Adhyaya 17
Viṣṇupadī Gaṅgā: Descent, Cosmic Pathways, and Śiva’s Praise of Saṅkarṣaṇa
ಪಂಚಮ ಸ್ಕಂಧದ ಭೂ-ಮಂಡಲ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸ್ಥಳವಿವರಣೆಯಿಂದ ಗಂಗೆಯ ಪಾವನ ಗತಿಯ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ವಾಮನದೇವನು ತ್ರಿವಿಕ್ರಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಾದವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಆವರಣ ಭೇದಿತವಾಗಿ ಕಾರಣಜಲಗಳು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಗಂಗೆಯಾದವು; ಭಗವಂತನ ಪಾದರೇಣುವಿನಿಂದ ಅವಳು ಗುಲಾಬಿ ಛಾಯೆ ಪಡೆದು ‘ವಿಷ್ಣುಪದಿ’ಯಾಗಿ ನಿತ್ಯ ಪಾವನಕಾರಿಣಿ. ಗಂಗಾ ಧ್ರುವಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧ್ರುವ ಮಹಾರಾಜನು ಪರಮಾನಂದದಲ್ಲಿ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಿಪಾಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಪತ್ತೆಂದು ಅವರು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಚಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ದಾಟಿ ಮೇರುಶಿಖರದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಧಾನ ಧಾರೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ—ಸೀತಾ, ಅಲಕನಂದಾ, ಚಕ್ಷು, ಭದ್ರಾ—ಇವು ವಿವಿಧ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳನ್ನು ಸಿಂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅನಂತರ ಕಥೆ ಇಲಾವೃತ-ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ದುರ್ಗೆಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಶಿವನು ಒಬ್ಬನೇ ವಾಸಿಸಿ, ಸಂಕರ್ಷಣನಿಗೆ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡಿ ಪ್ರಭು ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಮಾಯೆಗೆ ಅತೀತನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಗಳು, ಅವರ ಅಧಿಪತಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಆರಾಧ್ಯವಾದ ಭಗವದ್ವಿಸ್ತಾರಗಳ ವಿವರಣೆಗೆ ಪೀಠಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत्र भगवत: साक्षाद्यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्विक्रमतो वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नोर्ध्वाण्डकटाहविवरेणान्त:प्रविष्टा या बाह्यजलधारा तच्चरणपङ्कजावनेजनारुणकिञ्जल्कोपरञ्जिताखिलजगदघमलापहोपस्पर्शनामला साक्षाद्भगवत्पदीत्यनुपलक्षितवचोऽभिधीयमानातिमहता कालेन युगसहस्रोपलक्षणेन दिवो मूर्धन्यवततार यत्तद्विष्णुपदमाहु: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಸ್ವರೂಪನಾದ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ವಾಮನದೇವನಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. ಅವನು ಎಡಪಾದವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ, ದೊಡ್ಡ ಬೆರಳಿನ ನಖವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಆವರಣವನ್ನು ಚಿದ್ರಗೊಳಿಸಿ ರಂಧ್ರ ಮಾಡಿತು; ಆ ರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ಕಾರಣಸಾಗರದ ಶುದ್ಧ ಜಲಧಾರೆ ಈ ವಿಶ್ವಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಗಂಗೆಯಾಗಿ ಹರಿಯಿತು. ಭಗವಂತನ ಪದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳ ಮೇಲಿದ್ದ ಕೆಂಪು ರೇಣುವಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಗಂಗಾಜಲವು ಸುಂದರ ಗುಲಾಬಿ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿತು. ಆ ದಿವ್ಯ ಜಲವನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಜೀವಿಗಳು ಪಾಪಮಲದಿಂದ ಶುದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆದರೂ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಸದಾ ನಿರ್ಮಲವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ‘ವಿಷ್ಣುಪದೀ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ನಂತರ ಸಾವಿರ ಯುಗಗಳ ಕಾಲದ ಬಳಿಕ ಗಂಗಾ ಧ್ರುವಲೋಕಕ್ಕೆ ಇಳಿದಳು; ಹೀಗಾಗಿ ಋಷಿ-ಪಂಡಿತರು ಧ್ರುವಲೋಕವನ್ನು ‘ವಿಷ್ಣುಪದ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 2
यत्र ह वाव वीरव्रत औत्तानपादि: परमभागवतोऽस्मत्कुलदेवताचरणारविन्दोदकमिति यामनुसवनमुत्कृष्यमाणभगवद्भक्तियोगेन दृढं क्लिद्यमानान्तर्हृदय औत्कण्ठ्यविवशामीलितलोचनयुगलकुड्मलविगलितामलबाष्पकलयाभिव्यज्यमानरोमपुलककुलकोऽधुनापि परमादरेण शिरसा बिभर्ति ॥ २ ॥
ಅಲ್ಲಿ ವೀರವ್ರತಿಯಾದ ಉತ್ತಾನಪಾದನ ಪುತ್ರ ಧ್ರುವ ಮಹಾರಾಜನು ಪರಮ ಭಾಗವತನಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು. ವಿಷ್ಣುಭಗವಂತನ ಪದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ಗಂಗಾಜಲವೇ ಕುಲದೇವತೆಯ ಚರಣೋದಕವೆಂದು ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಧ್ರುವಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಇಂದಿಗೂ ಅದನ್ನು ಪರಮ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೃದಯಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತಿಯೋಗ ದೃಢವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವನು ಉತ್ಕಂಠೆಯಿಂದ ವಿಹ್ವಲನಾಗಿ, ಅರ್ಧೋನ್ಮೀಲಿತ ನೇತ್ರಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಲ ಅಶ್ರು ಹರಿದು, ಸರ್ವಾಂಗದಲ್ಲೂ ರೋಮಾಂಚ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ.
Verse 3
तत: सप्त ऋषयस्तत्प्रभावाभिज्ञा यां ननु तपसआत्यन्तिकी सिद्धिरेतावती भगवति सर्वात्मनि वासुदेवेऽनुपरतभक्तियोगलाभेनैवोपेक्षितान्यार्थात्मगतयो मुक्तिमिवागतां मुमुक्षव इव सबहुमानमद्यापि जटाजूटैरुद्वहन्ति ॥ ३ ॥
ಅನಂತರ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುವ ಸಪ್ತಋಷಿಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಗಂಗಾಜಲವನ್ನು ತಮ್ಮ ಜಟಾಜೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಮಾನದಿಂದ ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದಾರೆ—ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ವಾಸುದೇವ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಅನವರತ ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಲಭಿಸುವುದೇ ತಪಸ್ಸಿನ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಪತ್ತು. ಈ ಅಖಂಡ ಭಕ್ತಿ ದೊರೆತ ಕಾರಣ ಅವರು ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮಾದಿ ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು, ಹಾಗೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಲಯರೂಪ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಹ, ತೃಣಪ್ರಾಯವೆಂದು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುವಂತೆ, ಈ ಮಹಾತ್ಮರು ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಜೀವನಸಿದ್ಧಿಯೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 4
ततोऽनेकसहस्रकोटिविमानानीकसङ्कुलदेवयानेनावतरन्तीन्दुमण्डलमावार्य ब्रह्मसदने निपतति ॥ ४ ॥
ಅನಂತರ ಧ್ರುವಲೋಕದ ಸಮೀಪದ ಏಳು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಿದ ಗಂಗಾಜಲವು ದೇವಯಾನದ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರಕೋಟಿ ದಿವ್ಯ ವಿಮಾನಗಳ ಸಮೂಹದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ಅವತರಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಚಂದ್ರಮಂಡಲವನ್ನು ಆವರಿಸಿ ಕೊನೆಗೆ ಮೇರುಶಿಖರದ ಮೇಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಸದನದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
Verse 5
तत्र चतुर्धा भिद्यमाना चतुर्भिर्नामभिश्चतुर्दिशमभिस्पन्दन्ती नदनदीपतिमेवाभिनिविशति सीतालकनन्दा चक्षुर्भद्रेति ॥ ५ ॥
ಅಲ್ಲಿ ಮೇರುಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಗಂಗೆಯು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿ, ನಾಲ್ಕು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿದು, ಕೊನೆಗೆ ನದನದೀಪತಿಯಾದ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ನಾಲ್ಕು ಧಾರೆಗಳು ಸೀತಾ, ಅಲಕನಂದಾ, ಚಕ್ಷು ಮತ್ತು ಭದ್ರಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 6
सीता तु ब्रह्मसदनात्केसराचलादिगिरिशिखरेभ्योऽधोऽध: प्रस्रवन्ती गन्धमादनमूर्धसु पतित्वान्तरेण भद्राश्ववर्षं प्राच्यां दिशि क्षारसमुद्रमभिप्रविशति ॥ ६ ॥
ಸೀತಾ ಎಂಬ ಗಂಗಾಶಾಖೆ ಬ್ರಹ್ಮಸದನದಿಂದ ಹೊರಟು, ಕೇಸರಾಚಲಾದಿ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹರಿದು, ಮೇರುವಿನ ಸುತ್ತಲಿನ ಕೇಸರದಂತ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಬಿದ್ದು ಗಂಧಮಾದನ ಪರ್ವತದ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಭದ್ರಾಶ್ವವರ್ಷವನ್ನು ಸಿಂಚಿಸಿ, ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 7
एवं माल्यवच्छिखरान्निष्पतन्ती ततोऽनुपरतवेगा केतुमालमभि चक्षु: प्रतीच्यां दिशि सरित्पतिं प्रविशति ॥ ७ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ‘ಚಕ್ಷು’ ಎಂಬ ಶಾಖೆ ಮಾಲ್ಯವಾನ್ ಪರ್ವತಶಿಖರದಿಂದ ಬೀಳುತ್ತಾ ಕೇತುಮಾಲ-ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ವೇಗದಿಂದ ಹರಿದು ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 8
भद्रा चोत्तरतो मेरुशिरसो निपतिता गिरिशिखराद्गिरिशिखरमतिहाय शृङ्गवत: शृङ्गादवस्यन्दमाना उत्तरांस्तु कुरूनभित उदीच्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति ॥ ८ ॥
ಗಂಗೆಯ ‘ಭದ್ರಾ’ ಎಂಬ ಶಾಖೆ ಮೇರುವಿನ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಿಂದ ಹರಿದು, ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕುಮುದ, ನೀಲ, ಶ್ವೇತ ಮತ್ತು ಶೃಂಗವಾನ್ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಾ, ಉತ್ತರ ಕುರು ದೇಶವನ್ನು ದಾಟಿ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 9
तथैवालकनन्दा दक्षिणेन ब्रह्मसदनाद्बहूनि गिरिकूटान्यतिक्रम्य हेमकूटाद्धैमकूटान्यतिरभसतररंहसा लुठयन्ती भारतमभिवर्षं दक्षिणस्यां दिशि जलधिमभिप्रविशति यस्यां स्नानार्थं चागच्छत: पुंस: पदे पदेऽश्वमेधराजसूयादीनां फलं न दुर्लभमिति ॥ ९ ॥
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಗಂಗೆಯ ‘ಅಲಕನಂದಾ’ ಎಂಬ ಶಾಖೆ ಬ್ರಹ್ಮಸದನದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಿಂದ ಹೊರಟು ಅನೇಕ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನು ದಾಟಿ, ತೀವ್ರ ವೇಗದಿಂದ ಹೇಮಕೂಟ ಮತ್ತು ಹಿಮಕೂಟ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭಾರತ-ವರ್ಷವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಲವಣಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಕ್ಕೆ ಬರುವವರು ಧನ್ಯರು; ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಲ್ಲೂ ಅಶ್ವಮೇಧ, ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲ ಸುಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Verse 10
अन्ये च नदा नद्यश्च वर्षे वर्षे सन्ति बहुशो मेर्वादिगिरिदुहितर: शतश: ॥ १० ॥
ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ-ಚಿಕ್ಕ ನದಿಗಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದಲ್ಲಿಯೂ ಇವೆ; ಅವು ಮೇರೂ ಮೊದಲಾದ ಪರ್ವತಗಳ ಪುತ್ರಿಯರಂತೆ ನೂರಾರು ಶಾಖೆಗಳಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ।
Verse 11
तत्रापि भारतमेव वर्षं कर्मक्षेत्रमन्यान्यष्ट वर्षाणि स्वर्गिणां पुण्यशेषोपभोगस्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति ॥ ११ ॥
ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ-ವರ್ಷವೇ ಕರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪಂಡಿತರೂ ಸಾಧುಜನರೂ ಉಳಿದ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಿಂದ ಮರಳಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯವಂತರಿಗೆ ಉಳಿದ ಪುಣ್ಯಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದು—ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವರ್ಗಸಮಾನ ಪದಗಳೆಂದು—ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 12
एषु पुरुषाणामयुतपुरुषायुर्वर्षाणां देवकल्पानां नागायुतप्राणानां वज्रसंहननबलवयोमोदप्रमुदितमहासौरतमिथुनव्यवायापवर्गवर्षधृतैकगर्भ कलत्राणां तत्र तु त्रेतायुगसम: कालो वर्तते ॥ १२ ॥
ಈ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನವರ ಆಯುಷ್ಯ ಭೂಗಣನೆಯಂತೆ ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳು. ನಿವಾಸಿಗಳು ದೇವತೆಯಂತೆಯೇ, ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಆನೆಗಳ ಬಲದಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿಗಳು ಮತ್ತು ವಜ್ರದಂತೆ ದೃಢ ದೇಹದವರು. ಅವರ ಯೌವನ ಮಧುರ; ಸ್ತ್ರೀ-ಪುರುಷರು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಮಹಾರತಿ-ಸೌಖ್ಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗದ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದ ಮೇಲೆ, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಾಗ ಪತ್ನಿ ಗರ್ಭಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸೌಖ್ಯಮಾನದ ಪ್ರಮಾಣ ತ್ರೇತಾಯುಗದಂತಿದೆ।
Verse 13
यत्र ह देवपतय: स्वै: स्वैर्गणनायकैर्विहितमहार्हणा: सर्वर्तुकुसुमस्तबकफलकिसलयश्रियाऽऽनम्यमानविटपलता विटपिभिरुपशुम्भमानरुचिरकाननाश्रमायतनवर्षगिरिद्रोणीषु तथा चामलजलाशयेषु विकचविविधनववनरुहामोदमुदितराजहंसजलकुक्कुटकारण्डवसारसचक्रवाकादिभिर्मधुकरनिकराकृतिभिरुपकूजितेषु जलक्रीडादिभिर्विचित्रविनोदै: सुललितसुरसुन्दरीणां कामकलिलविलासहासलीलावलोकाकृष्टमनोदृष्टय: स्वैरं विहरन्ति ॥ १३ ॥
ಆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭೂಭಾಗದಲ್ಲೂ ದೇವಪತಿಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗಣನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಮಹಾಸತ್ಕಾರದಿಂದ ಪೂಜಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಋತುವಿಗೆ ತಕ್ಕ ಹೂಗುಚ್ಛ, ಫಲ ಮತ್ತು ಕಿಸಲಯಗಳ ಶೋಭೆಯಿಂದ ವಾಲಿದ ಲತಾ-ವೃಕ್ಷಗಳು ಹಾಗೂ ವೃಕ್ಷಸಮೂಹಗಳು ಸುಂದರ ಕಾನನ-ಆಶ್ರಮಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಗಡಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮಹಾಪರ್ವತಗಳ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಜಲಾಶಯಗಳು ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಅರಳಿದ ವಿವಿಧ ಕಮಲಗಳ ಸುಗಂಧದಿಂದ ರಾಜಹಂಸ, ಬಾತು, ಜಲಕೋಳಿ, ಕರಾಂಡವ, ಸಾರಸ, ಚಕ್ರವಾಕ ಮುಂತಾದ ಜಲಪಕ್ಷಿಗಳು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭ್ರಮರಗಳ ಮಧುರ ಗುಂಜನ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸರೋವರಗಳ ತೀರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಜಲಕ್ರೀಡೆ ಮೊದಲಾದ ವಿಚಿತ್ರ ವಿನೋದಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವೈರವಾಗಿ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೇವಾಂಗನರ ಕ್ರೀಡಾ-ಹಾಸ-ವಿಲಾಸಭರಿತ ಕಾಮದೃಷ್ಟಿ ಅವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ; ಸೇವಕರು ಚಂದನಲೇಪ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಗಳನ್ನು ನಿತ್ಯ ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ—ಹೀಗೆ ಎಂಟು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆಕರ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 14
नवस्वपि वर्षेषु भगवान्नारायणो महापुरुष: पुरुषाणां तदनुग्रहायात्मतत्त्वव्यूहेनात्मनाद्यापि सन्निधीयते ॥ १४ ॥
ಈ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಕರುಣೆ ತೋರಲು ಮಹಾಪುರುಷನಾದ ಭಗವಾನ್ ನಾರಾಯಣನು ವಾಸುದೇವ, ಸಂಕರ್ಷಣ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಅನಿರುದ್ಧ ಎಂಬ ಚತುರ್ವ್ಯೂಹರೂಪವಾಗಿ ತನ್ನನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಇಂದಿಗೂ ಭಕ್ತರ ಸಮೀಪದಲ್ಲೇ ಸನ್ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 15
इलावृते तु भगवान् भव एक एव पुमान्न ह्यन्यस्तत्रापरो निर्विशति भवान्या: शापनिमित्तज्ञो यत्प्रवेक्ष्यत: स्त्रीभावस्तत्पश्चाद्वक्ष्यामि ॥ १५ ॥
ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಇಲಾವೃತ-ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಪುರುಷನು ಭಗವಾನ್ ಭವ (ಶಿವ) ಮಾತ್ರ; ಅಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರನು. ಭವಾನಿ (ದುರ್ಗಾ) ತನ್ನ ಶಾಪದ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾಳೆ; ಯಾರು ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಸ್ತ್ರೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ನಾನು ನಂತರ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 16
भवानीनाथै: स्त्रीगणार्बुदसहस्रैरवरुध्यमानो भगवतश्चतुर्मूर्तेर्महापुरुषस्य तुरीयां तामसीं मूर्तिं प्रकृतिमात्मन: सङ्कर्षणसंज्ञामात्मसमाधिरूपेण सन्निधाप्यैतदभिगृणन् भव उप-धावति ॥ १६ ॥
ಇಲಾವೃತ-ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನು ಭವಾನಿಯ ಹತ್ತು ಬಿಲಿಯನ್ ದಾಸಿಯರ ಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸದಾ ವಲಯಿತನಾಗಿ, ಅವರ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಮೇಶ್ವರನ ಚತುರ್ಮೂರ್ತಿ—ವಾಸುದೇವ, ಪ್ರದ್ಯುಮ್ನ, ಅನಿರುದ್ಧ, ಸಂಕರ್ಷಣ—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಸ್ತಾರ ಸಂಕರ್ಷಣ. ಆತನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಾತ್ಪರನಾದರೂ ಭೌತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರಕಾರ್ಯ ತಮೋಗುಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರಣ ‘ತಾಮಸೀ’ ಮೂರ್ತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸಂಕರ್ಷಣನೇ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಆದಿಕಾರಣನೆಂದು ಶಿವನು ತಿಳಿದು, ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸನ್ನಿಧಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಕೆಳಗಿನ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच ॐ नमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसङ्ख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥ १७ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ॐ, ಮಹಾಪುರುಷ ಭಗವಂತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ನೀವು ಸಮಸ್ತ ದಿವ್ಯ ಗುಣಗಳ ಆಶ್ರಯ, ಅನಂತ, ಭಕ್ತಿಹೀನರಿಗೆ ಅವ್ಯಕ್ತ—ನಿಮಗೆ ನಮಃ।
Verse 18
भजे भजन्यारणपादपङ्कजंभगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनंभवापहं त्वा भवभावमीश्वरम् ॥ १८ ॥
ಹೇ ಪ್ರಭು! ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪೂಜ್ಯ ಪದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ; ನೀವು ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳ ಪರಮ ಆಶ್ರಯ. ಭಕ್ತರ ಮೇಲೆ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನೀವು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸುತ್ತೀರಿ; ನೀವು ಸಂಸಾರಬಂಧನವನ್ನು ಹರಿಸುತ್ತೀರಿ, ಭಕ್ತಿಹೀನರನ್ನು ನಿಮ್ಮ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಂಸಾರದಲ್ಲೇ ಬಂಧಿಸುತ್ತೀರಿ. ನನ್ನನ್ನು ನಿಮ್ಮ ನಿತ್ಯ ದಾಸನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ।
Verse 19
न यस्य मायागुणचित्तवृत्तिभि-र्निरीक्षतो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नोऽजितमन्युरंहसांकस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मन: ॥ १९ ॥
ನಾವು ಕೋಪದ ವೇಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು; ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ರಾಗ‑ದ್ವೇಷ ತಪ್ಪದು. ಆದರೆ ಪರಮೇಶ್ವರನು ಹಾಗಲ್ಲ—ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ದೃಷ್ಟಿ ಹಾಕಿದರೂ ಅಣುಮಾತ್ರವೂ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಬೇಕೆಂದಿರುವವನು ಪ್ರಭುವಿನ ಪದಪದ್ಮಗಳ ಶರಣು ಪಡೆಯಲಿ; ಆಗ ಅವನು ವಿಜಯಿಯಾಗುವನು।
Verse 20
असद्दृशो य: प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताम्रलोचन: । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रियायत्पादयो: स्पर्शनधर्षितेन्द्रिया: ॥ २० ॥
ಅಶುದ್ಧ ದೃಷ್ಟಿಯವರಿಗೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಭುವಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಮದ್ಯಪಾನ ಮಾಡಿದವನಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಅವರು ಪ್ರಭುವಿನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಭುವೂ ಕೋಪಿತನಾಗಿ ಭಯಂಕರನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ—ಇದು ಮಾಯೆಯಷ್ಟೇ. ಸರ್ಪದೈತ್ಯನ ಪತ್ನಿಯರು ಪ್ರಭುವಿನ ಪದಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಲಜ್ಜೆಯಿಂದ ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಪ್ರಭು ಅವರ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅಶಾಂತನಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಆತನು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಮಭಾವಿ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರು ಭಗವಂತನನ್ನು ಭಜಿಸದೆ ಇರುವರು?
Verse 21
यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमंत्रिभिर्विहीनं यमनन्तमृषय: । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितंभूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु॒ ॥ २१ ॥
ಶಿವನು ಮುಂದುವರಿದನು—ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಪ್ರಭುವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸಂಹಾರದ ಮೂಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಆತನು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಆ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಭಿನ್ನನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅನಂತ’. ಶೇಷ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಆತನು ಸಹಸ್ರ ಫಣಗಳ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಾ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದರೂ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೂ ಅವನಿಗೆ ಸಾಸಿವೆ ಕಾಳಿನಷ್ಟು ಕೂಡ ಭಾರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗಿರಲು ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಭಜಿಸದೆ ಇರುವರು?
Verse 22
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
ಆ ಪರಮ ಪುರುಷೋತ್ತಮ ಭಗವಂತನಿಂದಲೇ ಮಹಾನ್ ಗುಣಮಯ ದೇಹಧಾರಿ, ರಜೋಗುಣಪ್ರಧಾನ ಬುದ್ಧಿಯ ಆಶ್ರಯವಾದ ಅಜ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರಕಟನಾದನು. ಆ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೇ ನಾನು ರುದ್ರನು, ವೈಕಾರಿಕ ಅಹಂಕಾರರೂಪವಾಗಿ ಜನಿಸಿದೆ; ನನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಇತರ ದೇವತೆಗಳು, ಪಂಚಮಹಾಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆಗಿರುವ, ನಮ್ಮನ್ನೆಲ್ಲ—ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಸಹ—ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ತನ್ನ ವಶದಲ್ಲಿ ಇಡುವ ಆ ಪರಮೇಶ್ವರನನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಆ ಪರಮಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 23
यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानज: किल । यत्सम्भवोऽहं त्रिवृता स्वतेजसावैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे ॥ २२ ॥ एते वयं यस्य वशे महात्मन:स्थिता: शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिता: । महानहं वैकृततामसेन्द्रिया:सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥ २३ ॥
ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಭಗವಂತನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ, ಹಗ್ಗದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ. ಮಹಾನ್ ಅಹಂಕಾರ, ವೈಕೃತ-ತಾಮಸ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ನಾವು ಅವನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದಲೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೇವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಪರಮ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ಪುನಃ ಪುನಃ ನಮಸ್ಕಾರ.
Verse 24
यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणींमायां जनोऽयं गुणसर्गमोहित: । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसातस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥ २४ ॥
ಪ್ರಭುವಿನ ಮಾಯೆ ಈ ಜೀವವನ್ನು ಕರ್ಮದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ ಗುಣಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಸರಳ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅವನು ತಿಳಿಯನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ, ಉದಯ-ವಿಲಯಸ್ವರೂಪನಾದ ಆ ಪ್ರಭುವಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Frequently Asked Questions
She is called Viṣṇupadī because her waters first touch and wash the lotus feet of Lord Viṣṇu before entering the universe. This contact establishes her as intrinsically purifying (pavitrīkaraṇa) and theologically marks her as grace descending from the Lord (āśraya), not merely a terrestrial river.
Gaṅgā descends to Dhruvaloka after an immense span of time, and Dhruva Mahārāja continuously receives that water on his head in devotion. Because the river is Viṣṇu’s foot-wash and reaches Dhruva’s realm, sages describe Dhruvaloka as ‘Viṣṇupada’—a realm defined by proximity to the Lord’s lotus feet and by unwavering remembrance of Kṛṣṇa.
Atop Mount Meru, Gaṅgā divides into four principal streams flowing in the cardinal directions: Sītā, Alakanandā, Cakṣu, and Bhadrā. Each branch is traced through specific mountains and varṣas, showing how sacred water structures the cosmic landscape and sanctifies multiple realms.
Bhārata-varṣa is singled out as karmabhūmi because it is the arena where deliberate dharma, yajña, and conscious spiritual choice are emphasized. The other varṣas are portrayed as enjoyment-realms for highly pious beings exhausting residual merit, whereas Bhārata-varṣa uniquely supports purposeful sādhana leading beyond karma to bhakti and mukti.
The chapter states that Lord Śiva is the only male in Ilāvṛta-varṣa and that Durgā prevents other men from entering, transforming intruders into women. The narrative underscores Ilāvṛta as a protected divine domain centered on Śiva’s worship and discipline, emphasizing boundaries around sacred space and the potency of the presiding śakti.
Śiva acknowledges Saṅkarṣaṇa as the original cause of his own existence and the transcendental foundation behind cosmic functions. Although Śiva is associated with destruction and the guṇa dynamics, his stotra clarifies that the Supreme Lord remains untouched by material modes; therefore, mastery over senses and liberation from māyā require shelter at the Lord’s lotus feet.