyaya 15
Nārada and Aṅgirā Instruct Citraketu: Impermanence, Ātma-Tattva, and Mantra-Upadeśa
ಮಗನ ಮರಣದಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಚಿತ್ರಕೇತು ರಾಜನು ಬಾಲಕನ ದೇಹದ ಬಳಿಯೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ನಾರದ ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಸರು ಶೋಕದ ತರ್ಕವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿ, ಕಾಲಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ‘ತಂದೆ–ಮಗ’ ಎಂಬ ಗುರುತು ಎಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವೆಂದು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾರೆ; ದೇಹಸಂಬಂಧಗಳು ಅಲೆಗಳಿಂದ ಸೇರಿ ಬಿಟ್ಟ ಮರಳುಕಣಗಳ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಭೇಟಿಯಂತೆ, ಬೀಜಗಳ ಷರತ್ತುಬದ್ಧ ಫಲಪ್ರದತೆಯಂತೆ ಕ್ಷಣಭಂಗುರವೆಂದು ಉಪಮೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಜಗತ್ತು ಸತ್ಯವಾದರೂ ಅನಿತ್ಯ; ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಪ್ರಳಯಗಳು ಭಗವಂತನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯ ಕಾರಣಕರ್ತರ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಹಂಕಾರದ ಕರ್ತೃತ್ವಾಭಿಮಾನ ಮಿಥ್ಯೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ಚಿತ್ರಕೇತು ಆ ವೈಷ್ಣವ-ಅವಧೂತಸಮಾನ ಮುನಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಅಂಗಿರಸನು ತನ್ನ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿ, ಹಿಂದೆ ನೀಡಿದ ಪುತ್ರಪ್ರಸಾದವು ಅವನ ಭೋಗಾಸಕ್ತಿಗೆ ನೀಡಿದ ರಿಯಾಯಿತಿ ಮಾತ್ರವೆಂದು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹಸ್ಥ-ರಾಜವೈಭವಗಳು ಕನಸಿನ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಭಯ ಮತ್ತು ದುಃಖದ ಮೂಲವೆಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ, ದೇಹ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೀರಿ ಆತ್ಮವಿಚಾರ ಮತ್ತು ತ್ರಿತಾಪಾತೀತ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾರದನು ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳೊಳಗೆ ಭಗವದ್ದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮಹಾಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವೆನೆಂದು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಚಿತ್ರಕೇತುವಿನ ಭಕ್ತಿಯ ಏರಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभि: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಮಗನ ಮೃತದೇಹದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ತಾನೂ ಮೃತನಂತೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ, ಶೋಕದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜ ಚಿತ್ರಕೇತುವಿಗೆ ಮಹರ್ಷಿಗಳಾದ ನಾರದ ಮತ್ತು ಅಂಗಿರಾ ಸದುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆತ್ಮಚೇತನೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು.
Verse 2
कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतम: सृष्टौ पुरेदानीमत: परम् ॥ २ ॥
ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ! ನೀನು ಶೋಕಿಸುವ ಈ ದೇಹಕ್ಕೆ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಯಾವ ಸಂಬಂಧ? ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಯಾರು? ಈಗ ತಂದೆ–ಮಗ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು; ಆದರೆ ಈ ಸಂಬಂಧ ಹಿಂದೆ ಇತ್ತೇ, ಈಗ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದೆಯೇ, ಮುಂದೆಯೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆಯೇ?
Verse 3
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुका: । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिन: ॥ ३ ॥
ಓ ರಾಜಾ! ಅಲೆಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಮರಳಿನ ಕಣಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೇರಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚದುರಿದಂತೆ, ದೇಹಧಾರಿಗಳೂ ಕಾಲದ ಬಲದಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 4
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥ ४ ॥
ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜಗಳು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಂತಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಿತೃತ್ವ‑ಮಾತೃತ್ವದ ಈ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಬಂಧಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸಬೇಡ; ಎಲ್ಲವೂ ಭಗವದಧೀನ।
Verse 5
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचरा: । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भो: ॥ ५ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಮತ್ತು ನಾವು—ನಿನ್ನ ಸಲಹೆಗಾರರು, ರಾಣಿಯರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು—ಮತ್ತು ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಚರಾಚರಗಳೂ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದೇವೆ. ಜನನಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಇದು ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮರಣಾನಂತರವೂ ಇರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಸ್ಥಿರ, ಆದರೆ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ।
Verse 6
भूतैर्भूतानि भूतेश: सृजत्यवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
ಭೂತೇಶನು—ಪರಮ ಪುರುಷನು—ಭೂತಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರವನ್ನು ನಡೆಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ಈ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಕಡಲತೀರದಲ್ಲಿ ಬಾಲಕ ಆಟವಾಗಿ ಏನೋ ಕಟ್ಟುವಂತೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಲೀಲೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ತಂದೆಯನ್ನು, ಪಾಲನೆಗೆ ರಾಜ/ಆಡಳಿತವನ್ನು, ಸಂಹಾರಕ್ಕೆ ಹಾವು ಮುಂತಾದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲ—ಮಾಯಾಮೋಹದಿಂದ ಜೀವನು ತಾನೇ ಕರ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 7
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वत: ॥ ७ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಒಂದು ಬೀಜದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಬೀಜ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ, ಒಂದು ದೇಹದಿಂದ (ತಂದೆ) ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹದ (ತಾಯಿ) ಮೂಲಕ ಮೂರನೇ ದೇಹ (ಮಗ) ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹದ ಅಂಶಗಳು ನಿತ್ಯ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿವೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ದೇಹಿ—ಜೀವಾತ್ಮ—ಸಹ ಶಾಶ್ವತನು।
Verse 8
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृत: पुरा । जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पित: ॥ ८ ॥
ದೇಹ‑ದೇಹಿ ಎಂಬ ಈ ವಿಭಜನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಜಾತಿ‑ವ್ಯಕ್ತಿ, ದೇಶ‑ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಂತಹ ಭೇದಗಳು—ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಗದವರ ಕಲ್ಪನೆ ಮಾತ್ರ; ಒಂದೇ ವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಹೆಸರು‑ರೂಪದ ಭೇದಗಳನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವಂತಿದೆ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ನಾರದ ಮತ್ತು ಅಂಗಿರರ ಉಪದೇಶಗಳಿಂದ ಆಶ್ವಾಸಿತನಾದ ರಾಜ ಚಿತ್ರಕೇತು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಶಾವಂತನಾದನು. ಕೈಯಿಂದ ಮ್ಲಾನ ಮುಖವನ್ನು ತೊಳೆದು ಮಾತು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 10
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥ १० ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನರು; ಮಹನೀಯರಲ್ಲಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಮಹನೀಯರು. ಅವಧೂತ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಗುರುತನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ।
Verse 11
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रिया: । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिन: ॥ ११ ॥
ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯರಾದ ವೈಷ್ಣವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹುಚ್ಚರಂತೆ ವೇಷವೂ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಮ್ಮಂತಹ ಇಂದ್ರಿಯಾಸಕ್ತ ಗ್ರಾಮ್ಯಬುದ್ಧಿಯವರನ್ನು ಬೋಧಿಸಿ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡಲು ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 12
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮರೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸಲು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರು ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ—ಸನತ್ಕುಮಾರ, ನಾರದ, ಋಭು, ಅಂಗಿರ, ದೇವಲ, ಅಸಿತ, ಅಪಾಂತರತಮಾ (ವ್ಯಾಸ), ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಗೌತಮ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮ, ಕಪಿಲ, ಶುಕದೇವ, ದುರ್ವಾಸ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಜಾತುಕರ್ಣ, ಅರುಣಿ; ಹಾಗೆಯೇ ರೋಮಶ, ಚ್ಯವನ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಆಸುರಿ, ಪತಂಜಲಿ, ವೇದಶಿರ-ಧೌಮ್ಯ, ಪಂಚಶಿಖ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭ, ಕೌಶಲ್ಯ, ಶ್ರುತದೇವ, ಋತಧ್ವಜ ಮುಂತಾದವರು. ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿದ್ದೀರಿ।
Verse 13
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮರೇ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರಿಗೆ ಜ್ಞಾನ ಬೋಧಿಸಲು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಿದ್ಧ ಮಹಾಪುರುಷರು ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ—ಸನತ್ಕುಮಾರ, ನಾರದ, ಋಭು, ಅಂಗಿರ, ದೇವಲ, ಅಸಿತ, ಅಪಾಂತರತಮಾ (ವ್ಯಾಸ), ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಗೌತಮ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮ, ಕಪಿಲ, ಶುಕದೇವ, ದುರ್ವಾಸ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಜಾತುಕರ್ಣ, ಅರುಣಿ; ಹಾಗೆಯೇ ರೋಮಶ, ಚ್ಯವನ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಆಸುರಿ, ಪತಂಜಲಿ, ವೇದಶಿರ-ಧೌಮ್ಯ, ಪಂಚಶಿಖ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭ, ಕೌಶಲ್ಯ, ಶ್ರುತದೇವ, ಋತಧ್ವಜ ಮುಂತಾದವರು. ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿಯೇ ಸೇರಿದ್ದೀರಿ।
Verse 14
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರಿಗೆ ಜ್ಞಾನೋಪದೇಶ ಮಾಡಲು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಮಹಾಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರ, ನಾರದ, ಋಭು, ಅಂಗಿರಾ, ದೇವಲ, ಅಸಿತ, ಅಪಾಂತರತಮಾ (ವ್ಯಾಸ), ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಗೌತಮ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮ, ಕಪಿಲ, ಶುಕದೇವ, ದುರ್ವಾಸ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಜಾತುಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಅರುಣಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೂ ರೋಮಶ, ಚ್ಯವನ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಆಸುರಿ, ಪತಂಜಲಿ, ವೇದಶಿರ ಧೌಮ್ಯ, ಮುನಿ ಪಂಚಶಿಖ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭ, ಕೌಶಲ್ಯ, ಶ್ರುತದೇವ ಮತ್ತು ಋತಧ್ವಜ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀವು ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬರು.
Verse 15
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ಹೇ ಮಹಾತ್ಮಾ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಜನರಿಗೆ ಜ್ಞಾನೋಪದೇಶ ಮಾಡಲು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಮಹಾಸಿದ್ಧರಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರ, ನಾರದ, ಋಭು, ಅಂಗಿರಾ, ದೇವಲ, ಅಸಿತ, ಅಪಾಂತರತಮಾ (ವ್ಯಾಸ), ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಗೌತಮ, ವಸಿಷ್ಠ, ಭಗವಾನ್ ಪರಶುರಾಮ, ಕಪಿಲ, ಶುಕದೇವ, ದುರ್ವಾಸ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ, ಜಾತುಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಅರುಣಿ ಇದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನೂ ರೋಮಶ, ಚ್ಯವನ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ, ಆಸುರಿ, ಪತಂಜಲಿ, ವೇದಶಿರ ಧೌಮ್ಯ, ಮುನಿ ಪಂಚಶಿಖ, ಹಿರಣ್ಯನಾಭ, ಕೌಶಲ್ಯ, ಶ್ರುತದೇವ ಮತ್ತು ಋತಧ್ವಜ ಕೂಡ ಇದ್ದಾರೆ. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ನೀವು ಕೂಡ ಅವರಲ್ಲೊಬ್ಬರು.
Verse 16
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधिय: प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
ಆದುದರಿಂದ ಹೇ ಪ್ರಭುಗಳೇ, ನೀವು ಇಬ್ಬರೂ ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲಿರಿ. ನಾನು ಹಂದಿ-ನಾಯಿಯಂತಹ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಪಶುವಿನಂತೆ ಮೂಢಬುದ್ಧಿಯವನಾಗಿ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೇನೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ನನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಜ್ಞಾನदीಪವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿ.
Verse 17
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुत: साक्षान्नारदो भगवानृषि: ॥ १७ ॥
ಅಂಗಿರಾ ಋಷಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಪುತ್ರಕಾಮನಾಗಿದ್ದಾಗ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದೆ. ನಿನಗೆ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀಡಿದ ಅದೇ ಅಂಗಿರಾ ನಾನು. ಈ ಋಷಿಯು ಸాక్షಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರನಾದ ಭಗವಾನ್ ನಾರದ ಮಹರ್ಷಿ.
Verse 18
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ನೀನು ದಾಟಲಾಗದ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದೀಯ. ಮಹಾಪುರುಷರಿಗೆ ಗೋಚರವಾದ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಿನಗೆ ಅನುಗ್ರಹ ಮಾಡಲು ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ. ನೀನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಿಯನೂ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನೂ ಆಗಿರುವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂತೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತರಾದವರು ಭೌತಿಕ ಲಾಭ-ನಷ್ಟಗಳಿಂದ ಕಲುಷಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 19
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ನೀ ಪರಮಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನ ಉನ್ನತ ಭಕ್ತನು; ಭೌತಿಕ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವುದು ನಿನಗೆ ತಕ್ಕದಲ್ಲ. ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದ ಈ ಮಿಥ್ಯಾಶೋಕದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ನಾವು ಇಬ್ಬರೂ ಬಂದಿದ್ದೇವೆ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಿಯ ಭಗವದ್ಭಕ್ತನಾಗಿ ನೀ ಕುಗ್ಗಬಾರದು।
Verse 20
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागत: । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्यहम् ॥ २० ॥
ನಾನು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ನಿನ್ನ ಮನೆಗೆ ಬಂದಾಗಲೇ ಪರಮ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದಿತ್ತು; ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭೌತಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ನಾನು ಕೇವಲ ಮಗನನ್ನೇ ನೀಡಿದೆ—ಅವನು ಹರ್ಷಕ್ಕೂ ಶೋಕಕ್ಕೂ ಕಾರಣನಾದನು।
Verse 21
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಈಗ ಪುತ್ರವಂತರ ತಾಪವನ್ನು ನೀನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ. ಹೆಂಡತಿ, ಮನೆ, ರಾಜ್ಯವೈಭವ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಿಕ; ರಾಜ್ಯ, ಸೇನಾಬಲ, ಖಜಾನೆ, ಸೇವಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಬಂಧುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯ, ಕಷ್ಟಗಳ ಕಾರಣ. ಇವು ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ—ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಅಸ್ತಿತ್ವರಹಿತ ಅರಮನೆ; ಸ್ವಪ್ನ, ಮಾಯೆ, ಮನೋರಥಗಳಷ್ಟೇ.
Verse 22
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಈಗ ಪುತ್ರವಂತರ ತಾಪವನ್ನು ನೀನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ. ಹೆಂಡತಿ, ಮನೆ, ರಾಜ್ಯವೈಭವ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಿಕ; ರಾಜ್ಯ, ಸೇನಾಬಲ, ಖಜಾನೆ, ಸೇವಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಬಂಧುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯ, ಕಷ್ಟಗಳ ಕಾರಣ. ಇವು ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ—ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಅಸ್ತಿತ್ವರಹಿತ ಅರಮನೆ; ಸ್ವಪ್ನ, ಮಾಯೆ, ಮನೋರಥಗಳಷ್ಟೇ.
Verse 23
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಈಗ ಪುತ್ರವಂತರ ತಾಪವನ್ನು ನೀನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದೀಯ. ಹೆಂಡತಿ, ಮನೆ, ರಾಜ್ಯವೈಭವ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷಣಿಕ; ರಾಜ್ಯ, ಸೇನಾಬಲ, ಖಜಾನೆ, ಸೇವಕರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಬಂಧುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯ, ಕಷ್ಟಗಳ ಕಾರಣ. ಇವು ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ—ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಅಸ್ತಿತ್ವರಹಿತ ಅರಮನೆ; ಸ್ವಪ್ನ, ಮಾಯೆ, ಮನೋರಥಗಳಷ್ಟೇ.
Verse 24
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवा: । कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
ಪತ್ನಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಧನಾದಿ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುಗಳು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಮನೋವಿಕಲ್ಪಗಳೇ; ಅವುಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸತ್ತೆ ಇಲ್ಲ. ಪೂರ್ವಕರ್ಮವಶ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾನಾವಿಧ ಕಲ್ಪನೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
Verse 25
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: । देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृत: ॥ २५ ॥
ಈ ದೇಹವು ಜೀವಿಯದೇ; ಇದು ಪಂಚಭೂತ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಯೋಗ. ಮನಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಜೀವಿ ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಎಂಬ ಮೂರು ತಾಪಗಳಿಂದ ಕಷ್ಟಪಡುವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ದೇಹವೇ ದುಃಖಗಳ ಮೂಲ.
Verse 26
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मन: । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮನ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸು—ನೀನು ದೇಹವೇ, ಮನವೇ, ಅಥವಾ ಆತ್ಮವೇ? ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದೆ, ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವೆ, ಮತ್ತು ಭೌತಿಕ ಶೋಕದ ಅಧೀನದಲ್ಲೇಕೆ ಇರುವೆ—ಇದನ್ನು ಅರಿತುಕೋ. ದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅನಾವಶ್ಯಕ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯು.
Verse 27
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ २७ ॥
ಶ್ರೀನಾರದರು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ನನ್ನಿಂದ ಈ ಪರಮ ಮಂಗಳಕರ ಮಂತ್ರೋಪನಿಷತ್ತನ್ನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಇದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಏಳು ರಾತ್ರಿಗಳೊಳಗೆ ನೀನು ವಿಭುವಾದ ಸಂಕರ್ಷಣ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸాక్షಾತ್ ಕಾಣುವೆ.
Verse 28
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
ಓ ನರೇಂದ್ರ, ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಿವಾದಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಂಕರ್ಷಣನ ಪದಪದ್ಮಮೂಲಕ್ಕೆ ಶರಣಾಗಿ ದ್ವೈತಭ್ರಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು; ತಕ್ಷಣವೇ ಅವರು ಅತುಲ ಹಾಗೂ ಅನತಿಕ್ರಮ್ಯವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ನೀನೂ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅದೇ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.
Frequently Asked Questions
They are not denying affection; they are dismantling the metaphysical error that the self is defined by temporary bodily roles. By asking whether the relationship existed before birth or will persist after death, they redirect Citraketu from social identity (upādhi) to the eternal ātmā, thereby curing grief rooted in misidentification.
The analogy frames embodied association as a time-driven convergence and divergence rather than an ultimate union. Just as waves gather and disperse grains without personal intention, kāla brings jīvas together in families and then separates them, showing that lamentation cannot alter the law-like movement of time.
Citraketu describes exalted Vaiṣṇavas who sometimes conceal their stature by unconventional dress or behavior. Their apparent eccentricity protects them from worldly honor and allows them to move freely to enlighten conditioned souls; the emphasis is that true knowledge is measured by realization, not social presentation.
Gandharva-nagara refers to an illusory ‘city in the sky’—something perceived yet lacking enduring substance. The sages use it to show that worldly securities (kingdom, treasury, relatives) appear solid but are unstable and therefore become sources of fear, lamentation, and delusion when treated as permanent.
The analysis of impermanence clears the ground by reducing attachment and false identity; mantra-upadeśa then provides the positive spiritual method to anchor consciousness in Bhagavān. The promised darśana within seven nights illustrates poṣaṇa: when devotion is properly directed, the Lord reciprocates tangibly, transforming grief into realization.