Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
ಹರಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ ಅಂತರ್ಧಾನವಾದ ಬಳಿಕ ದೇವತೆಗಳು ದಿವ್ಯ ಯೋಜನೆಯಂತೆ ವಜ್ರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ದಧೀಚಿ ಋಷಿಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರ ದೇಹವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ದಧೀಚಿ ಮೊದಲು ಹಾಸ್ಯವಾಗಿ ದೇಹಾಸಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮರಣವೇದನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಕರುಣೆ, ದಾನ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಅನಿತ್ಯತೆ ಕುರಿತು ಧರ್ಮಶಿಕ್ಷೆಯ ಸಂವಾದವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ದೇಹವನ್ನು ಉನ್ನತ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಕ್ಕೂ ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಗೂ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಸಮಾಧಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಪಂಚಭೌತಿಕ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ಅವರ ಅಸ್ಥಿಗಳಿಂದ ವಜ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ದಧೀಚಿಯ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಅನುಮೋದನೆಯಿಂದ ಬಲ ಪಡೆದ ಇಂದ್ರನು ಐರಾವತದ ಮೇಲೆ ಏರಿ ದೇವ-ಋಷಿಗಳ ಸ್ತುತಿಗಳ ನಡುವೆ ವೃತ್ರಾಸುರನ ಎದುರಿಗೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ. ನರ್ಮದಾ ತೀರದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರ ಭೀಕರ ದಾಳಿಗಳು ಸುರಿದರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣರ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ಅಕ್ಷತವಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಅಸುರರು ಭಯಪಟ್ಟು ಓಡುತ್ತಾರೆ. ವೃತ್ರಾಸುರನು ಅವರನ್ನು ತಡೆದು, ಮರಣ ಅನಿವಾರ್ಯ; ‘ಕೀರ್ತಿಮರಣ’ ಯೋಗಸಮಾಧಿ—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಕ್ತಿಯೋಗ—ಅಥವಾ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಭಯ ನಾಯಕತ್ವದಿಂದ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಭಕ್ತಿವಚನಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ, ವಿಶ್ವದ ಕಾರಣನಾದ ವಿಶ್ವಭಾವನ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯು, ಕಣ್ಣಿಮೆಯದ ದೇವತೆಗಳು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ಅಲ್ಲೀಯೇ ಅಂತರಧಾನನಾದನು.
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
ಓ ಭಾರತ (ಪರೀಕ್ಷಿತ), ಪ್ರಭುವಿನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ದೇವತೆಗಳು ಆಥರ್ವಣನ ಪುತ್ರ ಮಹರ್ಷಿ ದಧೀಚಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಉದಾರರು; ದೇಹದಾನವನ್ನು ಬೇಡಿದಾಗ ತಕ್ಷಣವೇ ಸ್ವಲ್ಪ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ ಧರ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ನಗುತ್ತಾ, ಹಾಸ್ಯಭರಿತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
ಓ ಉನ್ನತ ದೇವತೆಗಳೇ! ದೇಹಧಾರಿಗಳಾದ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಸಹ್ಯ ವೇದನೆ ಚೇತನೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ನಿಮಗೆ ತಿಳಿಯದೆಯೇ?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬದುಕಲು ಬಯಸುವ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ದೇಹವೇ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ. ಅದನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗಿರಲು ವಿಷ್ಣು ಬೇಡಿದರೂ ದೇಹವನ್ನು ಯಾರು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದರು: ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ನಿಮ್ಮಂತಹ ಮಹಾತ್ಮರು—ಪುಣ್ಯಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವವರು—ಯಾವುದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುವರು?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸ್ವಾರ್ಥಪರರು ಪರರ ಸಂಕಟವನ್ನು ತಿಳಿಯದೆ ಬೇಡುತ್ತಾರೆ. ಬೇಡುವವನು ಕೊಡುವವನ ಕಷ್ಟವನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ಬೇಡನು; ಕೊಡುವವನು ಬೇಡುವವನ ವೇದನೆಯನ್ನು ತಿಳಿದರೆ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎನ್ನನು.
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
ಮಹರ್ಷಿ ದಧೀಚಿ ಹೇಳಿದರು: ಧರ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಿಮ್ಮಿಂದ ಕೇಳಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದಲೇ ನಿಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಮೊದಲು ದೇಹವನ್ನು ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಈಗ ಈ ದೇಹ ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯವಾದರೂ, ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಇಂದು ಅಥವಾ ನಾಳೆ ಬಿಡಲೇಬೇಕು.
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
ಹೇ ದೇವತೆಗಳೇ, ನಶ್ವರ ದೇಹದಿಂದ ಧರ್ಮವೋ ಶಾಶ್ವತ ಕೀರ್ತಿಯೋ ಸಾಧಿಸಲು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡದೆ, ಜೀವಿಗಳ ದುಃಖಕ್ಕೆ ದಯೆ ಇಲ್ಲದವನು ಸ್ಥಾವರರಿಂದಲೂ ಕರುಣೆಗೆ ಪಾತ್ರನು।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
ಇದೇ ಅವ್ಯಯ ಧರ್ಮ; ಪುಣ್ಯಶ್ಲೋಕ ಮಹಾತ್ಮರು ಇದನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ಇತರರ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಶೋಕಿಸಿ, ಅವರ ಸುಖಕ್ಕೆ ಹರ್ಷಿಸುವವನು।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
ಅಯ್ಯೋ, ಎಂಥ ದೀನತೆ, ಎಂಥ ಕಷ್ಟ! ಪರಕೀಯವಾದ, ಕ್ಷಣಭಂಗುರವಾದ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ದೇಹ, ಧನ, ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಪರಹಿತಕ್ಕೆ ಬಳಸದೆ ಹೋದರೆ ಅವೇ ದುಃಖದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅಥರ್ವನ ಪುತ್ರ ದಧೀಚಿ ದೇವತೆಗಳ ಸೇವೆಗೆ ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಪರಮ ಭಗವಂತನ ಪದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಪಂಚಭೌತಿಕ ಸ್ಥೂಲದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
ದಧೀಚಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಪ್ರಾಣ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಪರಮ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ದೇಹ ಯಾವಾಗ ಬೇರ್ಪಟ್ಟಿತೋ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
ಆಮೇಲೆ ಇಂದ್ರನು ವಿಶ್ವಕರ್ಮನು ದಧೀಚಿ ಅಸ್ಥಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವಜ್ರವನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ದಧೀಚಿ ಮುನಿಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿ, ಭಗವಂತನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದನು।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ವಾಹನವಾದ ಐರಾವತ ಗಜೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆಯೇ ಭವ್ಯವಾಗಿ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಣರು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸಿದಂತೆ ಕಂಡನು।
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
ಓ ರಾಜ ಪರಿಕ್ಷಿತ್! ಹಿಂದೆ ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ರುದ್ರನು ಅಂತಕ (ಯಮರಾಜ)ನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದಂತೆ, ಇಂದ್ರನು ಕೂಡ ಮಹಾಬಲದಿಂದ ಅಸುರಸೇನಾ ನಾಯಕರು ಸುತ್ತುವರಿದ ಶತ್ರು ವೃತ್ರಾಸುರನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದನು।
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
ನಂತರ ಸತ್ಯಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತ್ರೇತಾಯುಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನರ್ಮದಾ ತೀರದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳಿಗೂ ಅಸುರರಿಗೂ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಭೀಕರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು।
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ಓ ರಾಜನ್! ವೃತ್ರಾಸುರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಸುರರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅವರು ವಜ್ರಧಾರಿ ಶಕ್ರನನ್ನು ಕಂಡರು—ರುದ್ರರು, ವಸುಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಪಿತೃಗಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ಮರುತರು, ಋಭುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೇವರುಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ತನ್ನ ಸ್ವಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಆ ಕಿರಣ ಅಸುರರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಯಿತು।
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ವೃತ್ರಾಸುರನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಅಸುರರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅವರು ವಜ್ರಧಾರಿ ಶಕ್ರನಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡರು—ರುದ್ರರು, ವಸುಗಳು, ಆದಿತ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು, ಪಿತೃಗಳು, ವಹ್ನಿಗಳು, ಮರುತರು, ಋಭುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೇವರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿದ್ದರು. ಸ್ವಶ್ರೀಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದ ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸು ದೈತ್ಯರಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಯಿತು।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ಅನರ್ವಾ, ದ್ವಿಮೂರ್ಧ, ಋಷಭ, ಹಯಗ್ರೀವ, ಶಂಕುಶಿರಾ, ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಅಯೋಮುಖ, ಪುಲೋಮಾ, ವೃಷಪರ್ವಾ, ಪ್ರಹೇತಿ, ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಲ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು—ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಮುಂತಾದವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ—ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿ, ಮರಣನಿಗೂ ದುರಾಸದವಾದ ಇಂದ್ರಸೇನೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತಡೆದರು. ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಗದೆ, ಪರಿಘ, ಬಾಣ, ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ತೋಮರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ಅನರ್ವಾ, ದ್ವಿಮೂರ್ಧ, ಋಷಭ, ಹಯಗ್ರೀವ, ಶಂಕುಶಿರಾ, ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಅಯೋಮುಖ, ಪುಲೋಮಾ, ವೃಷಪರ್ವಾ, ಪ್ರಹೇತಿ, ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಲ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು—ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಮುಂತಾದವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ—ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿ, ಮರಣನಿಗೂ ದುರಾಸದವಾದ ಇಂದ್ರಸೇನೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತಡೆದರು. ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಗದೆ, ಪರಿಘ, ಬಾಣ, ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ತೋಮರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ಅನರ್ವಾ, ದ್ವಿಮೂರ್ಧ, ಋಷಭ, ಹಯಗ್ರೀವ, ಶಂಕುಶಿರಾ, ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಅಯೋಮುಖ, ಪುಲೋಮಾ, ವೃಷಪರ್ವಾ, ಪ್ರಹೇತಿ, ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಲ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು—ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಮುಂತಾದವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ—ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿ, ಮರಣನಿಗೂ ದುರಾಸದವಾದ ಇಂದ್ರಸೇನೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತಡೆದರು. ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಗದೆ, ಪರಿಘ, ಬಾಣ, ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ತೋಮರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ನಮುಚಿ, ಶಂಬರ, ಅನರ್ವಾ, ದ್ವಿಮೂರ್ಧ, ಋಷಭ, ಹಯಗ್ರೀವ, ಶಂಕುಶಿರಾ, ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ, ಅಯೋಮುಖ, ಪುಲೋಮಾ, ವೃಷಪರ್ವಾ, ಪ್ರಹೇತಿ, ಹೇತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಕಲ ಮೊದಲಾದ ಅನೇಕ ನೂರಾರು-ಸಾವಿರಾರು ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು, ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು—ಸುಮಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಾಲಿ ಮುಂತಾದವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ—ಸುವರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿತರಾಗಿ, ಮರಣನಿಗೂ ದುರಾಸದವಾದ ಇಂದ್ರಸೇನೆಯ ಅಗ್ರಭಾಗವನ್ನು ತಡೆದರು. ಸಿಂಹನಾದದಿಂದ ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಉನ್ಮತ್ತರಾಗಿ, ಗದೆ, ಪರಿಘ, ಬಾಣ, ಪ್ರಾಸ, ಮುದ್ಗರ, ತೋಮರ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರು।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
ಶೂಲ, ತ್ರಿಶೂಲ, ಪರಶು, ಖಡ್ಗ, ಶತಘ್ನಿ ಮತ್ತು ಭುಶುಂಡಿ ಮುಂತಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ದೈತ್ಯರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ದೇವಸೈನ್ಯದ ನಾಯಕರನ್ನು ಚದುರಿಸಿದರು।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬಾಣಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರಣ ದೇವರುಗಳು ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ದಟ್ಟ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವರಿತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಕಾಣದಂತೆ।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
ದೇವಸೈನಿಕರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಿಡಲಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆ ಅವರಿಗೆ ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ದೇವರುಗಳು ಚುರುಕಾಗಿ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಅವನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ತುಂಡುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದರು।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಬಲ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದಾಗ ದೈತ್ಯರು ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು, ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ದೇವಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದರು; ಆದರೆ ದೇವರುಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಅವನ್ನು ತುಂಡುಮಾಡಿ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದರು।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
ವೃತ್ರಾಸುರನ ಅಧೀನದ ದೈತ್ಯರು, ತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಮಳೆಯಿಂದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮರಗಳು, ಕಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಇಂದ್ರನ ಸೇನೆಗೆ ಏನೂ ಗಾಯವಾಗದೆ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದರು।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
ಕೃಷ್ಣಾನುಕೂಲ ಮಹಾತ್ಮರ ಮೇಲೆ ಕ್ಷುದ್ರರು ರುಕ್ಷವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಕೋಪಭರಿತ ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಮಹಾಪುರುಷರು ಅಲುಗುವುದಿಲ್ಲ; ಹಾಗೆಯೇ ಕೃಷ್ಣರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ದೇವತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ದೈತ್ಯರ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ವ್ಯರ್ಥವಾದವು।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
ಹರಿ-ಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತರಲ್ಲದ ಆ ಅಸುರರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯತ್ನ ವ್ಯರ್ಥವೆಂದು ಕಂಡು ಯುದ್ಧದ ಗರ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ನಾಯಕನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಶತ್ರು ಅವರ ಶಕ್ತಿಸಾರವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡುದರಿಂದ, ಓಡಿಹೋಗಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದರು।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
ತೀವ್ರ ಭಯದಿಂದ ತನ್ನ ಸೇನೆ ಮುರಿದು, ಮಹಾವೀರರೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ಅಸುರರೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಮಹಾಮನಸ್ಸಿನ ವೀರ ವೃತ್ರಾಸುರನು ನಗೆದು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಪುರುಷಪ್ರವೀರನಾದ ವೃತ್ರಾಸುರನು ಚಿಂತಕರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುವ ಸುಂದರ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ವಿಪ್ರಚಿತ್ತಿ! ಓ ನಮುಚಿ! ಓ ಪುಲೋಮಾ! ಓ ಮಯ, ಅನರ್ವಾ ಮತ್ತು ಶಂಬರ! ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳಿರಿ; ಓಡಿಹೋಗಬೇಡಿ.”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
ಜನಿಸಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಜೀವಿಗೂ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ; ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಸಿದ್ಧವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಣ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿರುವಾಗ, ಯೋಗ್ಯ ಮರಣದಿಂದ ಉನ್ನತ ಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿ ದೊರಕುವುದಾದರೆ, ಅಂಥ ಮಹಿಮೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಯಾರು ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಇರಬಹುದು?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧದ ಪ್ರಶಂಸಿತ ಮರಣಗಳಿವೆ; ಅವು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭ. ಒಂದು—ಭಕ್ತಿ-ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ತದಾತ್ಮನಾಗಿ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡುವುದು; ಇನ್ನೊಂದು—ಸೈನ್ಯದ ಅಗ್ರಣಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆನ್ನು ತೋರದೆ ವೀರಶಯ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಮಹಿಮೆಯೆಂದು ಹೊಗಳುತ್ತವೆ.
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.