Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
ಪರಮಾತ್ಮನಾಗಿ ಭಗವಂತನ ಗುಪ್ತ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದವನ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಉದ್ದವನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಅನಾದಿ-ಅನಂತ, ಸರ್ವಜೀವಿಗಳ ಪ್ರಾಣವೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಹಾಗೂ ಋಷಿಗಳು ಆರಾಧಿಸುವ ವಿವಿಧ ದಿವ್ಯರೂಪಗಳ ಕುರಿತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಕೇಳಿದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ, ಗೀತಾ ಪರಂಪರೆಯ ‘ವಿಭೂತಿ’ ಉಪದೇಶದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವೇದಗಳು, ಛಂದಸ್ಸುಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ರಾಜರು, ದಿವ್ಯಸತ್ತೆಗಳು, ಪ್ರಕೃತಿಬಲಗಳು, ಕಾಲವಿಭಾಗಗಳು, ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸುಂದರ, ಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಅಥವಾ ಪಾವನವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ತನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವೆಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ ವ್ರತ-ತಪಗಳು ಬೇಯದ ಮಡಕೆಯ ನೀರಿನಂತೆ ಒರೆಯುತ್ತವೆ. ‘ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ವಿಭೂತಿ’ ಎಂಬ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ‘ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ’ ಎಂಬ ಸಾಧನೆಗೆ ಅಧ್ಯಾಯ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀ ಉದ್ದವನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭು! ನೀವು ಸాక్షಾತ್ ಪರಬ್ರಹ್ಮ, ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದವರು, ಯಾವುದರಿಂದಲೂ ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳದವರು. ಎಲ್ಲ ಭಾವಗಳ ರಕ್ಷಕ, ಸ್ಥಿತಿಕರ್ತ, ಸಂಹಾರಕ ಮತ್ತು ಉದ್ಭವಕಾರಣವೂ ನೀವೇ.
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
ಹೇ ಭಗವನ್! ಉನ್ನತ-ನಿಮ್ನ ಸೃಷ್ಟಿಗಳೆಲ್ಲದಲ್ಲೂ ನೀವು ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದೀರಿ ಎಂಬುದು ಅಶುದ್ಧಚಿತ್ತರಿಗೆ ತಿಳಿಯಲು ಕಷ್ಟ; ಆದರೆ ವೇದಾಂತತತ್ತ್ವಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸತ್ಯವಾಗಿ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಯಾವ ರೂಪಗಳನ್ನು ಉಪಾಸಿಸುತ್ತಾರೋ, ಆ ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ಅವರು ಪಡೆಯುವ ಸಿದ್ಧಿಗಳನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಅವರು ನಿಮ್ಮ ಯಾವ ಯಾವ ರೂಪಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೋ ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರಿಸಿ।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
ಹೇ ಭೂತಾತ್ಮಾ, ಹೇ ಭೂತಭಾವನ! ನೀವು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಳಗೆ ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೀರಿ; ನೀವು ಅವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೀರಿ, ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದ ಜೀವಿಗಳು ನಿಮ್ಮನ್ನು ನೋಡಲಾರರು।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
ಹೇ ಮಹಾಶಕ್ತಿಮಾನ್ ಪ್ರಭು! ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನೀನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಅನೇಕ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ನನಗೆ ವಿವರಿಸು. ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಗಳ ಆಶ್ರಯವಾದ ನಿನ್ನ ಪದ್ಮಪಾದಗಳಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಶ್ನವಿಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಇದೇ ಸತ್ಯ; ಹಿಂದೆ ಕೂಡ ನನಗೆ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಲಾಯಿತು. ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಅರ್ಜುನನು ನನಗೆ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನಿಂದನೀಯವಾದ ಅಧರ್ಮ, ಅದು ಕೇವಲ ರಾಜ್ಯಲಾಭದ ಆಸೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವೆಂದು ತಿಳಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು—“ನಾನೇ ಹಂತಕನಾಗುವೆನು; ಅವರು ನಾಶವಾಗುವರು” ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಲೌಕಿಕ ಚೇತನೆಯಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದನು।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ನಾನು ಯುಕ್ತಿಯುಕ್ತ ತರ್ಕಗಳಿಂದ ಬೋಧಿಸಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವನು, ನೀನು ಈಗ ಕೇಳುವಂತೆ, ನನಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
ಪ್ರಿಯ ಉದ್ಧವನೇ! ನಾನು ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಪರಮಾತ್ಮ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿ ಅವರ ಹಿತೈಷಿ ಮತ್ತು ಪರಮ ನಿಯಂತ್ರಕನು. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದ ನಾನು, ಅವರಿಂದ ಭಿನ್ನನಲ್ಲ।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
ನಾನು ಪ್ರಗತಿ ಬಯಸುವವರ ಪರಮಗತಿ; ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಲ. ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಮತ್ವ, ಪುಣ್ಯವಂತರಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಹಜ ಸದ್ಗುಣ.
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
ಗುಣಗಳಿರುವ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೂಲಸೂತ್ರ; ಮಹತ್ತಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ. ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಜೀವಾತ್ಮ; ಜಯಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮನಸ್ಸು.
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರ ಆದಿಗುರು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ (ಬ್ರಹ್ಮ); ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ತ್ರಿವೃತ್ ಪ್ರಣವ ‘ಓಂ’. ಅಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ‘ಅ’; ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಗಾಯತ್ರಿ.
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಇಂದ್ರ; ವಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಹವ್ಯವಾಹ (ಅಗ್ನಿ). ಆದಿತ್ಯರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಷ್ಣು; ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ನಾನು ನೀಲಲೋಹಿತ (ಶಿವ).
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಭೃಗು; ರಾಜರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮನು. ದೇವರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನಾರದ; ಹಸುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಮಧೇನು.
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
ಸಿದ್ಧೇಶ್ವರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಪಿಲನು; ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸುಪರ್ಣನಾದ ಗರುಡನು. ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ದಕ್ಷನು; ಪಿತೃಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಆರ್ಯಮಾ.
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
ಉದ್ಧವನೇ, ದೈತ್ಯರಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮಹಾರಾಜನೆಂದು—ಅಸುರರ ಸತ್ಪುರುಷಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ—ತಿಳಿ. ನಕ್ಷತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೋಮ, ಚಂದ್ರನು; ಯಕ್ಷ-ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ನಾನು ಧನಾಧಿಪತಿ ಕುಬೇರನು.
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
ಗಜೇಂದ್ರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಐರಾವತ; ಜಲಚರರಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳ ಪ್ರಭು ವರుణನು ನಾನು. ತಾಪವೂ ಪ್ರಕಾಶವೂ ನೀಡುವವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸೂರ್ಯನು; ಮಾನವರಲ್ಲಿ ನಾನು ರಾಜನು.
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಉಚ್ಚೈಃಶ್ರವ; ಲೋಹಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಂಚನವಾದ ಚಿನ್ನ. ನಿಯಮಿಸಿ ದಂಡಿಸುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಮರಾಜ; ಸರ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸುಕಿಯು.
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
ಅನಘ ಉದ್ಧವನೇ, ನಾಗೇಂದ್ರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಅನಂತದೇವನು; ತೀಕ್ಷ್ಣ ಕೊಂಬು ಅಥವಾ ಹಲ್ಲುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮೃಗೇಂದ್ರ ಸಿಂಹ. ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನಾಲ್ಕನೆಯದು—ಸನ್ಯಾಸಾಶ್ರಮ; ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮೊದಲನೆಯದು—ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವರ್ಣ.
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
ತೀರ್ಥಗಳೂ ಹರಿಯುವ ಸ್ರೋತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಪವಿತ್ರ ಗಂಗೆಯೇ; ಸ್ಥಿರ ಜಲರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಹಾಸಮುದ್ರ. ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಧನುಸ್ಸು; ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ತ್ರಿಪುರಘ್ನ ಭಗವಾನ್ ಶಿವನೇ ನಾನು.
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
ವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮೇರುಪರ್ವತ; ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಹಿಮಾಲಯ. ಮರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪವಿತ್ರ ಅಶ್ವತ್ಥ; ಔಷಧಿ-ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ 나는 ಯವ—ಧಾನ್ಯವರ್ಗದ ಸಸ್ಯ.
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
ಪುರೋಹಿತರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಸಿಷ್ಠ ಮುನಿ; ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತರಲ್ಲಿ ನಾನು ಬೃಹಸ್ಪತಿ. ಮಹಾಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸ್ಕಂದ (ಕಾರ್ತಿಕೇಯ); ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ಭಗವಾನ್ ಅಜ—ಬ್ರಹ್ಮಾ.
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಯಜ್ಞ—ವೇದಾಧ್ಯಯನ; ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಹಿಂಸೆ. ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಜಲ ಮತ್ತು ವಾಕ್ರೂಪ ಆತ್ಮ; ಶುದ್ಧರಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಪರಮ ಶುದ್ಧಿ.
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಆತ್ಮಸಂರೋಧ—ಸಮಾಧಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತದೆ. ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ನೀತಿಸಮ್ಮತ ಮಂತ್ರಣೆ (ರಾಜಕೀಯ ಸಲಹೆ). ನಿಪುಣ ವಿವೇಚನಾ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಆನ್ವೀಕ್ಷಿಕೀ—ಆತ್ಮವಿದ್ಯೆ; ಇದರಿಂದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಜಡದ ಭೇದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಊಹಾತ್ಮಕ ತತ್ತ್ವಜ್ಞರಲ್ಲಿ ನಾನು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ವೈವಿಧ್ಯ.
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ನಾನು ಶತರೂಪೆ; ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪತಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು. ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ನಾರಾಯಣನು; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರನು.
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂನ್ಯಾಸ; ಕ್ಷೇಮಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಂತರಾತ್ಮದ ಚೇತನ. ಗುಹ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಧುರ ಸತ್ಯವಾಣಿ ಮತ್ತು ಮೌನ; ಮಿಥುನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅಜ (ಬ್ರಹ್ಮ).
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
ಜಾಗೃತ ಕಾಲಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸಂವತ್ಸರ (ವರ್ಷ); ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಮಧು-ಮಾಧವವೆಂದರೆ ವಸಂತ. ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷ; ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶುಭ ಅಭಿಜಿತ್.
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
ಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೃತ (ಸತ್ಯ) ಯುಗ; ಧೀರ ಋಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ದೇವಲ ಮತ್ತು ಅಸಿತ. ವೇದವಿಭಾಗ ಮಾಡಿದ ವ್ಯಾಸರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕೃಷ್ಣ ದ್ವೈಪಾಯನ ವೇದವ್ಯಾಸ; ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಆತ್ಮವಂತ ಕಾವ್ಯ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ).
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
ಭಗವಾನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಸುದೇವನು; ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ, ಓ ಉದ್ಧವ, ನೀನೇ ನನ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ. ಕಿಂಪುರುಷರಲ್ಲಿ ನಾನು ಹನುಮಾನ್; ವಿದ್ಯಾಧರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಸುದರ್ಶನನು.
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
ರತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪದ್ಮರಾಗ (ರೂಬಿ), ಸುಂದರ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪದ್ಮಕೋಶ. ಹುಲ್ಲಿನ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪವಿತ್ರ ಕುಶ, ಹವಿಷ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಗೋವ್ಯ ಘೃತಾದಿ (ತುಪ್ಪ) ಆಗಿದ್ದೇನೆ॥೩೦॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಲಕ್ಷ್ಮೀ (ಸಂಪತ್ತು), ಮೋಸಗಾರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಜೂಜು (ಛಲಗ್ರಹ). ಸಹನಶೀಲರಲ್ಲಿ ನಾನು ಕ್ಷಮೆ, ಸತ್ತ್ವಗುಣಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಅವರ ಸತ್ತ್ವವೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ॥೩೧॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
ಬಲವಂತರಲ್ಲಿ ನಾನು ಓಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸಹ—ದೇಹ-ಮನಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ; ನನ್ನ ಭಕ್ತರಾದ ಸಾತ್ವತರ ಕರ್ಮವೆಂದರೆ ಭಕ್ತಿಕ್ರಿಯೆಗಳೆಂದು ನನ್ನನ್ನೇ ತಿಳಿ. ಸಾತ್ವತರು ಪೂಜಿಸುವ ಒಂಬತ್ತು ಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪರಮ ಆದಿಮೂರ್ತಿ ವಾಸುದೇವನು॥೩೨॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
ಗಂಧರ್ವರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಶ್ವಾವಸು, ಅಪ್ಸರಸರಲ್ಲಿ ನಾನು ಪೂರ್ವಚಿತ್ತಿ. ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಸ್ಥೈರ್ಯ (ಅಚಲತೆ), ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ 나는 ಸುಗಂಧಮಾತ್ರವೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ॥೩೩॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಪರಮ ರಸ—ಮಧುರ ರುಚಿ; ತೇಜಸ್ವಿಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಭಾವಸು (ಸೂರ್ಯ). ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ತಾರೆಯರ ಪ್ರಭೆ ನಾನು, ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ಪರಾತ್ಪರ ಶಬ್ದವೂ ನಾನು॥೩೪॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಿಷ್ಠರಾದವರಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿರೋಚನಪುತ್ರ ಬಲಿ ಮಹಾರಾಜನು; ವೀರರಲ್ಲಿ ನಾನು ಅರ್ಜುನನು. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯವೂ ನಾನೇ.
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
ನಾನು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ—ಪಾದಗಳ ಗತಿ, ವಾಣಿ, ಮಲವಿಸರ್ಜನೆ, ಕೈಗಳ ಗ್ರಹಣ, ಉಪಸ್ಥ—ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ; ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ—ಸ್ಪರ್ಶ, ದರ್ಶನ, ಆಸ್ವಾದ, ಶ್ರವಣ, ಘ್ರಾಣ—ಅನುಭವಗಳೂ ನಾನೇ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಂದ್ರಿಯಕ್ಕೆ ಅದರ ವಿಷಯವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯೂ ನಾನೇ.
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
ನಾನು ರೂಪ, ರಸ, ಗಂಧ, ಸ್ಪರ್ಶ, ಶಬ್ದ; ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ; ಭೂಮಿ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯು, ಆಕಾಶ; ಜೀವ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಕೃತಿ; ಸತ್ತ್ವ-ರಜಸ್-ತಮಸ್ ಗುಣಗಳು; ಹಾಗೂ ಪರಮೇಶ್ವರನೂ ನಾನೇ. ಇವೆಲ್ಲದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ದೃಢ ತತ್ತ್ವನಿಶ್ಚಯವೂ ನಾನೇ.
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
ಪರಮೇಶ್ವರನಾದ ನಾನು ಜೀವ, ಪ್ರಕೃತಿಯ ಗುಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಹತ್ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಆಧಾರನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಎಲ್ಲವೂ; ನನ್ನಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲ.
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
ಕಾಲದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನಾನು ವಿಶ್ವದ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಬಹುದಾದರೂ, ಅನೇಕಾನೇಕ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ನಾನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ನನ್ನ ವೈಭವಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
ಎಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸು, ಶ್ರೀ, ಕೀರ್ತಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಹ್ರೀ, ತ್ಯಾಗ, ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಭಾಗ್ಯ, ವೀರ್ಯ, ತಿತಿಕ್ಷೆ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿದೆಯೋ—ಅವೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ಐಶ್ವರ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವೇ.
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ನನ್ನ ವಿಭೂತಿಗಳನ್ನು ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆನು; ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಅಸಾಧಾರಣ ಭೌತ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರಗಳೇ, ಸಂದರ್ಭಾನುಸಾರ ವಾಣಿಯಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾತನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸು, ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸು, ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಮಿಸು; ಶುದ್ಧ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ವಶಪಡಿಸಿಕೋ—ಹೀಗಾದರೆ ನೀನು ಮತ್ತೆ ಸಂಸಾರದ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸದ ಯತಿಯ ವ್ರತ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ—ಸುಡದ ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ನೀರು ಜರಿಯುವಂತೆ ಹರಿದುಹೋಗುತ್ತದೆ.
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಶರಣಾದವನು ವಾಣಿ, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ನನ್ನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಜೀವನದ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’