Adhyaya 10

Verse 1

श्रीशुक उवाच अथ सिन्धुसौवीरपते रहूगणस्य व्रजत इक्षुमत्यास्तटे तत्कुलपतिना शिबिकावाहपुरुषान्वेषणसमये दैवेनोपसादित: स द्विजवर उपलब्ध एष पीवा युवा संहननाङ्गो गोखरवद्धुरं वोढुमलमिति पूर्वविष्टिगृहीतै: सह गृहीत: प्रसभमतदर्ह उवाह शिबिकां स महानुभाव: ॥ १ ॥

ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು: ರಾಜ ರಹೂಗಣನ ಸೇವಕರು ಇಕ್ಷುಮತಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಜಡ ಭರತನನ್ನು ಕಂಡರು. ಅವನು ಎತ್ತಿನಂತೆ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದನ್ನು ನೋಡಿ, ಆ ಮಹಾತ್ಮನನ್ನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊರಲು ಬಲವಂತವಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು.

Verse 2

यदा हि द्विजवरस्येषुमात्रावलोकानुगतेर्न समाहिता पुरुषगतिस्तदा विषमगतां स्वशिबिकां रहूगण उपधार्य पुरुषानधिवहत आह हे वोढार: साध्वतिक्रमत किमिति विषममुह्यते यानमिति ॥ २ ॥

ಅಹಿಂಸಾಭಾವದಿಂದ ಜಡಭರತನು ಪ್ರತಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಮುಂದೆ ನೋಡಿ, ಇರುವೆಗಳು ತುಳಿಯದಂತೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ನಡೆದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇತರ ಹೊತ್ತವರ ಜೊತೆ ಹೆಜ್ಜೆಗೂಡಲಿಲ್ಲ; ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಇದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಜ ರಹೂಗಣನು—“ಏ ಹೊತ್ತವರೇ, ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯಿರಿ; ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಅಸಮವಾಗಿ ಹೊರುತ್ತೀರಿ? ಸಮವಾಗಿ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಿರಿ” ಎಂದು ಕೇಳಿದನು.

Verse 3

अथ त ईश्वरवच: सोपालम्भमुपाकर्ण्योपायतुरीयाच्छङ्कितमनसस्तं विज्ञापयांबभूवु: ॥ ३ ॥

ಮಹಾರಾಜ ರಹೂಗಣನ ಗದರಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊತ್ತವರು ಶಿಕ್ಷೆಯ ಭಯದಿಂದ ತುಂಬಾ ಹೆದರಿದರು; ನಂತರ ಅವರು ರಾಜನಿಗೆ ಹೀಗೆ ವಿನಂತಿಸಿದರು.

Verse 4

न वयं नरदेव प्रमत्ता भवन्नियमानुपथा: साध्वेव वहाम: । अयमधुनैव नियुक्तोऽपि न द्रुतं व्रजति नानेन सह वोढुमु ह वयं पारयाम इति ॥ ४ ॥

ಓ ನರದೇವಾ! ನಾವು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ذرವೂ ಅಲಕ್ಷ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಿಮ್ಮ ನಿಯಮಾನುಸಾರ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊರುತ್ತಿದ್ದೇವೆ; ಆದರೆ ಇವನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಮ್ಮ ಜೊತೆ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ವೇಗವಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವನೊಂದಿಗೆ ನಾವು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.

Verse 5

सांसर्गिको दोष एव नूनमेकस्यापि सर्वेषां सांसर्गिकाणां भवितुमर्हतीति निश्चित्य निशम्य कृपणवचो राजा रहूगण उपासितवृद्धोऽपि निसर्गेण बलात्कृत ईषदुत्थितमन्युरविस्पष्टब्रह्मतेजसं जातवेदसमिव रजसाऽऽवृतमतिराह ॥ ५ ॥

ಶಿಕ್ಷಾಭಯದಿಂದ ಕಾತರರಾದ ಹೊತ್ತವರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜ ರಹೂಗಣನು—ಒಬ್ಬನ ದೋಷದಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲರ ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಅಸಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತು ಅವರ ಮನವಿಯನ್ನೂ ಕೇಳಿದರೂ, ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವೂ ಅನುಭವವೂ ಇದ್ದರೂ, ರಾಜಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪ ಎದ್ದಿತು. ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಭಸ್ಮದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣದ ಜಡಭರತನಿಗೆ ಅವನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.

Verse 6

अहो कष्टं भ्रातर्व्यक्तमुरुपरिश्रान्तो दीर्घमध्वानमेक एव ऊहिवान् सुचिरं नातिपीवा न संहननाङ्गो जरसा चोपद्रुतो भवान् सखे नो एवापर एते सङ्घट्टिन इति बहुविप्रलब्धोऽप्यविद्यया रचितद्रव्यगुणकर्माशयस्वचरमकलेवरेऽवस्तुनि संस्थानविशेषेऽहं ममेत्यनध्यारोपितमिथ्याप्रत्ययो ब्रह्मभूतस्तूष्णीं शिबिकां पूर्ववदुवाह ॥ ६ ॥

ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ಜಡಭರತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು—“ಅಯ್ಯೋ ಸಹೋದರ, ಎಷ್ಟು ಕಷ್ಟ! ನೀನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಬಹಳ ದಣಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತೀಯ; ಇಷ್ಟು ದೀರ್ಘ ದಾರಿಯನ್ನು ಬಹುಕಾಲ ನೀನೇ ಒಬ್ಬನೇ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತಂತೆ ಇದೆ. ನೀನು ತುಂಬಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಲ್ಲ, ದೇಹವೂ ದೃಢವಲ್ಲ; ಮೇಲಾಗಿ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತಿದೆ, ಸ್ನೇಹಿತ. ನಿನ್ನ ಜೊತೆ ಇರುವ ಈ ಸಹಹೊತ್ತವರು ನಿನಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿಲ್ಲವೇ?”—ಇಂತೆಂದು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಮೋಸಗೊಂಡ ಭಾವದಿಂದ ಮಾತಾಡಿದರೂ, ಜಡಭರತನು ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಿಥ್ಯಾಭಾವವನ್ನು ಆರೋಪಿ ಮಾಡದೆ, ದೇಹವನ್ನು ದ್ರವ್ಯ-ಗುಣ-ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ರಚಿತ ಅಂತಿಮ ಆವರಣವೆಂದು ತಿಳಿದು, ಬ್ರಹ್ಮಭಾವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಮೌನವಾಗಿ ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಹೋದನು.

Verse 7

अथ पुन: स्वशिबिकायां विषमगतायां प्रकुपित उवाच रहूगण: किमिदमरे त्वं जीवन्मृतो मां कदर्थीकृत्य भर्तृशासनमतिचरसि प्रमत्तस्य च ते करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनताया यथा प्रकृतिं स्वां भजिष्यस इति ॥ ७ ॥

ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಇನ್ನೂ ಅಲುಗಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಕೋಪಗೊಂಡು ಹೇಳಿದನು—ಓ ದುಷ್ಟನೇ! ಏನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯ? ಜೀವಂತನಾಗಿಯೂ ಸತ್ತವನಂತೆ ಏಕೆ? ನಾನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೇ? ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮೀರುತ್ತೀಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಮರಾಜನು ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ದಂಡಿಸುವಂತೆ ನಾನೂ ನಿನ್ನನ್ನು ದಂಡಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬಂದು ಕರ್ತವ್ಯ ಮಾಡುವಂತೆ।

Verse 8

एवं बह्वबद्धमपि भाषमाणं नरदेवाभिमानं रजसा तमसानुविद्धेन मदेन तिरस्कृताशेषभगवत्प्रियनिकेतं पण्डितमानिनं स भगवान् ब्राह्मणो ब्रह्मभूतसर्वभूतसुहृदात्मा योगेश्वरचर्यायां नातिव्युत्पन्नमतिं स्मयमान इव विगतस्मय इदमाह ॥ ८ ॥

ರಜಸ್ಸು-ತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಮದದಿಂದ ದೇಹಾಭಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ರಾಜಗರ್ವದಿಂದ ಜಡಭರತನನ್ನು ಅಸಂಬದ್ಧ ಹಾಗೂ ಅನಾವಶ್ಯಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಗದರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಜಡಭರತನು ಭಗವಂತನ ಪರಮಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತ; ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಭಗವಂತನ ನಿವಾಸ. ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸುಹೃದ, ದೇಹಭಾವನೆಯಿಲ್ಲದವನು. ರಾಜನು ಭಕ್ತನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಜಡಭರತನು ನಗುವಂತೆ, ಆದರೆ ಅಹಂಕಾರರಹಿತನಾಗಿ, ಈ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದನು।

Verse 9

ब्राह्मण उवाच त्वयोदितं व्यक्तमविप्रलब्धं भर्तु: स मे स्याद्यदि वीर भार: । गन्तुर्यदि स्यादधिगम्यमध्वा पीवेति राशौ न विदां प्रवाद: ॥ ९ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಜಡಭರತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ವೀರ ರಾಜನೇ! ನೀನು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸುಳ್ಳಲ್ಲ. ಈ ಭಾರ ನನ್ನದಾಗಿದ್ದರೆ ನಾನೇ ಹೊರುವವನು ಆಗುತ್ತಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಹೊರುವದು ದೇಹ, ಆತ್ಮವಲ್ಲ. ಗಮ್ಯವೂ ಮಾರ್ಗವೂ ನನ್ನದಾಗಿದ್ದರೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅವು ದೇಹಸಂಬಂಧಿ. ‘ದಪ್ಪ’ ‘ಸಣ್ಣ’ ಎಂಬುದು ದೇಹಕ್ಕೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಆತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 10

स्थौल्यं कार्श्यं व्याधय आधयश्च क्षुत्तृड् भयं कलिरिच्छा जरा च । निद्रा रतिर्मन्युरहंमद: शुचो देहेन जातस्य हि मे न सन्ति ॥ १० ॥

ದಪ್ಪತನ, ಸಣ್ಣತನ, ರೋಗಗಳು, ಮಾನಸಿಕ ವೇದನೆ, ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆ, ಭಯ, ಕಲಹ, ಭೋಗಾಸೆ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ನಿದ್ರೆ, ಆಸಕ್ತಿ, ಕೋಪ, ಶೋಕ, ಮೋಹ ಮತ್ತು ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ದೇಹಾಭಿಮಾನ—ಇವೆಲ್ಲ ಆತ್ಮವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿರುವ ಭೌತಿಕ ಆವರಣದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು. ದೇಹಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವನು ಇವುಗಳಿಂದ ಬಾಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ನಾನು ದೇಹಾಭಿಮಾನರಹಿತನಾಗಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನು।

Verse 11

जीवन्मृतत्वं नियमेन राजन् आद्यन्तवद्यद्विकृतस्य द‍ृष्टम् । स्वस्वाम्यभावो ध्रुव ईड्य यत्र तर्ह्युच्यतेऽसौ विधिकृत्ययोग: ॥ ११ ॥

ಓ ರಾಜನೇ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಜೀವಂತನಾಗಿಯೂ ಸತ್ತವನೆಂದು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದೀ—ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ವಿಕೃತ ಭೌತಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ನಿಯಮವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಾನು ಸ್ವಾಮಿ, ನೀನು ದಾಸ’ ಎಂಬ ಭಾವವೂ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲ; ಇಂದು ನೀನು ರಾಜ, ನಾಳೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗಬಹುದು. ಇವೆಲ್ಲ ವಿಧಿ (ದೈವ) ನಿರ್ಮಿಸಿದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಂಯೋಗಗಳು ಮಾತ್ರ।

Verse 12

विशेषबुद्धेर्विवरं मनाक् च पश्याम यन्न व्यवहारतोऽन्यत् । क ईश्वरस्तत्र किमीशितव्यं तथापि राजन् करवाम किं ते ॥ १२ ॥

ಓ ರಾಜನೇ, ನೀವು ಇನ್ನೂ ‘ನಾನು ರಾಜನು, ನೀನು ನನ್ನ ಸೇವಕ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನನಗೆ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿ; ನಾನು ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಕೇವಲ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ರೂಢಿಯಿಂದಲೇ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ; ಬೇರೆ ಕಾರಣ ನನಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಯಾರು, ಸೇವಕ ಯಾರು? ಎಲ್ಲರೂ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಯ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ನಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರೂ ಸ್ವಾಮಿ ಅಲ್ಲ, ಯಾರೂ ಸೇವಕ ಅಲ್ಲ. ಆದರೂ ನೀವು ನನ್ನನ್ನು ಸೇವಕನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರೆ, ನಾನು ಒಪ್ಪುತ್ತೇನೆ—ಹೇಳಿ, ನಾನು ನಿಮಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಲಿ?

Verse 13

उन्मत्तमत्तजडवत्स्वसंस्थां गतस्य मे वीर चिकित्सितेन । अर्थ: कियान् भवता शिक्षितेन स्तब्धप्रमत्तस्य च पिष्टपेष: ॥ १३ ॥

ಓ ವೀರ ರಾಜನೇ, ನೀವು “ಏ ಮೂರ್ಖ, ಜಡ, ಉನ್ಮತ್ತ! ನಿನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತೇನೆ, ಆಗ ನೀನು ಬುದ್ಧಿಗೆ ಬರುತ್ತೀಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ. ನಾನು ಹೊರಗೆ ಜಡ, ಕಿವುಡ-ಮೂಕನಂತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರೂ, ನಿಜವಾಗಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿ ನಿಮಗೆ ಏನು ಲಾಭ? ನಿಮ್ಮ ಲೆಕ್ಕ ಸರಿ, ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹುಚ್ಚನಾದರೆ, ನಿಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷೆ ಪಿಷ್ಟವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಿಷ್ಟ ಮಾಡುವಂತೇ—ಫಲವಿಲ್ಲ. ಹುಚ್ಚನಿಗೆ ದಂಡ ನೀಡಿದರೆ ಅವನ ಹುಚ್ಚು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 14

श्रीशुक उवाच एतावदनुवादपरिभाषया प्रत्युदीर्य मुनिवर उपशमशील उपरतानात्म्यनिमित्त उपभोगेन कर्मारब्धं व्यपनयन् राजयानमपि तथोवाह ॥ १४ ॥

ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾರಾಜ ಪರೀಕ್ಷಿತ, ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ಕಠಿಣ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಮಹಾಭಕ್ತ ಜಡಭರತನನ್ನು ಗದರಿಸಿದರೂ, ಆ ಶಾಂತಸ್ವಭಾವಿ ಮುನಿವರನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಿ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಅಜ್ಞಾನವು ದೇಹಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಜಡಭರತನು ಆ ಮಿಥ್ಯಾಭಾವದಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸಹಜ ವಿನಯದಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ಮಹಾಭಕ್ತನೆಂದು ಭಾವಿಸಲಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಸಾಮಾನ್ಯನಂತೆ, ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಪಾಪಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದುಕೊಂಡು, ಹಿಂದಿನಂತೆ ರಾಜಯಾನವನ್ನು ಹೊರುವುದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು.

Verse 15

स चापि पाण्डवेय सिन्धुसौवीरपतिस्तत्त्वजिज्ञासायां सम्यक्‌श्रद्धयाधिकृताधिकारस्तद्‌धृदयग्रन्थिमोचनं द्विजवच आश्रुत्य बहुयोगग्रन्थसम्मतं त्वरयावरुह्य शिरसा पादमूलमुपसृत: क्षमापयन् विगतनृपदेवस्मय उवाच ॥ १५ ॥

ಶ್ರೀಶುಕನು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಪಾಂಡವವಂಶಶ್ರೇಷ್ಠ ಪರೀಕ್ಷಿತ, ಸಿಂಧು ಮತ್ತು ಸೌವೀರದ ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ಪರಮತತ್ತ್ವ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಹನಾಗಿದ್ದನು. ಜಡಭರತನಿಂದ ಕೇಳಿದ ದ್ವಿಜವಚನಗಳು—ಅನೇಕ ಯೋಗಗ್ರಂಥಗಳಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದ್ದು ಹೃದಯಗ್ರಂಥಿಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವವು—ಅವನ ‘ನಾನು ರಾಜ’ ಎಂಬ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದವು. ಅವನು ತಕ್ಷಣ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ಇಳಿದು, ಜಡಭರತನ ಪಾದಪದ್ಮಗಳ ಬಳಿ ಶಿರಸ್ಸಿಟ್ಟು ದಂಡವತ್ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು, ಮಹಾಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನಕರ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕ್ಷಮೆ ಕೋರಿ. ನಂತರ ಅವನು ಹೀಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು.

Verse 16

कस्त्वं निगूढश्चरसि द्विजानां बिभर्षि सूत्रं कतमोऽवधूत: । कस्यासि कुत्रत्य इहापि कस्मात् क्षेमाय नश्चेदसि नोत शुक्ल: ॥ १६ ॥

ರಾಜ ರಹೂಗಣನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ದ್ವಿಜನೇ, ನೀವು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗುಪ್ತವಾಗಿ, ಇತರರಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೀರಿ; ಜನರು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರರು. ನೀವು ಯಾರು? ನೀವು ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೇ, ಅಥವಾ ಅವಧೂತ ಮಹಾತ್ಮರೇ? ನೀವು ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದೀರಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೆಂದು ಕಾಣುತ್ತೀರಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯಾದಿಗಳಂತೆ ಮುಕ್ತರಾದ ಉನ್ನತ ಸಂತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೇ ನೀವು? ನೀವು ಯಾರ ಶಿಷ್ಯ, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವರು, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತೀರಿ? ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ? ನಮ್ಮ ಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದೀರಾ? ದಯವಿಟ್ಟು ತಿಳಿಸಿ—ನೀವು ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರು?

Verse 17

नाहं विशङ्के सुरराजवज्रा- न्न त्र्यक्षशूलान्न यमस्य दण्डात् । नाग्‍न्‍यर्कसोमानिलवित्तपास्त्रा- च्छङ्के भृशं ब्रह्मकुलावमानात् ॥ १७ ॥

ಮಹಾಶಯ, ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರ, ಶಿವನ ತ್ರಿಶೂಲ, ಯಮದಂಡ, ಅಗ್ನಿ, ದಹಿಸುವ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಗಾಳಿ ಅಥವಾ ಕುಬೇರನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ನನಗೆ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ಅವಮಾನದಿಂದ ನಾನು ಅತ್ಯಂತ ಭಯಪಡುತ್ತೇನೆ; ಅದೇ ನನ್ನ ಮಹಾಭಯ.

Verse 18

तद्ब्रूह्यसङ्गो जडवन्निगूढ- विज्ञानवीर्यो विचरस्यपार: । वचांसि योगग्रथितानि साधो न न: क्षमन्ते मनसापि भेत्तुम् ॥ १८ ॥

ದಯವಿಟ್ಟು ಹೇಳಿರಿ—ನೀವು ಅಸಂಗನಾಗಿದ್ದರೂ ಜಡನಂತೆ ಏಕೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೀರಿ? ನಿಮ್ಮ ಗುಪ್ತ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿ ಅಪಾರ. ಓ ಸಾಧು, ಯೋಗದಿಂದ ಗೂಡಿಸಲಾದ ನಿಮ್ಮ ವಚನಗಳನ್ನು ನಾವು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಭೇದಿಸಲಾರದೆ ಇದ್ದೇವೆ; ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಿ.

Verse 19

अहं च योगेश्वरमात्मतत्त्व- विदां मुनीनां परमं गुरुं वै । प्रष्टुं प्रवृत्त: किमिहारणं तत् साक्षाद्धरिं ज्ञानकलावतीर्णम् ॥ १९ ॥

ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಯೋಗೇಶ್ವರನೆಂದು, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದ ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಗುರುವೆಂದು ಮನ್ಯಿಸುತ್ತೇನೆ. ನೀವು ಲೋಕಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದ್ದೀರಿ; ಜ್ಞಾನಕಲೆಯ ಅವತಾರವಾದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹರಿ ಕಪಿಲದೇವರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೇ ನೀವು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಗುರುದೇವ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತ ಆಶ್ರಯವೇನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತೇನೆ.

Verse 20

स वै भवाँल्लोकनिरीक्षणार्थ- मव्यक्तलिङ्गो विचरत्यपिस्वित् । योगेश्वराणां गतिमन्धबुद्धि: कथं विचक्षीत गृहानुबन्ध: ॥ २० ॥

ನೀವು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಕಪಿಲಾವತಾರದ ನೇರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಲ್ಲವೇ? ಜನರನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲು ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿ ಕಿವಿಮೂಕನಂತೆ ವರ್ತಿಸಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೀರಿ. ನಾನು ಗೃಹಬಂಧನಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಧನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ನಿಮ್ಮ ಮುಂದೆ ಬೆಳಕು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಮುಂದುವರಿಯಲಿ?

Verse 21

द‍ृष्ट: श्रम: कर्मत आत्मनो वै भर्तुर्गन्तुर्भवतश्चानुमन्ये । यथासतोदानयनाद्यभावात् समूल इष्टो व्यवहारमार्ग: ॥ २१ ॥

ನೀವು “ನನಗೆ ಶ್ರಮವಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಆತ್ಮ ದೇಹದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದರೂ ದೇಹಶ್ರಮದಿಂದ ದಣಿವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಆತ್ಮದ ದಣಿವಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊರುವಲ್ಲಿ ಶ್ರಮ ನಿಶ್ಚಯ—ಇದು ನನ್ನ ಊಹೆ. ನೀವು ಸ್ವಾಮಿ-ದಾಸರ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ತತ್ತ್ವತಃ ಸತ್ಯವಲ್ಲ ಎಂದೂ ಹೇಳಿದರು; ಆದರೂ ಅಸತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ವ್ಯವಹಾರಮಾರ್ಗವು ಮೂಲಸಹಿತ ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಸತ್ಯ ಲೋಕದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ವಸ್ತುಗಳೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೌತಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾದರೂ ಅವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗದು.

Verse 22

स्थाल्यग्नितापात्पयसोऽभिताप- स्तत्तापतस्तण्डुलगर्भरन्धि: । देहेन्द्रियास्वाशयसन्निकर्षात् तत्संसृति: पुरुषस्यानुरोधात् ॥ २२ ॥

ರಹೂಗಣನು ಹೇಳಿದನು—ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ! ಸ್ಥೂಲತೆ‑ಕೃಶತೆ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಹಲಕ್ಷಣಗಳು ಆತ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲ ಎಂದು ನೀವು ಹೇಳಿದ್ದು ಸರಿಯಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸುಖ‑ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಜೀವಾತ್ಮನೇ. ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಹಾಲು ಬಿಸಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅದರ ತಾಪದಿಂದ ಅಕ್ಕಿಯೂ ಬಿಸಿಯಾಗುವಂತೆ, ದೇಹದ ಸುಖ‑ದುಃಖಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಅಂತಃಕರಣ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ದೇಹಸಂಬಂಧದ ಕಾರಣ ಪುರುಷನ ಸಂಸಾರಬಂಧ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ।

Verse 23

शास्ताभिगोप्ता नृपति: प्रजानांय: किङ्करो वै न पिनष्टि पिष्टम् । स्वधर्ममाराधनमच्युतस्ययदीहमानो विजहात्यघौघम् ॥ २३ ॥

ಹೇ ಮಹಾಭಾಗ! ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ಶಾಸಕನೂ ರಕ್ಷಕನೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಅವನು ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದರೂ ‘ಅರಿದುದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ’—ಅಂದರೆ ನಿಷ್ಫಲ ಕರ್ಮ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಜ‑ಪ್ರಜೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಾಮಿ‑ಸೇವಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಅನಿತ್ಯವಾದರೂ, ಯಾರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಅಚ್ಯುತನ ಆರಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಇಲ್ಲಿಯೇ ಪಾಪಸಮೂಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬಲವಂತದಿಂದಲೂ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿತನಾದವನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।

Verse 24

तन्मे भवान्नरदेवाभिमान-मदेन तुच्छीकृतसत्तमस्य । कृषीष्ट मैत्रीद‍ृशमार्तबन्धोयथा तरे सदवध्यानमंह: ॥ २४ ॥

ನಿಮ್ಮ ಮಾತುಗಳು ನನಗೆ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿವೆ. ಹೇ ಆರ್ಥಬಂಧೋ! ರಾಜದೇಹದ ಸುಳ್ಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ಅಹಂಕಾರ‑ಮದದಿಂದ ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ತুচ್ಛವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮಹಾ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರಣರಹಿತ ಕೃಪೆಯಿಂದ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಮೈತ್ರಿದೃಷ್ಟಿ ಹರಿಸಿರಿ; ಹಾಗಾದರೆ ನಿಮ್ಮ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಪಾಪರೂಪ ದುಃಖದಿಂದ ನಾನು ದಾಟಿಬಿಡುವೆನು।

Verse 25

न विक्रिया विश्वसुहृत्सखस्यसाम्येन वीताभिमतेस्तवापि । महद्विमानात् स्वकृताद्धि माद‍ृङ्नङ्‌क्ष्यत्यदूरादपि शूलपाणि: ॥ २५ ॥

ಹೇ ಪ್ರಭು! ನೀವು ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಸುಹೃದನಾದ ಪರಮಪುರುಷನ ಸ್ನೇಹಿತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮ, ದೇಹಾಭಿಮಾನರಹಿತರು. ನನ್ನ ಅವಮಾನದಿಂದ ನಿಮಗೆ ಲಾಭವೂ ಹಾನಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ನೀವು ದೃಢನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರು. ಆದರೆ ನನ್ನ ಈ ಮಹಾ ಅಪರಾಧದಿಂದ, ನಾನು ಶೂಲಪಾಣಿ ಶಿವನಂತೆ ಬಲಿಷ್ಠನಾಗಿದ್ದರೂ, ವೈಷ್ಣವ ಪಾದಾಪರಾಧದಿಂದ ಶೀಘ್ರವೇ ನಾಶವಾಗುವೆನು।