Adhyaya 24

Verse 1

श्रीशुक उवाच अधस्तात्सवितुर्योजनायुते स्वर्भानुर्नक्षत्रवच्चरतीत्येके योऽसावमरत्वं ग्रहत्वं चालभत भगवदनुकम्पया स्वयमसुरापसद: सैंहिकेयो ह्यतदर्हस्तस्य तात जन्म कर्माणि चोपरिष्टाद्वक्ष्याम: ॥ १ ॥

ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಿಯ ರಾಜನೇ, ಕೆಲವು ಪುರಾಣವಕ್ತರು ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸ್ವರ್ಭಾನು (ರಾಹು) ಎಂಬ ಗ್ರಹವಿದ್ದು, ಅದು ನಕ್ಷತ್ರದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಸಿಂಹಿಕೆಯ ಪುತ್ರ, ಅಸುರರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೀನ; ದೇವತ್ವವನ್ನಾಗಲಿ ಗ್ರಹಾಧಿಪತ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಪಡೆಯಲು ಅಯೋಗ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ, ಭಗವಂತನ ಅನುಕಂಪೆಯಿಂದ ಅಮರತ್ವ ಮತ್ತು ಗ್ರಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮುಂದಾಗಿ ಅವನ ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

Verse 2

यददस्तरणेर्मण्डलं प्रतपतस्तद्विस्तरतो योजनायुतमाचक्षते द्वादशसहस्रं सोमस्य त्रयोदशसहस्रं राहोर्य: पर्वणि तद्‌व्य‍वधानकृद्वैरानुबन्ध: सूर्याचन्द्रमसावभिधावति ॥ २ ॥

ತಾಪವನ್ನು ನೀಡುವ ಸೂರ್ಯಮಂಡಲದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಚಂದ್ರಮಂಡಲವು ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳು, ರಾಹುವು ಹದಿಮೂರು ಸಾವಿರ ಯೋಜನೆಗಳು. ಅಮೃತವಿತರಣೆಯ ಕಾಲದಿಂದ ವೈರ ಬಿಗಿದುಕೊಂಡ ರಾಹು ಪರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಮಧ್ಯೆ ನುಗ್ಗಿ ಅವರ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 3

तन्निशम्योभयत्रापि भगवता रक्षणाय प्रयुक्तं सुदर्शनं नाम भागवतं दयितमस्त्रं तत्तेजसा दुर्विषहं मुहु: परिवर्तमानमभ्यवस्थितो मुहूर्तमुद्विजमानश्चकितहृदय आरादेव निवर्तते तदुपरागमिति वदन्ति लोका: ॥ ३ ॥

ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ರಾಹುವಿನ ದಾಳಿಯ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಅವರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ‘ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ’ವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಅತಿಪ್ರಿಯವಾದ ಭಾಗವತ ಅಸ್ತ್ರ; ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಉಷ್ಣತೆ ರಾಹುವಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಅವನು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತ ದೂರಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಇದನ್ನೇ ಜನರು ಗ್ರಹಣವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 4

ततोऽधस्तात्सिद्धचारणविद्याधराणां सदनानि तावन्मात्र एव ॥ ४ ॥

ರಾಹುವಿನ ಕೆಳಗೆ ಅಷ್ಟೇ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಲೋಕ, ಚಾರಣಲೋಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರಲೋಕ ಎಂಬ ಲೋಕಗಳು ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧರು, ಚಾರಣರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 5

ततोऽधस्ताद्यक्षरक्ष: पिशाचप्रेतभूतगणानां विहाराजिरमन्तरिक्षं यावद्वायु: प्रवाति यावन्मेघा उपलभ्यन्ते ॥ ५ ॥

ಸಿದ್ಧ, ಚಾರಣ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಧರ ಲೋಕಗಳ ಕೆಳಗೆ ‘ಅಂತರಿಕ್ಷ’ ಎಂಬ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ಪಿಶಾಚರು, ಪ್ರೇತರು ಮತ್ತು ಭೂತಗಣಗಳ ವಿಹಾರಸ್ಥಾನಗಳಿವೆ. ಗಾಳಿ ಬೀಸುವಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೂ, ಮೋಡಗಳು ಕಾಣುವಷ್ಟು ದೂರಕ್ಕೂ ಅಂತರಿಕ್ಷ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ; ಅದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಇಲ್ಲ.

Verse 6

ततोऽधस्ताच्छतयोजनान्तर इयं पृथिवी यावद्धंसभासश्येनसुपर्णादय: पतत्‍त्रिप्रवरा उत्पतन्तीति ॥ ६ ॥

ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಹಾರಸ್ಥಾನಗಳ ಕೆಳಗೆ ನೂರು ಯೋಜನೆಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ಭೂಮಿ ಇದೆ. ಹಂಸ, ಗಿಡುಗ, ಶ್ಯೇನ, ಸುಪರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಾರಬಲ್ಲ ಎತ್ತರದವರೆಗೆ ಇದರ ಮೇಲ್ಸೀಮೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ.

Verse 7

उपवर्णितं भूमेर्यथासन्निवेशावस्थानमवनेरप्यधस्तात् सप्त भूविवरा एकैकशो योजनायुतान्तरेणायामविस्तारेणोपक्‍ल‍ृप्ता अतलं वितलं सुतलं तलातलं महातलं रसातलं पातालमिति ॥ ७ ॥

ಹೇ ರಾಜನೇ, ಈ ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೆ ಅತಲ, ವಿತಲ, ಸುತಲ, ತಲಾತಲ, ಮಹಾತಲ, ರಸಾತಲ ಮತ್ತು ಪಾತಾಳ ಎಂಬ ಏಳು ಲೋಕಗಳಿವೆ. ಭೂಮಂಡಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಾನು ಮುಂಚೆಯೇ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಏಳು ಅಧೋಲೋಕಗಳ ಉದ್ದ-ಅಗಲವೂ ಭೂಮಿಯಷ್ಟೇ ಸಮಾನ, ಮತ್ತು ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಯೋಜನಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.

Verse 8

एतेषु हि बिलस्वर्गेषु स्वर्गादप्यधिककामभोगैश्वर्यानन्दभूतिविभूतिभि: सुसमृद्धभवनोद्यानाक्रीडविहारेषु दैत्यदानवकाद्रवेया नित्यप्रमुदितानुरक्तकलत्रापत्यबन्धुसुहृदनुचरा गृहपतय ईश्वरादप्यप्रतिहतकामा मायाविनोदा निवसन्ति ॥ ८ ॥

ಈ ಏಳು ಬಿಲ-ಸ್ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅಧಿಕವಾದ ಕಾಮಭೋಗ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿ ಇದೆ. ಅಲ್ಲಿ ದೈತ್ಯರು, ದಾನವರು, ನಾಗರು ಮೊದಲಾದವರು ಅತ್ಯಂತ ಸಮೃದ್ಧ ಮನೆಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಸ್ಥರಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪತ್ನಿ-ಮಕ್ಕಳು, ಬಂಧು-ಮಿತ್ರರು ಹಾಗೂ ಸೇವಕರೊಂದಿಗೆ ಅವರು ಮಾಯಾಜನಿತ ಭೌತಿಕ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳ ಭೋಗಕ್ಕೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಡ್ಡಿ ಬರುವಂತೆ ಇವರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 9

येषु महाराज मयेन मायाविना विनिर्मिता: पुरो नानामणिप्रवरप्रवेकविरचितविचित्रभवनप्राकारगोपुरसभाचैत्यचत्वरायतनादिभिर्नागासुरमिथुनपारावतशुकसारिकाकीर्णकृत्रिमभूमिभिर्विवरेश्वरगृहोत्तमै: समलङ्कृताश्चकासति ॥ ९ ॥

ಹೇ ಮಹಾರಾಜನೇ, ಆ ಬಿಲ-ಸ್ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಯಾವಿಯಾದ ಮಯ ದಾನವನು ಅನೇಕ ನಗರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಣಿರತ್ನಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ ವಿಚಿತ್ರ ಭವನಗಳು, ಪ್ರಾಕಾರಗಳು, ಗೋಪುರಗಳು, ಸಭಾಮಂದಿರಗಳು, ಚೈತ್ಯಗಳು, ಚತ್ವರಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಆವರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ನಾಗರು ಮತ್ತು ಅಸುರರ ಜೋಡಿಗಳು ತುಂಬಿರುತ್ತವೆ; ಪಾರಿವಾಳ, ಗಿಳಿ, ಮೈನಾ ಮುಂತಾದ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ಇರುತ್ತವೆ. ಆ ಲೋಕಾಧಿಪತಿಗಳ ಅಮೂಲ್ಯ ರತ್ನಜಡಿತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗೃಹಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿ, ಆ ನಗರಗಳು ಅಪೂರ್ವವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 10

उद्यानानि चातितरां मनइन्द्रियानन्दिभि: कुसुमफलस्तबकसुभगकिसलयावनतरुचिरविटपविटपिनां लताङ्गालिङ्गितानां श्रीभि: समिथुनविविधविहङ्गमजलाशयानाममलजलपूर्णानां झषकुलोल्लङ्घनक्षुभितनीरनीरजकुमुदकुवलयकह्लारनीलोत्पल लोहितशतपत्रादिवनेषुकृतनिकेतनानामेकविहाराकुलमधुरविविधस्वनादिभिरिन्द्रि-योत्सवैरमरलोकश्रियमतिशयितानि ॥ १० ॥

ಆ ಕೃತಕ ಸ್ವರ್ಗಗಳ ಉದ್ಯಾನಗಳು ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೂ ಅಪಾರ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಹೂ-ಹಣ್ಣುಗಳ ಗುಚ್ಛಗಳ ಭಾರದಿಂದ ವಾಲಿದ ಕೊಂಬೆಗಳಿರುವ ಮರಗಳು ಲತೆಗಳ ಆಲಿಂಗನದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗುತ್ತವೆ. ನಿರ್ಮಲ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸರೋವರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರುವ ಮೀನುಗಳಿಂದ ನೀರು ಅಲೆದಾಡುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ನೀರಜ, ಕುಮುದ, ಕುವಲಯ, ಕಹ್ಲಾರ, ನೀಲೋತ್ಪಲ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಶತಪತ್ರ ಮೊದಲಾದ ಹೂಗಳು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಚಕ್ರವಾಕಾದಿ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಗೂಡು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಮಧುರ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆ ಉದ್ಯಾನಗಳ ಶೋಭೆ ಅಮರಲೋಕದ ಶ್ರೀಯನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 11

यत्र ह वाव न भयमहोरात्रादिभि: कालविभागैरुपलक्ष्यते ॥ ११ ॥

ಆ ಅಧೋಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಪ್ರಕಾಶವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ ಎಂಬ ಕಾಲವಿಭಾಗ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಕಾಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಭಯವೂ ಅಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 12

यत्र हि महाहिप्रवरशिरोमणय: सर्वं तम: प्रबाधन्ते ॥ १२ ॥

ಅಲ್ಲಿ ಮಹಾನಾಗಗಳು ತಮ್ಮ ಫಣಗಳ ಮೇಲೆ ಮಣಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಆ ಮಣಿಗಳ ಕಾಂತಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿನ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ।

Verse 13

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसरसायनान्नपानस्‍नानादिभिराधयो व्याधयो वलीपलितजरादयश्च देहवैवर्ण्यदौर्गन्ध्यस्वेदक्लमग्लानिरिति वयोऽवस्थाश्च भवन्ति ॥ १३ ॥

ಆ ಲೋಕಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳ ರಸ ಹಾಗೂ ರಸಾಯನಗಳನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಚಿಂತೆಗಳೂ ರೋಗಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಬಿಳಿ ಕೂದಲು, ಮಡಚುಗಳು, ಜರಾ-ದುರ್ಬಲತೆ ಇಲ್ಲ; ದೇಹಕಾಂತಿ ಮಂಗುವುದಿಲ್ಲ, ಬೆವರಿಗೆ ದುರ್ವಾಸನೆ ಇಲ್ಲ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದಿಂದ ದಣಿವು ಅಥವಾ ಉತ್ಸಾಹಹೀನತೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 14

न हि तेषां कल्याणानां प्रभवति कुतश्चन मृत्युर्विना भगवत्तेजसश्चक्रापदेशात् ॥ १४ ॥

ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಮಂಗಳಕರವಾಗಿ ಜೀವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಅವರಿಗೆ ಮರಣಭಯವಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ನಿಯತಕಾಲದಲ್ಲಿ—ಪರಮಪುರುಷನ ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರದ ತೇಜಸ್ಸಿನ ರೂಪವಾಗಿ—ಮರಣ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 15

यस्मिन् प्रविष्टेऽसुरवधूनां प्राय: पुंसवनानि भयादेव स्रवन्ति पतन्ति च ॥ १५ ॥

ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರವು ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅದರ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಭಯದಿಂದ ಅಸುರರ ಗರ್ಭಿಣಿಯರಿಗೆ ಬಹುಪಾಲು ಗರ್ಭಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 16

अथातले मयपुत्रोऽसुरो बलो निवसति येन ह वा इह सृष्टा: षण्णवतिर्माया: काश्चनाद्यापि मायाविनो धारयन्ति यस्य च जृम्भमाणस्य मुखतस्त्रय: स्त्रीगणा उदपद्यन्त स्वैरिण्य: कामिन्य: पुंश्चल्य इति या वै बिलायनं प्रविष्टं पुरुषं रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा स्वविलासावलोकनानुरागस्मितसंलापोपगूहनादिभि: स्वैरं किल रमयन्ति यस्मिन्नुपयुक्ते पुरुष ईश्वरोऽहं सिद्धोऽहमित्ययुतमहागजबलमात्मानमभिमन्यमान: कत्थते मदान्ध इव ॥ १६ ॥

ಪ್ರಿಯ ರಾಜನೇ, ಈಗ ನಾನು ಅತಲ ಲೋಕವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಮಯ ದಾನವನ ಪುತ್ರನಾದ ಅಸುರ ಬಲನು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ತೊಂಬತ್ತಾರು ವಿಧದ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ಅವನ್ನೇ ಇಂದಿಗೂ ಕೆಲ তথಾಕಥಿತ ಯೋಗಿ-ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಜನರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ಜಂಭಿಸಿದಾಗ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ ಮೂರು ವಿಧದ ಸ್ತ್ರೀಗುಂಪುಗಳು ಹುಟ್ಟಿದವು—ಸ್ವೈರಿಣೀ, ಕಾಮಿಣೀ ಮತ್ತು ಪುಂಶ್ಚಲೀ. ಸ್ವೈರಿಣಿಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಗುಂಪಿನ ಪುರುಷನನ್ನೇ ವರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾಮಿಣಿಗಳು ಯಾವುದೇ ಗುಂಪಿನ ಪುರುಷನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಪುಂಶ್ಚಲಿಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಗಂಡರನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾರಾದರೂ ಪುರುಷನು ಅತಲಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಕ್ಷಣ ಅವನನ್ನು ಹಿಡಿದು ‘ಹಾಟಕ’ ಎಂಬ ಮದ್ಯಕಾರಕ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾನೀಯವನ್ನು ಕುಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕಾಮಶಕ್ತಿ ಅಪಾರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಆಕರ್ಷಕ ನೋಟ, ಆತ್ಮೀಯ ಮಾತು, ಪ್ರೇಮಸ್ಮಿತ, ಆಲಿಂಗನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ತಮ್ಮ ತೃಪ್ತಿವರೆಗೆ ಭೋಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೆಚ್ಚಿದ ಶಕ್ತಿಯ ಮದದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲದವನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ‘ನಾನೇ ಈಶ್ವರ, ನಾನೇ ಸಿದ್ಧ’ ಎಂದು ಗರ್ವಮತ್ತನಾಗಿ, ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮರಣವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಬಡಬಡಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 17

ततोऽधस्ताद्वितले हरो भगवान् हाटकेश्वर: स्वपार्षदभूतगणावृत: प्रजापतिसर्गोपबृंहणाय भवो भवान्या सह मिथुनीभूत आस्ते यत: प्रवृत्ता सरित्प्रवरा हाटकी नाम भवयोर्वीर्येण यत्र चित्रभानुर्मातरिश्वना समिध्यमान ओजसा पिबति तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं भूषणेनासुरेन्द्रावरोधेषु पुरुषा: सह पुरुषीभिर्धारयन्ति ॥ १७ ॥

ಅತಲದ ಕೆಳಗೆ ವಿತಲ ಲೋಕವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಹರ (ಶಿವ) ‘ಹಾಟಕೇಶ್ವರ’ ಎಂದು—ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ—ತನ್ನ ಭೂತಗಣಾದಿ ಪರಿಷದులతో ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ಅವನು ಭವಾನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ವೀರ್ಯಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ‘ಹಾಟಕೀ’ ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನದಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಗಾಳಿಯಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿತವಾದ ಅಗ್ನಿ ಆ ನದಿಯ ಜಲವನ್ನು ಕುಡಿಯಿ ಉಗುಳಿದಾಗ ‘ಹಾಟಕ’ ಎಂಬ ಚಿನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಅಸುರರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಖವಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.

Verse 18

ततोऽधस्तात्सुतले उदारश्रवा: पुण्यश्लोको विरोचनात्मजो बलिर्भगवता महेन्द्रस्य प्रियं चिकीर्षमाणेनादितेर्लब्धकायो भूत्वा वटुवामनरूपेण पराक्षिप्तलोकत्रयो भगवदनुकम्पयैव पुन: प्रवेशित इन्द्रादिष्वविद्यमानया सुसमृद्धया श्रियाभिजुष्ट: स्वधर्मेणाराधयंस्तमेव भगवन्तमाराधनीयमपगतसाध्वस आस्तेऽधुनापि ॥ १८ ॥

ವಿತಲದ ಕೆಳಗೆ ಸುತಲ ಲೋಕವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಿರೋಚನನ ಪುತ್ರನಾದ, ಪುಣ್ಯಶ್ಲೋಕನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಉದಾರಶ್ರವ ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ಇಂದಿಗೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಅದಿತಿಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ವಾಮನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದು, ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇಡಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆವರಿಸಿದನು; ನಂತರ ತನ್ನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಬಲಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸುತಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಇಲ್ಲದಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧ ಶ್ರೀ-ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಭಯರಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಅದೇ ಆರಾಧ್ಯ ಭಗವಂತನ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 19

नो एवैतत्साक्षात्कारो भूमिदानस्य यत्तद्भ‍गवत्यशेषजीवनिकायानां जीवभूतात्मभूते परमात्मनि वासुदेवे तीर्थतमे पात्र उपपन्ने परया श्रद्धया परमादरसमाहितमनसा सम्प्रतिपादितस्य साक्षादपवर्गद्वारस्य यद्ब‍िलनिलयैश्वर्यम् ॥ १९ ॥

ಓ ರಾಜನೇ, ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಬಿಲ-ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಮಹಾ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಭೂಮಿದಾನದ ನೇರ ಫಲವೆಂದು ತಿಳಿಯಬಾರದು. ಸಮಸ್ತ ಜೀವಿಗಳ ಜೀವಾಧಾರನಾದ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ವಾಸುದೇವನು—ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ತೀರ್ಥ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರ—ಅವನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಿಗೆ ಬಲಿ ಪರಮ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ಪರಮ ಆದರದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು; ಅದೇ ಮೋಕ್ಷದ್ವಾರವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತೆರೆಯುವ ಫಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ದಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಆ ಐಶ್ವರ್ಯ ಬಂದಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಡ.

Verse 20

यस्य ह वाव क्षुतपतनप्रस्खलनादिषु विवश: सकृन्नामाभिगृणन् पुरुष: कर्मबन्धनमञ्जसा विधुनोति यस्य हैव प्रतिबाधनं मुमुक्षवोऽन्यथैवोपलभन्ते ॥ २० ॥

ಹಸಿವಿನಿಂದ ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಬಿದ್ದು ಅಥವಾ ಜಾರಿ ಅಸಹಾಯಕನಾದವನೂ ಭಗವಂತನ ಪವಿತ್ರ ನಾಮವನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾರಿ—ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಅನಿಚ್ಛೆಯಿಂದಾಗಲಿ—ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಕರ್ಮಬಂಧನದ ಫಲಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವರು ಯೋಗಾದಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 21

तद्भ‍क्तानामात्मवतां सर्वेषामात्मन्यात्मद आत्मतयैव ॥ २१ ॥

ಇಂತಹ ಆತ್ಮವಂತರಾದ ಭಕ್ತರಿಗೆ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಇರುವ ಭಗವಂತನು ತನ್ನನ್ನೇ ಆತ್ಮರೂಪವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 22

न वै भगवान्नूनममुष्यानुजग्राह यदुत पुनरात्मानुस्मृतिमोषणं मायामयभोगैश्वर्यमेवातनुतेति ॥ २२ ॥

ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಗವಂತನು ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನಿಗೆ ಭೌತಿಕ ಸುಖ-ಐಶ್ವರ್ಯ ನೀಡಿ ಕೃಪೆ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮಾಯಾಮಯ ಭೋಗೈಶ್ವರ್ಯವು ಪ್ರಭುವಿನ ಪ್ರೇಮಸೇವೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು, ಮನಸ್ಸು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ।

Verse 23

यत्तद्भ‍गवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश्च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ २३ ॥

ಭಗವಂತನು ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಬೇರೆ ಉಪಾಯವನ್ನು ಕಾಣದೆ, ಭಿಕ್ಷೆಯ ನೆಪದ ಚತುರತೆಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ದೇಹ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದರೂ ತೃಪ್ತನಾಗದೆ, ವರುಣಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸಿ ಪರ್ವತಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಎಸೆದನು. ಆದರೂ ಸರ್ವಸ್ವ ಕಸಿದುಕೊಂಡರೂ ಮಹಾಭಕ್ತ ಬಲಿ ಹೀಗೆಂದನು।

Verse 24

नूनं बतायं भगवानर्थेषु न निष्णातो योऽसाविन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस्तमतिहाय स्वयमुपेन्द्रेणात्मानमयाचतात्मनश्चाशिषो नो एव तद्दास्यमतिगम्भीरवयस: कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल्लोकत्रयमिदम् ॥ २४ ॥

ಅಯ್ಯೋ, ಸ್ವರ್ಗರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಎಷ್ಟು ದಯನೀಯ! ಅವನು ಪಂಡಿತನೂ ಶಕ್ತಿಮಾನನೂ ಆದರೂ ಆತ್ಮಿಕ ಪ್ರಗತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾನಿ. ಬೃಹಸ್ಪತಿಯೂ ಬುದ್ಧಿವಂತನಲ್ಲ; ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯ ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಿಲ್ಲ. ಉಪೇಂದ್ರ ವಾಮನದೇವನು ಇಂದ್ರನ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರೂ, ಇಂದ್ರನು ಪ್ರೇಮಭಕ್ತಿಯ ಸೇವಾವಕಾಶವನ್ನು ಬೇಡುವ ಬದಲು, ಇಂದ್ರಿಯಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅವನನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಭಿಕ್ಷೆ ಕೇಳುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತ್ಯ ತুচ್ಛ; ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಒಂದು ಮನ್ವಂತರದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ—ಅನಂತಕಾಲದ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಭಾಗ.

Verse 25

यस्यानुदास्यमेवास्मत्पितामह: किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यदुताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवत: परमिति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ २५ ॥

ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ಹೇಳಿದನು: ನನ್ನ ತಾತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮಹಾರಾಜನೇ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಹಿತವನ್ನು ತಿಳಿದವನು. ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ತಂದೆ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ನಾಶವಾದಾಗ ಭಗವಾನ್ ನೃಸಿಂಹದೇವನು ಪ್ರಹ್ಲಾದನಿಗೆ ತಂದೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ, ಇನ್ನೂ ಮೋಕ್ಷವನ್ನೂ ನೀಡಲು ಬಯಸಿದರೂ, ಪ್ರಹ್ಲಾದನು ಎರಡನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮೋಕ್ಷವೂ ಭೌತಿಕ ಐಶ್ವರ್ಯವೂ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಕರ್ಮ-ಜ್ಞಾನ ಫಲಗಳನ್ನು ಬೇಡದೆ, ಪ್ರಭುವಿನ ದಾಸನ ದಾಸತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜನೆ ಮಾತ್ರ ಯಾಚಿಸಿದನು।

Verse 26

तस्य महानुभावस्यानुपथममृजितकषाय: को वास्मद्विध: परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ २६ ॥

ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನು ಹೇಳಿದನು: ನಮ್ಮಂತಹವರು—ಇನ್ನೂ ಭೋಗಾಸಕ್ತರಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳಿಂದ ಕಲుషಿತರಾಗಿ, ಭಗವಂತನ ಕೃಪೆಯಿಲ್ಲದವರು—ಪ್ರಭುವಿನ ಮಹಾಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮಹಾರಾಜನ ಪರಮ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರರು।

Verse 27

तस्यानुचरितमुपरिष्टाद्विस्तरिष्यते यस्य भगवान् स्वयमखिलजगद्गुरुर्नारायणो द्वारि गदापाणिरवतिष्ठते निजजनानुकम्पितहृदयो येनाङ्गुष्ठेन पदा दशकन्धरो योजनायुतायुतं दिग्विजय उच्चाटित: ॥ २७ ॥

ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಾನು ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸಲಿ? ಅವನ ದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಅಖಿಲಜಗದ್ಗುರು ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ಗದಾಪಾಣಿಯಾಗಿ, ತನ್ನ ಭಕ್ತನ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯಿಂದ ದ್ರವಿಸಿದ ಹೃದಯದಿಂದ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ದಿಗ್ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ರಾವಣನನ್ನು ವಾಮನದೇವನು ಪಾದಾಂಗುಷ್ಠದಿಂದ ಅತಿದೂರ ತಳ್ಳಿದನು. ಇದರ ವಿವರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದು।

Verse 28

ततोऽधस्तात्तलातले मयो नाम दानवेन्द्रस्त्रिपुराधिपतिर्भगवता पुरारिणा त्रिलोकीशं चिकीर्षुणा निर्दग्धस्वपुरत्रयस्तत्प्रसादाल्लब्धपदो मायाविनामाचार्यो महादेवेन परिरक्षितो विगतसुदर्शनभयो महीयते ॥ २८ ॥

ಅದರ ಕೆಳಗೆ ತಲಾತಲ ಲೋಕ; ಅಲ್ಲಿ ಮಯ ಎಂಬ ದಾನವೇಂದ್ರ, ತ್ರಿಪುರಾಧಿಪತಿ, ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ತ್ರಿಲೋಕ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪುರಾರಿ ಶಿವನು ಒಮ್ಮೆ ಅವನ ಮೂರು ಪುರಗಳನ್ನು ದಹಿಸಿದನು; ನಂತರ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಅದೇ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿ ನೀಡಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಯ ದಾನವನು ಮಹಾದೇವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಭಗವಂತನ ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರದ ಭಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಮಿಥ್ಯವಾಗಿ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 29

ततोऽधस्तान्महातले काद्रवेयाणां सर्पाणां नैकशिरसां क्रोधवशो नाम गण: कुहकतक्षककालियसुषेणादिप्रधाना महाभोगवन्त: पतत्‍त्रिराजाधिपते: पुरुषवाहादनवरतमुद्विजमाना: स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बसङ्गेन क्‍वचित्प्रमत्ता विहरन्ति ॥ २९ ॥

ತಲಾತಲದ ಕೆಳಗೆ ಮಹಾತಲ ಲೋಕ. ಅಲ್ಲಿ ಕದ್ರೂವಿನ ಸಂತಾನವಾದ ಅನೇಕ ಶಿರಸ್ಸುಗಳ ಸರ್ಪಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ; ಅವು ಸದಾ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತವೆ. ಕುಹಕ, ತಕ್ಷಕ, ಕಾಲಿಯ, ಸುಷೇಣ ಪ್ರಮುಖ ಮಹಾನಾಗಗಳು. ವಿಷ್ಣುವಾಹನ ಗರುಡನ ಭಯದಿಂದ ಅವು ನಿರಂತರ ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಬಂಧುಗಳ ಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮದದಿಂದ ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತವೆ।

Verse 30

ततोऽधस्ताद्रसातले दैतेया दानवा: पणयो नाम निवातकवचा: कालेया हिरण्यपुरवासिन इति विबुधप्रत्यनीका उत्पत्त्या महौजसो महासाहसिनो भगवत: सकललोकानुभावस्य हरेरेव तेजसा प्रतिहतबलावलेपा बिलेशया इव वसन्ति ये वै सरमयेन्द्रदूत्या वाग्भिर्मन्त्रवर्णाभिरिन्द्राद्ब‍िभ्यति ॥ ३० ॥

ಮಹಾತಲದ ಕೆಳಗೆ ರಸಾತಲ ಲೋಕ; ಅಲ್ಲಿ ದಿತಿ ಮತ್ತು ದನುಗಳ ಪುತ್ರರಾದ ದೈತ್ಯ-ದಾನವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರನ್ನು ಪಣಿಗಳು, ನಿವಾತಕವಚರು, ಕಾಲೇಯರು, ಹಿರಣ್ಯಪುರವಾಸಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ದೇವತೆಗಳ ಶತ್ರುಗಳು; ಜನ್ಮದಿಂದಲೇ ಮಹಾಬಲಿಷ್ಠರು, ಮಹಾಸಾಹಸಿಗಳು ಆದರೂ, ಸಮಸ್ತ ಲೋಕಗಳ ಅಧಿಪತಿ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸುದರ್ಶನಚಕ್ರದಿಂದ ಅವರ ಬಲ-ಅಹಂಕಾರ ಸದಾ ಚೂರಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಹಾವುಗಳಂತೆ ಬಿಲಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ದೂತಿ ಸರಮಾ ಮಂತ್ರವರ್ಣಗಳಿಂದ ಶಪಿಸಿದಾಗ ಅವರು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭಯಪಡುತ್ತಾರೆ.

Verse 31

ततोऽधस्तात्पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखा: शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति येषामु ह वै पञ्चसप्तदशशतसहस्रशीर्षाणां फणासु विरचिता महामणयो रोचिष्णव: पातालविवरतिमिरनिकरं स्वरोचिषा विधमन्ति ॥ ३१ ॥

ರಸಾತಲದ ಕೆಳಗೆ ಪಾತಾಳ ಅಥವಾ ನಾಗಲೋಕ. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯನಾಗಿ ಶಂಖ, ಕುಲಿಕ, ಮಹಾಶಂಖ, ಶ್ವೇತ, ಧನಂಜಯ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಶಂಖಚೂಡ, ಕಂಬಲ, ಅಶ್ವತರ, ದೇವದತ್ತ ಮೊದಲಾದ ನಾಗಲೋಕಪತಿಗಳು—ಮಹಾಭೋಗಿಗಳು, ಮಹಾಕ್ರೋಧಿಗಳು—ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಫಣಗಳ ಮೇಲೆ ಮಹಾಮಣಿಗಳು ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಐದು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಏಳು, ಕೆಲವರಿಗೆ ಹತ್ತು, ಕೆಲವರಿಗೆ ನೂರು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಾವಿರ ಫಣಗಳು; ಆ ಮಣಿಗಳ ಕాంతಿ ಪಾತಾಳದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತದೆ.