Adhyaya 14
The Forest of Material Existence (Saṁsāra-vana) and the Delivering Path of Bharata’s Teachings
ಪರೀಕ್ಷಿತನು ‘ಸಂಸಾರ-ವನ’ದ ನೇರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಜಡಭರತನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ದೀರ್ಘ ರೂಪಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವನು ಲಾಭಾಸಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಂತೆ ಜಗತ್-ವನಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ದೈವೀ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿ, ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಮನೋ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ದೇಹದಿಂದ ದೇಹಕ್ಕೆ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ದೋಚುಗಾರರು; ಕುಟುಂಬಾಸಕ್ತಿ ಬೇಟೆಗಾರವೂ ದಾವಾನಲವೂ; ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಭಾರ ಮುಳ್ಳಿನ ಬೆಟ್ಟಗಳು; ನಿದ್ರೆ ಅಜಗರ; ಶತ್ರುಗಳು ಸರ್ಪಗಳು; ನಿಷಿದ್ಧ ಭೋಗಗಳು ಬಲೆಯಾಗಿ ದಂಡಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ನಾಸ್ತಿಕ ಸಲಹೆ ಮತ್ತು ಅನಧಿಕೃತ ‘ದೇವತೆಗಳು’ ಗಿಡುಗಗಳಂತೆ—ಹರಿ-ಚಕ್ರ (ಕಾಲ)ದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಾರವು. ನಂತರ ಭರತ ಮಹಾರಾಜನ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮೃಗದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಅಚಲ ಹರಿ-ಸ್ಮರಣೆ ಮಹಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧುಸಂಗವೇ ಈ ವನದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
स होवाच स एष देहात्ममानिनां सत्त्वादिगुणविशेषविकल्पितकुशलाकुशलसमवहारविनिर्मितविविधदेहावलिभिर्वियोगसंयोगाद्यनादिसंसारानुभवस्य द्वारभूतेनषडिन्द्रियवर्गेण तस्मिन्दुर्गाध्ववदसुगमेऽध्वन्यापतित ईश्वरस्य भगवतो विष्णोर्वशवर्तिन्या मायया जीवलोकोऽयं यथा वणिक्सार्थोऽर्थपर: स्वदेहनिष्पादितकर्मानुभव: श्मशानवदशिवतमायां संसाराटव्यां गतो नाद्यापि विफलबहुप्रतियोगेहस्तत्तापोपशमनीं हरिगुरुचरणारविन्दमधुकरानुपदवीमवरुन्धे ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ! ದೇಹಾತ್ಮಮಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಜೀವನು ಸತ್ತ್ವ-ರಜ-ತಮ ಗುಣಭೇದಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವಾಗಿ ನಾನಾವಿಧ ದೇಹಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಸಂಯೋಗ-ವಿಯೋಗಾದಿಗಳ ಮೂಲಕ ಅನಾದಿ ಸಂಸಾರದ ಅನುಭವವನ್ನು ಭೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ದ್ವಾರವಾಗಿರುವುದು ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಗುಂಪು; ಅವುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಅವನು ದುರ್ಗಮ ಮಾರ್ಗದಂತಿರುವ ಈ ಭೌತಿಕ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಯೆ ಅವನನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಧನಲೋಭಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಶ್ಮಶಾನಸಮಾನ ಅಶಿವತಮ ಸಂಸಾರ-ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಕರ್ಮಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾ ಅಲೆದಾಡುವಂತೆ, ಜೀವವೂ ದೇಹಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಿಶ್ರ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶಮನವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಬಹುಸಾರಿ ವಿಫಲನಾಗಿ, ಹರಿ ಪಾದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮಧುಕರರಂತೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಶುದ್ಧಭಕ್ತರ ಸಂಗವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 2
यस्यामु ह वा एते षडिन्द्रियनामान: कर्मणा दस्यव एव ते । तद्यथा पुरुषस्य धनं यत्किञ्चिद्धर्मौपयिकं बहुकृच्छ्राधिगतं साक्षात्परमपुरुषाराधनलक्षणो योऽसौ धर्मस्तं तु साम्पराय उदाहरन्ति । तद्धर्म्यं धनं दर्शनस्पर्शनश्रवणास्वादनावघ्राणसङ्कल्पव्यवसायगृहग्राम्योपभोगेन कुनाथस्याजितात्मनो यथा सार्थस्य विलुम्पन्ति ॥ २ ॥
ಈ ಸಂಸಾರ-ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಆರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕರ್ಮದಿಂದ ದಸ್ಯುಗಳಾಗಿ (ಕಳ್ಳರಾಗಿ) ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯನು ಬಹು ಕಷ್ಟದಿಂದ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸುವ ಧನ—ಅದರಿಂದ ಪರಮಪುರುಷನ ಆರಾಧನೆರೂಪ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬಹುದು—ಅದೇ ಧನವನ್ನು, ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದ ದುರ್ಬಲ ಸ್ವಾಮಿಯವನಿಂದ, ಈ ಕಳ್ಳ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನೋಡುವುದು, ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದು, ಕೇಳುವುದು, ರುಚಿಸುವುದು, ವಾಸನೆ ನೋಡುವುದು, ಬಯಕೆ-ಸಂಕಲ್ಪ, ಪ್ರಯತ್ನ, ಹಾಗೂ ಮನೆ-ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭೋಗಗಳ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಒಂದು ವ್ಯಾಪಾರಸಂಘವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಲೂಟಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
Verse 3
अथ च यत्र कौटुम्बिका दारापत्यादयो नाम्ना कर्मणा वृकसृगाला एवानिच्छतोऽपि कदर्यस्य कुटुम्बिन उरणकवत्संरक्ष्यमाणं मिषतोऽपि हरन्ति ॥ ३ ॥
ಹೇ ರಾಜನೇ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿ‑ಮಕ್ಕಳು ಮೊದಲಾದವರು ಕುಟುಂಬವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಅವರು ಹುಲಿ‑ನರಿಗಳಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕುರಿಗಾಹಿ ಎಷ್ಟೇ ಕಾಪಾಡಿದರೂ ಹುಲಿ‑ನರಿ ಕುರಿಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ, ಕಂಜುಸ ಗೃಹಸ್ಥನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅವನು ಎಚ್ಚರವಾಗಿದ್ದರೂ ಮನೆಯವರೇ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 4
यथा ह्यनुवत्सरं कृष्यमाणमप्यदग्धबीजं क्षेत्रं पुनरेवावपनकाले गुल्मतृणवीरुद्भिर्गह्वरमिव भवत्येवमेव गृहाश्रम: कर्मक्षेत्रं यस्मिन्न हि कर्माण्युत्सीदन्ति यदयं कामकरण्ड एष आवसथ: ॥ ४ ॥
ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಹೊಲವನ್ನು ಉಳುಮೆ ಮಾಡಿ ಕಳೆಗಳನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ತೆಗೆದರೂ, ಬೀಜಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸುಟ್ಟಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪೊದೆ‑ಹುಲ್ಲು ದಟ್ಟವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮವು ಕರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ; ಭೋಗಾಸೆಯ ಬೀಜ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಗ್ಧವಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರದಿಂದ ಕರ್ಪೂರವನ್ನು ತೆಗೆದರೂ ಅದರ ವಾಸನೆ ಉಳಿಯುವಂತೆ.
Verse 5
तत्रगतो दंशमशकसमापसदैर्मनुजै: शलभशकुन्ततस्करमूषकादिभिरुपरुध्यमानबहि:प्राण: क्वचित् परिवर्तमानोऽस्मिन्नध्वन्यविद्याकामकर्मभिरुपरक्तमनसानुपपन्नार्थं नरलोकं गन्धर्वनगरमु पपन्नमिति मिथ्यादृष्टिरनुपश्यति ॥ ५ ॥
ಗೃಹಸ್ಥ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾದ ಜೀವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಡಂಶ‑ಮಶಕಗಳಂತೆ ಕೀಳು ಜನರಿಂದ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮಿಡತೆ, ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿ, ಕಳ್ಳ, ಇಲಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಕಾಡಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೂ ಸಂಸಾರದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ರಂಜಿಸಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಮನಸ್ಸು ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಕ್ಷಣಭಂಗುರ ಲೋಕವನ್ನು ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತೆ ಮಿಥ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಶಾಶ್ವತವೆಂದು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ।
Verse 6
तत्र च क्वचिदातपोदकनिभान् विषयानुपधावति पानभोजनव्यवायादिव्यसनलोलुप: ॥ ६ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ ಗಂಧರ್ವನಗರದಂತಿರುವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪಾನ, ಭೋಜನ, ಮೈಥುನ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯಸನಗಳಿಗೆ ಲಾಲಸೆಯಿಂದ, ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆ ಮೃಗತೃಷ್ಣೆಯ ಹಿಂದೆ ಓಡುವಂತೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 7
क्वचिच्चाशेषदोषनिषदनं पुरीषविशेषं तद्वर्णगुणनिर्मितमति: सुवर्णमुपादित्सत्यग्निकामकातर इवोल्मुकपिशाचम् ॥ ७ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವನು ಹಳದಿ ಮಲದಂತಿರುವ ‘ಚಿನ್ನ’ದ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಅನೇಕ ದೋಷಗಳ ಆಶ್ರಯ. ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಆವರಿತ ಮನಸ್ಸು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ಮೋಹಿಸಿ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತವಕಿಸುತ್ತದೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚಳಿಯಿಂದ ಕಾತರನಾದವನು ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿನ ಮಿನುಗುವ ಬೆಳಕನ್ನು ಬೆಂಕಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಓಡುವಂತೆ.
Verse 8
अथ कदाचिन्निवासपानीयद्रविणाद्यनेकात्मोपजीवनाभिनिवेश एतस्यां संसाराटव्यामितस्तत: परिधावति ॥ ८ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಂಧಜೀವನು ವಾಸಸ್ಥಾನ, ನೀರು ಮತ್ತು ಧನವನ್ನು ಒದಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲೇ ಲೀನನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಮಮಕಾರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಈ ಸಂಸಾರ-ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇತ್ತಿಚ್ಚೆಂದೂ ಅತ್ತಿಚ್ಚೆಂದೂ ನಿರಂತರ ಓಡಾಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 9
क्वचिच्च वात्यौपम्यया प्रमदयाऽऽरोहमारोपितस्तत्कालरजसा रजनीभूत इवासाधुमर्यादो रजस्वलाक्षोऽपि दिग्देवता अतिरजस्वलमतिर्न विजानाति ॥ ९ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಂಟರಗಾಳಿಯ ಧೂಳಿನಂತೆ ರಜಸ್ಸು ಕವಿದು ಅಂಧನಾದಂತೆ ಬಂಧಜೀವನು ‘ಪ್ರಮದಾ’ ಎನ್ನಲ್ಪಡುವ ವಿರುದ್ಧಲಿಂಗದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಮೋಹಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯ ಮಡಿಲಿಗೆ ಏರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದ ವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಶುಭಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಸೋಲುತ್ತವೆ. ಕಾಮಾಂಧನಾಗಿ ಲೈಂಗಿಕ ಜೀವನದ ನಿಯಮ-ಮರ್ಯಾದೆಗಳನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ; ದಿಕ್ಕಿನ ದೇವತೆಗಳು ಮುಂತಾದವರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ನಡು ರಾತ್ರಿ ಅಕ್ರಮ ಭೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ, ಮುಂದಿನ ದಂಡವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 10
क्वचित्सकृदवगतविषयवैतथ्य: स्वयं पराभिध्यानेन विभ्रंशितस्मृतिस्तयैव मरीचितोयप्रायांस्तानेवाभिधावति ॥ १० ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಂಧಜೀವನು ಇಂದ್ರಿಯಭೋಗದ ವ್ಯರ್ಥತೆಯನ್ನೂ ದುಃಖಮಯತೆಯನ್ನೂ ಒಮ್ಮೆ ಅರಿತರೂ, ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಮತ್ತು ಪರಧ್ಯಾನದಿಂದ ಅವನ ಸ್ಮೃತಿ ಭ್ರಂಶಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅವನು ಅದೇ ಭೋಗಗಳ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ—ಮರುಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ ಮೃಗಜಲದ ಹಿಂದೆ ಓಡುವಂತೆ.
Verse 11
क्वचिदुलूकझिल्लीस्वनवदतिपरुषरभसाटोपं प्रत्यक्षं परोक्षं वा रिपुराजकुलनिर्भर्त्सितेनातिव्यथितकर्णमूलहृदय: ॥ ११ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಸೇವಕರು ನೇರವಾಗಿಯೂ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿಯೂ ಬಳಸುವ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ, ಉಗ್ರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಬಂಧಜೀವನು ಬಹಳ ವ್ಯಥೆಪಡುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಅವನ ಕಿವಿಯ ಬೇರು ಮತ್ತು ಹೃದಯ ತುಂಬ ದುಃಖಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಗದರಿಕೆ ಗೂಬೆ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಳೆಯ ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
Verse 12
स यदा दुग्धपूर्वसुकृतस्तदा कारस्करकाकतुण्डाद्यपुण्यद्रुमलताविषोदपानवदुभयार्थशून्यद्रविणान्जीवन्मृतान् स्वयं जीवन्म्रियमाण उपधावति ॥ १२ ॥
ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಂಧಜೀವನು ಭೌತಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅವು ಮುಗಿದಾಗ, ಇಹಲೋಕಕ್ಕೂ ಪರಲೋಕಕ್ಕೂ ಉಪಕಾರವಿಲ್ಲದ ಧನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಧನವನ್ನು ಹಿಡಿದ ‘ಜೀವಂತ-ಮೃತ’ರಂತೆ ಇರುವವರ ಬಳಿಗೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ. ಅಂಥವರು ಅಶುದ್ಧ ಮರ-ಲತೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಕೂಪಗಳಂತೆ; ಅವನೂ ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಮರಣಿಸುತ್ತಿರುವವನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 13
एकदासत्प्रसङ्गान्निकृतमतिर्व्युदकस्रोत:स्खलनवद् उभयतोऽपि दु:खदं पाखण्डमभियाति ॥ १३ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಈ ಭೌತಿಕ ಅರಣ್ಯದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಂಧಿತ ಜೀವನು ನಾಸ್ತಿಕರಿಂದ ಸಸ್ತನ ‘ಆಶೀರ್ವಾದ’ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಸಂಗದಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಪಆಳದ ಹರಿವಿಗೆ ಹಾರಿ ತಲೆ ಒಡೆಯುವಂತೇ. ಹೀಗಾಗಿ ಇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಪರದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖವೇ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದವಿರೋಧಿ ಪಾಖಂಡಿಗಳಾದ তথಾಕಥಿತ ಸಾಧು-ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಬಳಿಗೂ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಯಾವ ಲಾಭವೂ ದೊರಕದು.
Verse 14
यदा तु परबाधयान्ध आत्मने नोपनमति तदा हि पितृपुत्रबर्हिष्मत: पितृपुत्रान् वा स खलु भक्षयति ॥ १४ ॥
ಇತರರನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದರೂ ತನ್ನ ಪಾಲನೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗದಾಗ, ಬಂಧಿತ ಜೀವನು ಅಂಧನಂತೆ ತನ್ನ ತಂದೆ ಅಥವಾ ಮಗನನ್ನೂ ಶೋಷಿಸಿ, ಅವರ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ-ಮಗ ಅಥವಾ ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಏನೂ ಸಿಗದಿದ್ದರೆ, ಅವರಿಗೆ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಕೊಡಲು ಸಹ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ.
Verse 15
क्वचिदासाद्य गृहं दाववत्प्रियार्थविधुरमसुखोदर्कं शोकाग्निना दह्यमानो भृशं निर्वेदमुपगच्छति ॥ १५ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವನು ಗೃಹಜೀವನವನ್ನು ಕಾಡಿನ ದಾವಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಿಯಸুখವಿಲ್ಲದ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದುಃಖವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು. ಶೋಕಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸುಟ್ಟು ಅವನು ತೀವ್ರ ನಿರ್ವೇದ/ವೈರಾಗ್ಯಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತಾನೆ. ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾದುದು ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತನ್ನನ್ನು ದುರ್ದೈವಿಯೆಂದು ದೂಷಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ಪುಣ್ಯಾಭಾವವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 16
क्वचित्कालविषमितराजकुलरक्षसापहृतप्रियतमधनासु: प्रमृतक इव विगतजीवलक्षण आस्ते ॥ १६ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ವಿಕೃತರಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಜನರು ರಾಕ್ಷಸರಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಅವನ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಂಪತ್ತನ್ನೆಲ್ಲ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ಧನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಉತ್ಸಾಹವಿಲ್ಲದವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ನಿಜಕ್ಕೂ ಸತ್ತವನಂತೆ, ಜೀವಲಕ್ಷಣಗಳೇ ಮಾಯವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 17
कदाचिन्मनोरथोपगतपितृपितामहाद्यसत्सदिति स्वप्ननिर्वृतिलक्षणमनुभवति ॥ १७ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಂಧಿತ ಜೀವನು ಮನೋರಥದಿಂದ ತಂದೆ, ತಾತ ಮೊದಲಾದವರು ಮಗ ಅಥವಾ ಮೊಮ್ಮಗನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ಕನಸಿನ ಸುಖದಂತೆ ಕ್ಷಣಿಕ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ, ಇಂತಹ ಮನೋವಿಕಲ್ಪಗಳಲ್ಲೇ ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 18
क्वचिद् गृहाश्रमकर्मचोदनातिभरगिरिमारुरुक्षमाणो लोकव्यसनकर्षितमना: कण्टकशर्कराक्षेत्रं प्रविशन्निव सीदति ॥ १८ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದ ಕರ್ಮವಿಧಿಗಳ ಅತಿಭಾರವೆಂಬ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಏರಲು ಯತ್ನಿಸುವ ಬಂಧಿತ ಜೀವ, ಲೋಕವ್ಯಾಸನಗಳಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮುಳ್ಳು-ಕಲ್ಲುಗಳ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನುಗ್ಗಿದವನಂತೆ ನೋವಿನಿಂದ ಕುಗ್ಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 19
क्वचिच्च दु:सहेन कायाभ्यन्तरवह्निना गृहीतसार: स्वकुटुम्बाय क्रुध्यति ॥ १९ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇಹದೊಳಗಿನ ಸಹಿಸಲಾಗದ ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಸಹನೆ ಕಳೆದು, ಅವನು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬ—ಮಗ, ಮಗಳು, ಹೆಂಡತಿ—ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಅವರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಡೆದು ಇನ್ನಷ್ಟು ದುಃಖಪಡುತ್ತಾನೆ।
Verse 20
स एव पुनर्निद्राजगरगृहीतोऽन्धे तमसि मग्न: शून्यारण्य इव शेते नान्यत्किञ्चन वेद शव इवापविद्ध: ॥ २० ॥
ಅವನೇ ಮತ್ತೆ ನಿದ್ರೆಯೆಂಬ ಅಜಗರದ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿ ಅಜ್ಞಾನಾಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುತ್ತಾನೆ; ಶೂನ್ಯ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಸೆದ ಶವದಂತೆ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತಾನೆ, ಏನನ್ನೂ ಅರಿಯಲಾರನು।
Verse 21
कदाचिद्भग्नमानदंष्ट्रो दुर्जनदन्दशूकैरलब्धनिद्राक्षणो व्यथितहृदयेनानुक्षीयमाणविज्ञानोऽन्धकूपेऽन्धवत्पतति ॥ २१ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುರ್ಜನರೆಂಬ ದಂಶೂಕಗಳು—ಹಾವು ಮುಂತಾದವು—ಅವನನ್ನು ಕಚ್ಚಿ ಅವನ ಮಾನಭಂಗ ಮಾಡುತ್ತವೆ; ಆತಂಕದಿಂದ ನಿದ್ರೆಯ ಕ್ಷಣವೂ ಸಿಗದು. ಹೃದಯ ವ್ಯಥೆಯಿಂದ ಅವನ ಬುದ್ಧಿ-ಚೇತನ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಅಂಧಕೂಪದಲ್ಲಿ ಕುರುಡನಂತೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ।
Verse 22
कर्हि स्म चित्काममधुलवान् विचिन्वन् यदा परदारपरद्रव्याण्यवरुन्धानो राज्ञा स्वामिभिर्वा निहत: पतत्यपारे निरये ॥ २२ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇಂದ್ರಿಯಸുഖದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಧುರತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಅವನು ಪರಸ್ತ್ರೀ ಮತ್ತು ಪರಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ರಾಜ (ಸರ್ಕಾರ) ಅಥವಾ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ವಾಮಿ/ರಕ್ಷಕರಿಂದ ದಂಡಿತನಾಗಿ ಅಪಾರ ನರಕಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ।
Verse 23
अथ च तस्मादुभयथापि हि कर्मास्मिन्नात्मन: संसारावपनमुदाहरन्ति ॥ २३ ॥
ಆದುದರಿಂದ ಪಂಡಿತರೂ ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಗಳೂ ಈ ಆತ್ಮನಿಗೆ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯ ಭೌತಿಕ ಕರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಇಹಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ದುಃಖಗಳ ಮೂಲವೂ ಪೋಷಣಾಸ್ಥಾನವೂ ಆಗಿದೆ।
Verse 24
मुक्तस्ततो यदि बन्धाद्देवदत्त उपाच्छिनत्ति तस्मादपि विष्णुमित्र इत्यनवस्थिति: ॥ २४ ॥
ಬಂಧಿತ ಜೀವಿ ಯಾರದೋ ಹಣವನ್ನು ಕದ್ದೋ ಮೋಸಮಾಡಿಯೋ ದಂಡದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ಬಳಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ನಂತರ ದೇವದತ್ತನೆಂಬ ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಅವನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿ ಆ ಹಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಬಳಿಕ ವಿಷ್ಣುಮಿತ್ರನೆಂಬ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ದೇವದತ್ತನಿಂದ ಅದನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹಣವು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗದೆ ಕೈಯಿಂದ ಕೈಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಯಾರಿಗೂ ಅದರ ಭೋಗ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅದು ಪರಮಪುರುಷ ಭಗವಂತನ ಸ್ವತ್ತೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 25
क्वचिच्च शीतवाताद्यनेकाधिदैविकभौतिकात्मीयानां दशानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तचिन्तया विषण्ण आस्ते ॥ २५ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಚಳಿ, ಗಾಳಿ ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಆಧಿದೈವಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ ಬಂಧಿತ ಜೀವಿ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಚಿಂತೆಯಿಂದ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ಅಳಲಿನ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 26
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमन्येभ्यो वा काकिणिकामात्रमप्यपहरन् यत्किञ्चिद्वा विद्वेषमेति वित्तशाठ्यात् ॥ २६ ॥
ಹಣದ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಾರಾದರೂ ಮತ್ತೊಬ್ಬನನ್ನು ಕಾಕಿಣಿ ಮಾತ್ರಕ್ಕೂ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಗೂ ಮೋಸ ಮಾಡಿದರೆ, ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಶತ್ರುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 27
अध्वन्यमुष्मिन्निम उपसर्गास्तथा सुखदु:खरागद्वेषभयाभिमानप्रमादोन्मादशोकमोहलोभमात्सर्येर्ष्यावमानक्षुत्पिपासाधिव्याधिजन्मजरामरणादय: ॥ २७ ॥
ಈ ಭೌತಿಕ ಜೀವನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ, ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ದಾಟಲಾಗದ ಉಪಸರ್ಗಗಳಿವೆ; ಜೊತೆಗೆ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಸುಖ-ದುಃಖ, ರಾಗ-ದ್ವೇಷ, ಭಯ, ಅಹಂಕಾರ, ಅಲಕ್ಷ್ಯ, ಉನ್ಮಾದ, ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಲೋಭ, ಮತ್ಸರ, ಈರ್ಷೆ, ಅವಮಾನ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ವ್ಯಾಕುಲತೆ, ರೋಗ, ಜನನ, ಜರಾ ಮತ್ತು ಮರಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಷ್ಟಗಳೂ ಇವೆ. ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿ ಭೋಗಾಸಕ್ತ ಬಂಧಿತ ಜೀವಿಗೆ ದುಃಖವನ್ನೇ ನೀಡುತ್ತವೆ।
Verse 28
क्वापि देवमायया स्त्रिया भुजलतोपगूढ: प्रस्कन्नविवेकविज्ञानो यद्विहारगृहारम्भाकुलहृदयस्तदाश्रयावसक्तसुतदुहितृकलत्रभाषितावलोकविचेष्टितापहृतहृदय आत्मानमजितात्मापारेऽन्धे तमसि प्रहिणोति ॥ २८ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೇವಮಾಯಾರೂಪಿಣಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಆಲಿಂಗನಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದ ಜೀವನು ವಿವೇಕವನ್ನೂ ಜೀವನಲಕ್ಷ್ಯದ ಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೆಂಡತಿ/ಪ್ರೇಯಸಿ ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ, ಅವಳೂ ಮಕ್ಕಳೂ ಮಾಡುವ ಮಾತು, ನೋಟ, ಚೇಷ್ಟೆಗಳಿಂದ ಹೃದಯ ಹರಣವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಚೇತನೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಘನ ಅಂಧಕಾರಮಯ ಭೌತಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಾನು ಬೀಳುತ್ತಾನೆ।
Verse 29
कदाचिदीश्वरस्य भगवतो विष्णोश्चक्रात्परमाण्वादिद्विपरार्धापवर्गकालोपलक्षणात्परिवर्तितेन वयसा रंहसा हरत आब्रह्मतृणस्तम्बादीनां भूतानामनिमिषतो मिषतां वित्रस्तहृदयस्तमेवेश्वरं कालचक्रनिजायुधं साक्षाद्भगवन्तं यज्ञपुरुषमनादृत्य पाखण्डदेवता: कङ्कगृध्रबकवटप्राया आर्यसमयपरिहृता: साङ्केत्येनाभिधत्ते ॥ २९ ॥
ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಚಕ್ರ—ಹರಿಚಕ್ರ—ಅದೇ ಕಾಲಚಕ್ರ; ಪರಮಾಣುವಿನ ಆದಿಯಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಂತ್ಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾ, ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ತೃಣಸ್ತಂಭದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡು ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಮರಣಭಯದಿಂದ ಜೀವನು ರಕ್ಷಕನನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಕಾಲಚಕ್ರರೂಪ ತನ್ನ ಆಯುಧದೊಂದಿಗೆ ಸాక్షಾತ್ ಯಜ್ಞಪುರುಷನಾದ ಭಗವಂತನನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿ, ಪಾಖಂಡ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮಾನವಕಲ್ಪಿತ ದೇವತೆಗಳ ಶರಣಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅವು ಗಿಡುಗ-ಕಾಗೆಗಳಂತಿವೆ, ವೇದಸಮ್ಮತವಲ್ಲ, ಮರಣದ ಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡಿಸಲಾರವು।
Verse 30
यदा पाखण्डिभिरात्मवञ्चितैस्तैरुरु वञ्चितो ब्रह्मकुलं समावसंस्तेषां शीलमुपनयनादिश्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानेन भगवतो यज्ञपुरुषस्याराधनमेव तदरोचयन् शूद्रकुलं भजते निगमाचारेऽशुद्धितो यस्य मिथुनीभाव: कुटुम्बभरणं यथा वानरजाते: ॥ ३० ॥
ಪಾಖಂಡಿ ನಕಲಿ ಸ್ವಾಮಿಗಳು, ಯೋಗಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ತಾವೇ ಮೋಸಗೊಂಡವರೂ ಪತನಗೊಂಡವರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಹೋದವನು ಕೂಡ ಮೋಸಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಮೋಸಗೊಂಡವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣಚೇತನ ವೈದಿಕ ಅನುಯಾಯಿಗಳ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವರು ಉಪನಯನಾದಿ ಶ್ರೌತ-ಸ್ಮಾರ್ತ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಪುರುಷ ಭಗವಂತನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಆ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲಾರದೆ ಮತ್ತೆ ಪತನಗೊಂಡು, ಕಾಮಭೋಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಶೂದ್ರರ ಬಳಿಗೆ ಸೇರುತ್ತಾನೆ; ಅಲ್ಲಿ ಮೈಥುನ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಪೋಷಣೆ ವಾನರಜಾತಿಯಂತೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Verse 31
तत्रापि निरवरोध: स्वैरेण विहरन्नतिकृपणबुद्धिरन्योन्यमुखनिरीक्षणादिना ग्राम्यकर्मणैव विस्मृतकालावधि: ॥ ३१ ॥
ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಯಾವುದೇ ತಡೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ವೈರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅತಿಕೃಪಣ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವನಲಕ್ಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯರು. ಪರಸ್ಪರ ಮುಖ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಭೋಗದ ಸ್ಮೃತಿ ಜಾಗೃತವಾಗಿ, ಅವರು ಕೇವಲ ಗ್ರಾಮ್ಯಕರ್ಮ—ಭೌತಿಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ—ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕ ಆಯುಷ್ಯದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮರೆತುಬಿಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 32
क्वचिद् द्रुमवदैहिकार्थेषु गृहेषु रंस्यन् यथा वानर: सुतदारवत्सलो व्यवायक्षण: ॥ ३२ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಜೀವನು ದೇಹಿಕ ಲಾಭಗಳಾದ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಹಾರುವ ವಾನರನಂತೆ ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುತ್ರ-ದಾರರ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಮಮಕಾರವಿಟ್ಟು ಕ್ಷಣಿಕ ಮೈಥುನಸুখದ ದಾಸನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾನರನು ಕೊನೆಗೆ ಬೇಟೆಗಾರನ ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುವಂತೆ, ಈ ಬದ್ಧಜೀವನು ಒಂದು ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹಾರುತ್ತಾ, ಕ್ಷಣಿಕ ಕಾಮಸুখದಲ್ಲಿ ಮೋಹಿತನಾಗಿ ಕುಟುಂಬವೆಂಬ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ಭೌತಿಕ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲಾರನು।
Verse 33
एवमध्वन्यवरुन्धानो मृत्युगजभयात्तमसि गिरिकन्दरप्राये ॥ ३३ ॥
ಈ ಭೌತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಂಧಜೀವನು ಪರಮಪುರುಷನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮರೆತು ಕೃಷ್ಣಚೇತನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದರೆ, ಅವನು ನಾನಾವಿಧ ಪಾಪ ಮತ್ತು ದುಷ್ಕೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತ್ರಿವಿಧ ತಾಪಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಮೃತ್ಯುರೂಪಿ ಗಜಭಯದಿಂದ, ಪರ್ವತಗುಹೆಯಂತಿರುವ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ।
Verse 34
क्वचिच्छीतवाताद्यनेकदैविकभौतिकात्मीयानां दु:खानां प्रतिनिवारणेऽकल्पो दुरन्तविषयविषण्ण आस्ते ॥ ३४ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವನು ತೀವ್ರ ಚಳಿ, ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದಲೂ, ದೈವಿಕ, ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಆತ್ಮೀಯ ಕಾರಣಗಳಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗುವ ಅನೇಕ ದುಃಖಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿ, ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ವಿಷಯಭೋಗದ ಆಸೆಯಿಂದ ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ, ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ।
Verse 35
क्वचिन्मिथो व्यवहरन् यत्किञ्चिद्धनमुपयाति वित्तशाठ्येन ॥ ३५ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹಣ ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಹಣದಲ್ಲಿ ಮೋಸದಿಂದ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ವೈರವೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಪ ಲಾಭ ಇದ್ದರೂ ಸ್ನೇಹ ಮುರಿದು, ಅವರು ಶತ್ರುಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 36
क्वचित्क्षीणधन: शय्यासनाशनाद्युपभोगविहीनो यावदप्रतिलब्धमनोरथोपगतादानेऽवसितमतिस्ततस्ततोऽवमानादीनि जनादभिलभते ॥ ३६ ॥
ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹಾಸಿಗೆ, ಆಸನ, ಆಹಾರ ಮುಂತಾದ ಉಪಭೋಗವೂ ದೊರಕದು; ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಜಾಗವೂ ಇರದು. ಆಸೆಗಳು ನೆರವೇರದೆ, ನ್ಯಾಯವಾದ ಮಾರ್ಗದಿಂದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗದೆ ಹೋದಾಗ, ಅವನು ಇತರರ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಯಸಿದುದು ಸಿಗದೆ ಜನರಿಂದ ಅವಮಾನಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಅವನು ತುಂಬಾ ವಿಷಣ್ಣನಾಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 37
एवं वित्तव्यतिषङ्गविवृद्धवैरानुबन्धोऽपि पूर्ववासनया मिथ उद्वहत्यथापवहति ॥ ३७ ॥
ಹೀಗೆ ಹಣದ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ವೈರವೂ ಇದ್ದರೂ, ಪೂರ್ವವಾಸನೆಯಿಂದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿವಾಹವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಶಾತ್ ಆ ವಿವಾಹಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ; ವಿಚ್ಛೇದನ ಅಥವಾ ಇತರ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 38
एतस्मिन् संसाराध्वनि नानाक्लेशोपसर्गबाधित आपन्नविपन्नो यत्र यस्तमु ह वावेतरस्तत्र विसृज्य जातं जातमुपादाय शोचन्मुह्यन् बिभ्यद्विवदन् क्रदन् संहृष्यन्गायन्नह्यमान: साधुवर्जितो नैवावर्ततेऽद्यापि यत आरब्ध एष नरलोकसार्थो यमध्वन: पारमुपदिशन्ति ॥ ३८ ॥
ಈ ಸಂಸಾರಮಾರ್ಗವು ನಾನಾ ಕ್ಲೇಶ-ಉಪಸರ್ಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ಜೀವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಲಾಭ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನಷ್ಟ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಂದೆ ಮೊದಲಾದವರಿಂದ ವಿಯೋಗವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮಕ್ಕಳಾದಿ ಇತರರ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕ, ಮೋಹ, ಭಯ, ಅಳಲು, ವಾದ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಹಾಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿ ಅನಾದಿ ಭಗವದ್ವಿಯೋಗವನ್ನು ಮರೆತು ಯಮಮಾರ್ಗದಂತೆ ದುರ್ಗಮವಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಿಲ್ಲದೆ ಅಲೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಭಗವಂತನ ಶರಣು ಪಡೆದು ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗದಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ; ಭಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಇಲ್ಲ—ಕೃಷ್ಣಚೇತನವೇ ಆಶ್ರಯ।
Verse 39
यदिदं योगानुशासनं न वा एतदवरुन्धते यन्न्यस्तदण्डा मुनय उपशमशीला उपरतात्मान: समवगच्छन्ति ॥ ३९ ॥
ಈ ಯೋಗಾನುಶಾಸನವು ದಂಡವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ, ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮಿತ್ರರಾದ, ಉಪಶಮಶೀಲರಾದ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಸಾಧುಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ. ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾದವರು ಸುಲಭವಾಗಿ ಮೋಕ್ಷಮಾರ್ಗವನ್ನು—ಭಗವದ್ದಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ದಾರಿಯನ್ನು—ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ದುಃಖಮಯ ಭೌತಾಸಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿದ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವಂತನು ಅವರ ಸಂಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು।
Verse 40
यदपि दिगिभजयिनो यज्विनो ये वै राजर्षय: किं तु परं मृधे शयीरन्नस्यामेव ममेयमिति कृतवैरानुबन्धायां विसृज्य स्वयमुपसंहृता: ॥ ४० ॥
ದಿಗ್ವಿಜಯಿಗಳೂ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಅನೇಕ ರಾಜರ್ಷಿಗಳೂ ಸಹ ಭಗವಂತನ ಪ್ರೇಮಮಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ‘ನಾನೇ ಈ ದೇಹ, ಇದು ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಿಥ್ಯಾಭಿಮಾನವನ್ನು ಅವರು ಜಯಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಿಂದ ವೈರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಗೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಜೀವನದ ನಿಜ ಗುರಿಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸದೆ ನಾಶರಾದರು।
Verse 41
कर्मवल्लीमवलम्ब्य तत आपद: कथञ्चिन्नरकाद्विमुक्त: पुनरप्येवं संसाराध्वनि वर्तमानो नरलोकसार्थमुपयाति एवमुपरि गतोऽपि ॥ ४१ ॥
ಜೀವನು ಕರ್ಮರೂಪದ ಬಳ್ಳಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗ, ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೇಗೋ ನರಕಸಮಾನ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಾದಿ ಉನ್ನತ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಏರುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲಾರನು. ಪುಣ್ಯಫಲ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಸಾರಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸದಾ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಆಗುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾನೆ।
Verse 42
तस्येदमुपगायन्ति— आर्षभस्येह राजर्षेर्मनसापि महात्मन: । नानुवर्त्मार्हति नृपो मक्षिकेव गरुत्मत: ॥ ४२ ॥
ಜಡಭರತನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜರ್ಷಿ ಪರಿಕ್ಷಿತ! ಈ ಮಹಾತ್ಮನು ಸೂಚಿಸಿದ ಮಾರ್ಗವು ಪ್ರಭುವಿನ ವಾಹನ ಗರುಡನ ಮಾರ್ಗದಂತಿದೆ; ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಜರು ಮಾತ್ರ ಈಗೆಗಳಂತಿದ್ದಾರೆ. ಈಗೆ ಗರುಡನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾರದೆ ಇರುವಂತೆ, ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಮಹಾ ವಿಜಯಿ ರಾಜರೂ ಭಕ್ತಿಸೇವೆಯ ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅನುಸರಿಸಲಾರರು।
Verse 43
यो दुस्त्यजान्दारसुतान् सुहृद्राज्यं हृदिस्पृश: । जहौ युवैव मलवदुत्तमश्लोकलालस: ॥ ४३ ॥
ಯೌವನದಲ್ಲೇ ಮಹಾರಾಜ ಭರತನು ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕ ಭಗವಂತನ ಸೇವಾಲಾಲಸೆಯಿಂದ ಪತ್ನಿ, ಪುತ್ರರು, ಸ್ನೇಹಿತರು ಹಾಗೂ ಮಹಾರಾಜ್ಯ—ತ್ಯಜಿಸಲು ದುಸ್ತರವಾದವುಗಳನ್ನೂ—ಮಲದಂತೆ ತೃಣಪ್ರಾಯವೆಂದು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟನು।
Verse 44
यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान्प्रार्थ्यां श्रियं सुरवरै: सदयावलोकाम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट-सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गु: ॥ ४४ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಭರತ ಮಹಾರಾಜನು ರಾಜ್ಯ, ಪತ್ನಿ, ಬಂಧುಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಸೂಯೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಕರುಣಾದೃಷ್ಟಿಯ ಶ್ರೀಸಂಪತ್ತನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಮಧುದ್ವಿಟ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತ ಮಹಾತ್ಮರಿಗೆ ಭೋಗವೂ ಭವವೂ ತೃಣಪ್ರಾಯ.
Verse 45
यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाययोगाय साङ्ख्यशिरसे प्रकृतीश्वराय । नारायणाय हरये नम इत्युदारंहास्यन्मृगत्वमपि य: समुदाजहार ॥ ४५ ॥
ಮೃಗದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ಭರತ ಮಹಾರಾಜನು ಭಗವಂತನನ್ನು ಮರೆತಿಲ್ಲ; ದೇಹತ್ಯಾಗಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಜೋರಾಗಿ—“ಯಜ್ಞಸ್ವರೂಪ, ಧರ್ಮಪತಿ, ವಿಧಿನೈಪುಣ್ಯ, ಯೋಗಸ್ವರೂಪ, ಸಾಂಖ್ಯಶಿರೋಮಣಿ, ಪ್ರಕೃತೀಶ್ವರ, ನಾರಾಯಣ ಹರಿಯೇ ನಮಃ”—ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು।
Verse 46
य इदं भागवतसभाजितावदातगुणकर्मणो राजर्षेर्भरतस्यानुचरितं स्वस्त्ययनमायुष्यं धन्यं यशस्यं स्वर्ग्यापवर्ग्यं वानुशृणोत्याख्यास्यत्यभिनन्दति च सर्वा एवाशिष आत्मन आशास्ते न काञ्चन परत इति ॥ ४६ ॥
ಭಾಗವತಸಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಜರ್ಷಿ ಭರತನ ನಿರ್ಮಲ ಗುಣಕರ್ಮಗಳ ಈ ಮಂಗಳಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ಕೀರ್ತಿಸಿ, ಪ್ರಶಂಸಿಸುವ ಭಕ್ತನಿಗೆ ಆಯುಷ್ಯ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಯಶಸ್ಸು, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷ—ಎಲ್ಲವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ಯಾರನ್ನೂ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ।
Frequently Asked Questions
It is an allegorical model of saṁsāra where the conditioned soul, driven by greed and bodily identification, enters for profit and becomes lost under māyā. The ‘forest’ represents unpredictable dangers—sense agitation, social entanglement, fear, punishment, and time—showing how karma and guṇa keep the jīva wandering through repeated bodies until he takes shelter of devotees and bhakti.
Because indriyas divert resources meant for dharma and spiritual progress into unnecessary consumption—seeing, tasting, touching, hearing, and desiring—thereby ‘stealing’ one’s wealth, time, and clarity. The teaching highlights that without regulation and higher taste (bhakti-rasa), the senses naturally extract tribute from the jīva.
Hari-cakra is the Lord’s disc identified here with kāla, the inexorable wheel of time. It governs change from atom to Brahmā’s lifespan and ‘spends’ the lives of all beings. The chapter stresses that death cannot be avoided by man-made gods; only surrender to the Supreme Lord, the master of time, is meaningful.
Household life is depicted as a potent arena of karma where desire-seeds regenerate unless burned by detachment and devotion. The text does not deny gṛhastha duties, but warns that attachment to wealth, sex, and possessiveness turns family life into wildfire—lamentation, conflict, and bondage—unless centered on service to Viṣṇu and guided by sādhu-saṅga.
Because such paths lack śāstric grounding and do not lead to surrender to the Supreme Personality of Godhead. They cannot protect one from the fundamental problem—kāla (death/time)—and instead intensify delusion, keeping the jīva within the forest rather than guiding him to authentic bhakti and Vedic discipline.
Bharata’s life proves that attraction to Kṛṣṇa’s qualities enables true renunciation, and that remembrance of the Lord is decisive even across births. Hearing and chanting about Bharata is presented as spiritually potent (śravaṇa-kīrtana), capable of granting both worldly uplift and ultimate liberation, with bhakti as the highest result.