Adhyaya 12
Vṛtrāsura Instructs Indra on Providence and Devotion; The Slaying of Vṛtrāsura
ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧಕ್ರಮದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ–ವೃತ್ರಾಸುರರ ಸಮರ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗುತ್ತದೆ; ಜೊತೆಗೆ ಅಪ್ರತೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತತ್ತ್ವೋಪದೇಶವೂ ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ದೇಹಜ ಜಯಕ್ಕಿಂತ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಸೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಜ್ವಲಂತ ತ್ರಿಶೂಲದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ವಜ್ರದಿಂದ ಅವನ ಒಂದು ಕೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ರಾಸುರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹೊಡೆದು ವಜ್ರವನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇಂದ್ರನು ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಶತ್ರುವಾಗಿದ್ದರೂ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿಗಳು ಪರಮ ನಿಯಂತನ ಅಧೀನ; ಜಯ-ಪರಾಜಯ ದೈವವಿಧಿ; ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಧರ್ಮಗಳು, ಆತ್ಮ ಸಾಕ್ಷಿ; ಸಮಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಇಂದ್ರನು ಅವನ ಭಕ್ತಿಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಅರಿತು ಕರ್ತವ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂದಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ವೃತ್ರಾಸುರನ ಉಳಿದ ಕೈಯನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೃತ್ರಾಸುರನು ವಿರಾಟರೂಪ ಧರಿಸಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ನುಂಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಾರಾಯಣ-ಕವಚದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ರಕ್ಷಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರನು ಹೊರಬಂದು ವಜ್ರದಿಂದ ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾಲ ಛೇದಿಸುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವೃತ್ರಾಸುರನ ಜೀವವು ಸಂಕರ್ಷಣನ ಪಾರ್ಷದನಾಗಿ ಪರಮಧಾಮಕ್ಕೆ ತೆರಳುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸಿದ್ಧಭಕ್ತವಧದ ಧರ್ಮಸಂಕಟವೂ ಸೂಚ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಋಷಿಯು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಬಯಸಿದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯಕ್ಕಿಂತ ಮರಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ಅವನು ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು; ಪ್ರಳಯಜಲದಲ್ಲಿ ಕೈಟಭನು ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದಂತೆ.
Verse 2
ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥
ನಂತರ ಅಸುರೇಂದ್ರನಾದ ಆ ವೀರ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಕಠಿಣ ಮುಳ್ಳುಗಳಿರುವ ತ್ರಿಶೂಲವನ್ನು ಸುತ್ತಿಸಿದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮಹೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದು, “ಓ ಪಾಪಿ! ನೀನು ಈಗ ಹತನಾಗುವೆ!” ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.
Verse 3
ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥
ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಧಾವಿಸಿದ ವೃತ್ರಾಸುರನ ತ್ರಿಶೂಲವು ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಕಾಣಿತು. ನೋಡುವುದಕ್ಕೂ ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ಜ್ವಲಂತ ಆಯುಧವನ್ನು ಭಯವಿಲ್ಲದ ಇಂದ್ರನು ಶತಪರ್ವ ವಜ್ರದಿಂದ ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ, ವಾಸುಕೀ ನಾಗರಾಜನ ದೇಹದಷ್ಟು ದಪ್ಪವಾದ ಅವನ ಒಂದು ಭುಜವನ್ನೂ ಕಡಿದುಹಾಕಿದನು.
Verse 4
छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥
ಒಂದು ಭುಜ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ವೃತ್ರನು ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ಬಳಿಗೆ ಧಾವಿಸಿ, ಇಂದ್ರನ ಹನುವಿನ ಮೇಲೆ ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರನ ವಾಹನ ಐರಾವತವನ್ನೂ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ಮಘವ ಇಂದ್ರನ ಕೈಯಿಂದ ವಜ್ರವು ಕೆಳಗೆ ಬಿದ್ದಿತು.
Verse 5
वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥
ವೃತ್ರನ ಆ ಕೃತ್ಯವು ಅತಿಮಹಾದ್ಭುತವಾಗಿತ್ತು. ದೇವರುಗಳು, ಅಸುರರು, ಚಾರಣರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರ ಸಮೂಹಗಳು ಅದನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದವು; ಆದರೆ ಪುರುಹೂತ ಇಂದ್ರನು ಭಾರೀ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ‘ಹಾ! ಹಾ!’ ಎಂದು ಬಹಳವಾಗಿ ಅಳಲಿದರು.
Verse 6
इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥
ಶತ್ರುವಿನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೈಯಿಂದ ವಜ್ರ ಬಿದ್ದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿ, ಸೋತವನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಅದನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಳ್ಳಲು ಧೈರ್ಯಪಡಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ವೃತ್ರನು ಹೇಳಿದನು: “ಹೇ ಹರಾ! ವಜ್ರವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊ, ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸು; ಇದು ವಿಷಾದಿಸುವ ಕಾಲವಲ್ಲ.”
Verse 7
युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥
ಹೇ ಇಂದ್ರಾ! ಯುದ್ಧಮಾಡುವ ಅಧೀನ ಯೋಧರಿಗೆ ಜಯ ಸದಾ ಒಂದೇ ಪಾಳೆಯದಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸದಾ ಅಜೇಯನು ಮಾತ್ರ ಪರಮಾತ್ಮ—ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಲಯಗಳ ಅಧೀಶ್ವರನಾದ, ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ, ಆದಿ ಸನಾತನ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಾನನೇ.
Verse 8
लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥
ಈ ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳ ಜೀವಿಗಳು ಹಾಗೂ ಲೋಕಪಾಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ವಶದಲ್ಲೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಬಲೆಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಚಲಿಸಲಾರರು; ಅವನೇ ಕಾಲರೂಪ ಕಾರಣನು.
Verse 9
ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥
ಇಂದ್ರಿಯ ತೇಜಸ್ಸು, ಸಹನೆ, ಬಲ, ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ, ಅಮೃತತ್ವ ಮತ್ತು ಮರಣ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಪುರುಷನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಇದನ್ನು ಅರಿಯದ ಮೂಢರು ಜಡದೇಹವನ್ನೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 10
यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥
ಓ ಮಘವನ್ ಇಂದ್ರನೇ! ಮರದ ಸ್ತ್ರೀಬೊಂಬೆ ಅಥವಾ ಎಲೆ-ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೃಗವು ಸ್ವತಃ ನೃತ್ಯಿಸಲಾರದು; ಅದನ್ನು ನಡೆಸುವವನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ. ಹಾಗೆಯೇ ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮ ನಿಯಂತ್ರಕನಾದ ಭಗವಂತನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ನೃತ್ಯಿಸುತ್ತೇವೆ—ಯಾರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ.
Verse 11
पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥
ಮೂರು ಪುರುಷರು—ಕಾರಣೋದಕಶಾಯಿ, ಗರ್ಭೋದಕಶಾಯಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷೀರೋದಕಶಾಯಿ ವಿಷ್ಣುಗಳು—ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ, ಅಹಂಕಾರ, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಚೇತನ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮಪುರುಷನ ನಿರ್ದೇಶನ ಹಾಗೂ ಅನುಗ್ರಹವಿಲ್ಲದೆ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾರವು.
Verse 12
अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥
ಅವಿವೇಕಿ ಮನುಷ್ಯನು ಸದಾ ಅವಲಂಬಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ತನ್ನನ್ನೇ ಈಶ್ವರನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತಂದೆ-ತಾಯಿಯಿಂದ ದೇಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬುದು ಸಮ್ಯಕ್ ಜ್ಞಾನವಲ್ಲ; ಪರಮೇಶ್ವರನೇ ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಮೂಲಕ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಗ್ರಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 13
आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥
ಮರಣವನ್ನು ಬಯಸದಿದ್ದರೂ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಮನುಷ್ಯನು ಆಯುಷ್ಯ, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಜಯದ ನಿಯತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಅವೆಲ್ಲವೂ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
Verse 14
तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಪರಮ ಇಚ್ಛೆಗೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದುದರಿಂದ, ಕೀರ್ತಿ-ಅಪಕೀರ್ತಿ, ಜಯ-ಪರಾಜಯ, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಜೀವನ-ಮರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡು ಚಿಂತಾರಹಿತನಾಗಿರಬೇಕು.
Verse 15
सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥
ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಎಂಬ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಆತ್ಮನ ಗುಣಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳು. ಈ ಗುಣಗಳ ಕ್ರಿಯೆ-ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಶುದ್ಧ ಆತ್ಮ ಕೇವಲ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂದು ತಿಳಿದವನು ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನೇ ಮುಕ್ತನು.
Verse 16
पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥
ಓ ಶತ್ರುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ನೋಡು—ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಆಯುಧವೂ ಭುಜವೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ನಾನು ಸೋತವನಂತಿದ್ದೇನೆ. ಆದರೂ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಕುಗ್ಗಿಲ್ಲ; ನೀವೂ ದುಃಖವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮುಂದುವರಿಸು.
Verse 17
प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥
ಓ ಶತ್ರುವೇ, ಈ ಸಮರವನ್ನು ಜೂಜಿನ ಆಟವೆಂದು ತಿಳಿ—ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಗಳೇ ಪಣ, ಬಾಣಗಳೇ ಪಾಶೆಗಳು, ವಾಹನವಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳೇ ಆಟದ ಫಲಕ. ಯಾರಿಗೆ ಜಯ ಯಾರಿಗೆ ಪರಾಜಯ ಎಂಬುದು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದು; ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಯಾಧೀನ.
Verse 18
श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ವೃತ್ರಾಸುರನ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಉಪದೇಶಮಯ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ಮತ್ತೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದನು. ಗೊಂದಲವೂ ಕಪಟವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಗುತ್ತಾ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 19
इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीदृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥
ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಅಹೋ ದಾನವನೇ! ನಿನ್ನಂತಹ ವಿವೇಕದಿಂದ ನೀನು ಸಿದ್ಧನೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ನೀನು ಸರ್ವಾತ್ಮ, ಜಗದೀಶ್ವರ, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಹೃದನಾದ ಭಗವಂತನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಭಕ್ತನು.
Verse 20
भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥
ನೀನು ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಜನಮೋಹಿನಿಯಾದ ವೈಷ್ಣವೀ ಮಾಯೆಯನ್ನು ದಾಟಿದ್ದೀಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಸುರಭಾವವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಮಹಾಪುರುಷ-ಭಕ್ತನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೀಯ.
Verse 21
खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥
ಓ ವೃತ್ರಾಸುರನೇ, ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಮಹಾ ಆಶ್ಚರ್ಯ; ರಜೋಗುಣಪ್ರಧಾನ ಸ್ವಭಾವದ ಅಸುರನಾದ ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೂ ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ವಾಸುದೇವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ಮನಸ್ಸು ನೆಲಸಿದೆ.
Verse 22
यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥
ಯಾರಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಹರಿ—ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿನ ಈಶ್ವರ—ನಿಗೆ ಭಕ್ತಿ ಸ್ಥಿರವೋ, ಅವನು ಅಮೃತಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನಿಗೆ ಸಣ್ಣ ಗುಂಡಿಗಳ ನೀರು ಏಕೆ ಬೇಕು?
Verse 23
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು: ಓ ರಾಜನೇ, ವೃತ್ರಾಸುರ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಂತರ ಕರ್ತವ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 24
आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥
ಓ ಮಹಾರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತನೇ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹತ್ತಿಕ್ಕಬಲ್ಲ ವೃತ್ರಾಸುರನು ತನ್ನ ಕಬ್ಬಿಣದ ಗದೆಯನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ, ಎಡಗೈಯಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು.
Verse 25
स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥
ತನ್ನ ಶತಪರ್ವನ್ ಎಂಬ ವಜ್ರಾಯುಧದಿಂದ, ಇಂದ್ರನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರಾಸುರನ ಗದೆ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಅವನ ಉಳಿದ ಕೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು.
Verse 26
दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥
ತನ್ನ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳು ಬುಡದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಿಪರೀತ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವೃತ್ರಾಸುರನು, ಇಂದ್ರನಿಂದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಬಹಳ ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದನು.
Verse 27
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
ಮಹಾಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ತನ್ನ ಕೆಳದವಡೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ, ಮೇಲ್ದವಡೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ ಇರಿಸಿದನು. ಅವನು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸುತ್ತಾ, ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅವನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತವನ್ನು ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು.
Verse 28
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನು ಮಹಾಪ್ರಾಣನೂ ಮಹಾವೀರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನು ಕೆಳದವಡೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಮೇಲ್ದವಡೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟನು. ಅವನ ಬಾಯಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ, ನಾಲಿಗೆ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಅಲೆಯಿತು. ಕಾಲಸಮಾನ ಭಯಂಕರ ದಂತಗಳಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ನುಂಗಲು ಹೊರಟವನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅತಿವಿಶಾಲ ದೇಹದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಂಪಿಸಿ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು—ಹಿಮಾಲಯವೇ ನಡೆಯುವಂತೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು, ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅಜಗರವು ಆನೆಯನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು.
Verse 29
महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನು ಮಹಾಪ್ರಾಣನೂ ಮಹಾವೀರನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಅವನು ಕೆಳದವಡೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು, ಮೇಲ್ದವಡೆಯನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟನು. ಅವನ ಬಾಯಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ, ನಾಲಿಗೆ ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಅಲೆಯಿತು. ಕಾಲಸಮಾನ ಭಯಂಕರ ದಂತಗಳಿಂದ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ನುಂಗಲು ಹೊರಟವನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅತಿವಿಶಾಲ ದೇಹದಿಂದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಕಂಪಿಸಿ, ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನುಚ್ಚುನೂರಾಗಿಸಿದನು—ಹಿಮಾಲಯವೇ ನಡೆಯುವಂತೆ. ನಂತರ ಇಂದ್ರನ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು, ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತ ಸಹಿತ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಅಜಗರವು ಆನೆಯನ್ನು ನುಂಗುವಂತೆ ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು.
Verse 30
वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥
ಬ್ರಹ್ಮಾ, ಇತರ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳು ವೃತ್ರಾಸುರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ನುಂಗಿದುದನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ಅವರು ಆర్తವಾಗಿ ಕೂಗಿದರು—“ಹಾ! ಎಂತಹ ವಿಪತ್ತು! ಎಂತಹ ವಿಪತ್ತು!”
Verse 31
निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥
ಅಸುರೇಂದ್ರನು ನುಂಗಿದರೂ ಇಂದ್ರನು ದೈತ್ಯನ ಹೊಟ್ಟೆಯೊಳಗೆ ಹೋಗಿ ಸಾಯಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ನಾರಾಯಣನಂತೆಯೇ ದಿವ್ಯ ಕವಚದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು ಮತ್ತು ಯೋಗಮಾಯೆಯ ಬಲದಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದನು.
Verse 32
भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिशृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥
ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ವಜ್ರದಿಂದ ವೃತ್ರಾಸುರನ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಹೊರಬಂದನು. ನಂತರ ಬಲಾಸುರನ ಸಂಹಾರಕನಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಶತ್ರುವಿನ ತಲೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಅದು ಪರ್ವತಶಿಖರದಂತೆ ಎತ್ತರವಾಗಿತ್ತು.
Verse 33
वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥
ವಜ್ರಾಯುಧವು ವೃತ್ರಾಸುರನ ಕತ್ತಿನ ಸುತ್ತಲೂ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ಒಂದು ವರ್ಷ (360 ದಿನಗಳು) ಬೇಕಾಯಿತು. ನಂತರ ಸೂಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ತಲೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಉರುಳಿತು.
Verse 34
तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನು ಹತನಾದಾಗ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ದುಂದುಭಿಗಳನ್ನು ಬಾರಿಸಿದರು. ಅವರು ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾ ಹೂಮಳೆಗರೆದರು.
Verse 35
वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥
ಓ ರಾಜನೇ! ಆಗ ವೃತ್ರಾಸುರನ ದೇಹದಿಂದ ಆತ್ಮಜ್ಯೋತಿಯು ಹೊರಬಂದು, ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಭಗವಾನ್ ಸಂಕರ್ಷಣನ ದಿವ್ಯ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿತು.
Frequently Asked Questions
Vṛtrāsura frames the battle as duty under providence (daiva): embodied beings are not independent arbiters of victory, and lamentation is ignorance of the Lord’s supervision. His instruction is not sentimental pacifism but spiritual clarity—perform one’s role without illusion, knowing outcomes rest with Bhagavān. This also reveals Vṛtrāsura’s bhakti: he seeks the Lord’s will, even if it arrives through his own death.
The chapter explicitly distinguishes external designation from internal consciousness. Indra observes Vṛtrāsura’s discrimination, endurance, and fixation on Vāsudeva in pure goodness—symptoms of devotion that surpass bodily identity and social category. The Bhāgavata’s point is that bhakti is defined by surrender and God-centered intent; a devotee may appear in any birth, while demoniac mentality can exist even amid “heavenly” power.
The wooden doll analogy teaches īśvara-sarva-niyantṛtva: beings act as instruments moved by the supreme controller, so independence is illusory. The gambling match analogy addresses uncertainty in worldly struggle: even with strategy and strength, the decisive factor is providence under the Lord’s sanction. Together they cultivate samatā—steady performance of duty without pride in success or despair in failure.
Indra is protected by the Nārāyaṇa-kavaca, described as identical with Nārāyaṇa Himself—signifying that divine protection is not merely symbolic but the Lord’s personal shelter. Thus, even within the demon’s belly, Indra does not die; he then pierces Vṛtrāsura’s abdomen with the vajra and emerges to complete the destined slaying.
The text emphasizes cosmic timing: the weapon revolves with great speed, yet the separation completes only at the “suitable time” for Vṛtrāsura’s death, measured as 360 days (a full solar-lunar cycle of northern and southern courses). The narrative underscores that even divine weapons operate under the Lord’s overarching will and the ordained moment (kāla) governing embodied events.
Vṛtrāsura’s living spark is seen returning ‘back to Godhead’ to become an associate of Lord Saṅkarṣaṇa. This implies that liberation is awarded according to devotional consciousness rather than battlefield alignment. The Bhāgavata thereby teaches that bhakti can be perfected even amid conflict when one’s heart is fixed on the Supreme Lord.