Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಪರೀಕ್ಷಿತನ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸರ್ವಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ಧನಾರ್ಜನೆ‑ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಹಗಲು ಕಳೆಯುವ ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ರೆ ಅಥವಾ ಕಾಮದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವ ಭೌತಿಕ ಗೃಹಸ್ಥರ ಚಂಚಲ ಜೀವನವನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯ ಆರಂಭ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶ್ರವಣ‑ಕೀರ್ತನ‑ಸ್ಮರಣದಿಂದಲೇ ಎಂದು, ಜ್ಞಾನ‑ಯೋಗ‑ಕರ್ಮ ಯಾವ ಮಾರ್ಗವಾದರೂ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಗವಂತನ ಸ್ಮರಣೆ ಪರಮಸಿದ್ಧಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಾಗವತದ ಪರಮ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ತಾನು ಆತ್ಮಾರಾಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣಲೀಲೆಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾದೆನೆಂದು ಹೇಳಿ, ಎಲ್ಲ ಸಾಧಕರಿಗೂ ನಿರ್ಭಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ನಾಮ‑ಸಂಕೀರ್ತನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಳಿದ ಏಳು ದಿನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ತ್ಯಾಗ, ಏಕಾಂತವಾಸ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಓಂ‑ಸ್ಮರಣೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಏಕಾಗ್ರ ಧ್ಯಾನ ಎಂಬ ಅಂತ್ಯಕಾಲ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರೀಕ್ಷಿತನ ವಿನಂತಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ವಿರಾಟ್ಪುರುಷ ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೇಹ ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅವನ ಅಂಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವಾನಂದಮಯ ಪರಮಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗದಿದ್ದರೆ ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಅಧಃಪತನ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ ಮುಂದಿನ ತತ್ತ್ವವಿಸ್ತಾರಕ್ಕೆ ನೆಲೆ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೂ ಲೋಕಹಿತಕರವೂ ಆಗಿದೆ. ಕೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಪರಮ; ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಾಣದ, ಗೃಹಮೇಧಿಗಳಾಗಿ ಮನೆಮೋಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವವರಿಗೆ ಮಾನವ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಕೇಳಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳು ಸಾವಿರಾರು ಇವೆ।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
ಹೇ ರಾಜನ್, ಇಂತಹ ಅಸೂಯೆಯ ಗೃಹಸ್ಥನ ಆಯುಷ್ಯ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಅಥವಾ ವಿಷಯಭೋಗದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತದೆ; ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ ಧನಾರ್ಜನೆ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
ದೇಹ, ಮಕ್ಕಳು, ಪತ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ನಶ್ವರ ‘ಆತ್ಮಸೈನ್ಯ’ಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗಿ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲದವರು ಜೀವನದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೋಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಅನಿವಾರ್ಯ ನಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಭಾರತವಂಶಜ, ಅಭಯವನ್ನು (ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು) ಬಯಸುವವನು ಸರ್ವಾತ್ಮ, ಈಶ್ವರ, ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯ ಕುರಿತು ಶ್ರವಣ ಮಾಡಬೇಕು, ಕೀರ್ತಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
ಸಾಂಖ್ಯಜ್ಞಾನ, ಯೋಗಸಾಧನೆ ಅಥವಾ ಸ್ವಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಿಷ್ಠೆ—ಯಾವ ಮಾರ್ಗದಿಂದಲಾದರೂ ಮಾನವಜನ್ಮದ ಪರಮ ಲಾಭವೆಂದರೆ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣನ ಸ್ಮರಣೆ ಉಂಟಾಗುವುದು।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
ಹೇ ರಾಜ ಪರಿಕ್ಷಿತ್, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಧಿ-ನಿಷೇಧಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮುನಿಗಳೂ ಸಹ ಹರಿಯ ಗುಣಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
ದ್ವಾಪರಯುಗಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮಸಮ್ಮಿತವಾದ ‘ಭಾಗವತ’ ಎಂಬ ಈ ಮಹಾಪುರಾಣವನ್ನು ನನ್ನ ತಂದೆ ಶ್ರೀ ದ್ವೈಪಾಯನ ವ್ಯಾಸದೇವರಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದೆನು।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
ಓ ರಾಜರ್ಷೇ! ನಾನು ನಿರ್ಗುಣ ತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದರೂ, ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕನಾದ ಭಗವಂತನ ಲೀಲಾವರ್ಣನೆ ನನ್ನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸೆಳೆದಿತು; ಆಾಖ್ಯಾನವನ್ನೇ ನಾನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದೆನು।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
ಅದೇ ಶ್ರೀಮದ್ಭಾಗವತವನ್ನು ನಾನು ನಿಮಗೆ ಹೇಳುವೆನು; ನೀವು ಮಹಾಪೌರುಷಿಕ ಭಕ್ತರು. ಶ್ರದ್ಧೆ-ಗೌರವದಿಂದ ಕೇಳುವವರಿಗೆ ಮುಕುಂದನಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವಾದ ಸ್ಥಿರಮತಿ ಶೀಘ್ರವೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
ಓ ನೃಪನೇ! ವೈರಾಗ್ಯವಂತರಿಗೂ, ಭೋಗಕಾಮಿಗಳಿಗೂ, ಜ್ಞಾನತೃಪ್ತ ಯೋಗಿಗಳಿಗೂ—ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಂಶಯರಹಿತ ಹಾಗೂ ಭಯರಹಿತ ಸಾಧನವೆಂದರೆ ಹರಿ ನಾಮದ ಅನುಕೀರ್ತನೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
ಪ್ರಮಾದದಲ್ಲಿ ಜೀವನವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಮಾಡುವವನಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಿಲ್ಲದ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ದಾರಿ ತೆಗೆಯುವ ಒಂದು ಜಾಗೃತ ಕ್ಷಣವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ.
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
ಖಟ್ವಾಂಗನೆಂಬ ರಾಜರ್ಷಿಯು ತನ್ನ ಆಯುಷ್ಯ ಕೇವಲ ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದ ತಕ್ಷಣ, ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅಭಯಪ್ರದನಾದ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯನ್ನು ಶರಣಾದನು।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
ಕೌರವ ಪರಿಕ್ಷಿತನೇ! ಈಗ ನಿನ್ನ ಜೀವಿತಾವಧಿ ಏಳು ದಿನಗಳಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರಲೋಕಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ಆಚರಿಸು।
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
ಜೀವನದ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮರಣವು ಸಮೀಪಿಸಿದಾಗ ಪುರುಷನು ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಧೈರ್ಯದಿಂದಿರಬೇಕು; ಮತ್ತು ಅಸಂಗವೆಂಬ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ದೇಹ ಹಾಗೂ ದೇಹಸಂಬಂಧಿತ ಎಲ್ಲದರ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿ-ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಬೇಕು।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ಧೀರನು ಮನೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಪ್ರವ್ರಜಿತನಾಗಿರಬೇಕು; ಪುಣ್ಯತೀರ್ಥದ ಜಲದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಶುದ್ಧವಾದ ಏಕಾಂತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಬೇಕು।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕುಳಿತು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಮ ಶುದ್ಧ ತ್ರಿವೃತ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಕ್ಷರ ‘ಅ-ಉ-ಮ್’ ಅನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು; ಶ್ವಾಸವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಶಪಡಿಸಬೇಕು, ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಬೀಜವನ್ನು ಮರೆಯಬಾರದು।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
ಮನಸ್ಸು ಕ್ರಮೇಣ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕವಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಾಗ ಅದನ್ನು ವಿಷಯಭೋಗಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು, ಬುದ್ಧಿ ಎಂಬ ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿದರೆ ಅದು ಪೂರ್ಣ ದಿವ್ಯಚೇತನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
ನಂತರ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಚಿತ್ತದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು; ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ದೇಹಭಾವನೆಯಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗಬಾರದು. ಹೀಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿಷಯರಹಿತವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೇನನ್ನೂ ಸ್ಮರಿಸಬಾರದು; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಪದದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
ರಜೋಗುಣ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವಿಯ ಮನಸ್ಸು ಸದಾ ಅಶಾಂತವೂ ಮೋಹಿತವೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಧೀರನು ವಿಷ್ಣು-ಸಂಬಂಧ ಧಾರಣೆಯಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಆ ಧಾರಣೆ ಅವುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದ ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಈ ಧಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ, ಸರ್ವಮಂಗಳಕರವಾದ ಭಗವಂತನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರೂಪವನ್ನು ನೋಡುವ ಅಭ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದ ಯೋಗಿ, ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಲಕ್ಷಣ ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆದು, ಪ್ರಭುವಿನ ನೇರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಬೇಕು, ಅದು ಎಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ಹೇಗಿದ್ದರೆ ಪುರುಷನ ಮನೋಮಲವನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ದೂರಮಾಡುತ್ತದೆ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ದಯವಿಟ್ಟು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಿರಿ.
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಆಸನವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಶ್ವಾಸವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಸಂಗ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯ-ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಭಗವಂತನ ಸ್ಥೂಲ ವಿರಾಟ್-ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
ಈ ಸಮಸ್ತ ಸ್ಥೂಲ ಭೌತಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾ ಪ್ರಕಟನೆ ಪರಮಸತ್ಯನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದೇಹವೇ; ಇಲ್ಲಿ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ, ಭವಿಷ್ಯ ಎಂಬ ಭೌತಕಾಲದ ಫಲಿತಗಳು ಅನುಭವಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
ಏಳು ಆವರಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಈ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ-ಕೋಶ ದೇಹದೊಳಗೆ ಇರುವ ವೈರಾಜ ಪುರುಷ—ಭಗವಂತ—ವಿರಾಟ್ ಧಾರಣೆಗೆ ಆಶ್ರಯವೂ ವಿಷಯವೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಿಗಳ ಮಾತು: ವಿಶ್ವಪುರುಷನ ಪಾದಮೂಲ ಪಾತಾಳ ಲೋಕಗಳು; ಹಿಮ್ಮಡಿ ಮತ್ತು ಬೆರಳುಗಳು ರಸಾತಲ; ಗುಲ್ಫಗಳು (ಕಣಕಾಲು) ಮಹಾತಲ; ಅವನ ಜಂಘೆಗಳು ತಲಾತಲ ಲೋಕಗಳು।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
ವಿಶ್ವಮೂರ್ತಿಯ ಎರಡು ಮೊಣಕಾಲುಗಳು ಸುತಲ ಲೋಕಗಳು; ಎರಡು ತೊಡೆಗಳು ವಿತಲ ಮತ್ತು ಅತಲ ಲೋಕಗಳು; ನಿತಂಬ ಪ್ರದೇಶ ಮಹೀತಲ; ಮತ್ತು ಆಕಾಶಮಂಡಲವು ಅವನ ನಾಭಿ-ಗುಹೆಯೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನ ಉರಸ್ಥಳ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮಯ ಗ್ರಹಮಂಡಲ; ಅವನ ಗ್ರೀವ ಮಹರ್ಲೋಕ, ಮುಖ ಜನಲೋಕ, ಮತ್ತು ಲಲಾಟ ತಪೋಲೋಕ. ಸಹಸ್ರಶಿರಸ್ಸುಳ್ಳ ಆ ಪ್ರಭುವಿನ ಶಿರವೇ ಸತ್ಯಲೋಕ।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ಇಂದ್ರಾದಿ ದೇವರುಗಳು ಅವನ ಭುಜಗಳು; ದಶದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಕಿವಿಗಳು, ಶಬ್ದವೇ ಅವನ ಶ್ರವಣವಿಷಯ. ಅವನ ನಾಸಾರಂಧ್ರಗಳು ಅಶ್ವಿನೀಕುಮಾರರು; ಗಂಧವು ಅವನ ಘ್ರಾಣವಿಷಯ; ಅವನ ಮುಖ ಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿ.
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
ಆಕಾಶವು ಅವನ ಕಣ್ಣಿನ ಗುಹೆಗಳು; ಸೂರ್ಯನು ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಶಕ್ತಿಯ ಕಣ್ಣುಗೋಳ. ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಣ್ಮುಚ್ಚುಗಳು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿ; ಅವನ ಭ್ರೂಚಲನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾದಿ ಪರಮಾಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿವಾಸ. ಅವನ ತಾಲು ವರుణ; ಸರ್ವರಸಸಾರವೇ ಅವನ ನಾಲಿಗೆ.
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
ವೇದಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಅನಂತ ಪ್ರಭುವಿನ ಮಸ್ತಕಮಾರ್ಗವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅವನ ದಂತಜವಡೆಗಳು ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸುವ ಯಮ. ಸ्नेಹಕಲೆ ಅವನ ಹಲ್ಲುಗಳು; ಜನರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವ ಮಾಯೆ ಅವನ ನಗು. ಈ ದುರ್ಗಮ ಸೃಷ್ಟಿಸಾಗರವು ಅವನ ಕಟಾಕ್ಷಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿದೆ.
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
ಲಜ್ಜೆ ಅವನ ಮೇಲ್ತುಟಿ; ಲೋಭ ಅವನ ತುಟಿ-ಕೆಳಗಿನ ಹನು. ಧರ್ಮವು ಪ್ರಭುವಿನ ಸ್ತನ; ಅಧರ್ಮವು ಅವನ ಬೆನ್ನು. ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಅವನ ಜನನೇಂದ್ರಿಯ; ಮಿತ್ರ-ವರుణರು ಅವನ ಎರಡು ವೃಷಣಗಳು. ಸಮುದ್ರವು ಅವನ ಕಟಿ; ಪರ್ವತಗಳು ಅವನ ಅಸ್ಥಿಸಮೂಹಗಳು.
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
ಓ ನೃಪೇಂದ್ರ, ನದಿಗಳು ಆ ವಿರಾಟ್ ದೇಹದ ನಾಡಿಗಳು, ಮರಗಳು ಅವನ ರೋಮಗಳು; ಸರ್ವಶಕ್ತನ ಶ್ವಾಸವೇ ವಾಯು. ಯುಗಗಳ ಹರಿವು ಅವನ ಗತಿ, ಅವನ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ತ್ರಿಗುಣ ಪ್ರವಾಹದ ಪ್ರತಿಫಲಗಳು.
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
ಓ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠ, ನೀರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವ ಮೋಡಗಳು ಅವನ ಕೇಶಗಳು; ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಸಂಧ್ಯೆಗಳು ಅವನ ವಸ್ತ್ರ. ಅವ್ಯಕ್ತ ಕಾರಣವೇ ಅವನ ಹೃದಯ-ಬುದ್ಧಿ, ಅವನ ಮನಸ್ಸೇ ಚಂದ್ರ—ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರಗಳ ಭಂಡಾರ.
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
ಪಂಡಿತರ ಮಾತಿನಂತೆ, ಸರ್ವಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಂತನ ವಿಜ್ಞಾನಶಕ್ತಿಯೇ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವ; ಗಿರಿತ್ರ (ರುದ್ರದೇವ) ಅವನ ಅಹಂಕಾರ. ಕುದುರೆ, ಖಚ್ಚರ್, ಒಂಟೆ, ಆನೆ ಅವನ ನಖಗಳು; ಎಲ್ಲ ಮೃಗಗಳು ಮತ್ತು ಚತುಷ್ಪದಗಳು ಅವನ ಕಟಿ-ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ.
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
ವಿವಿಧ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಅವನ ಅದ್ಭುತ ಕಲಾಭಾವನೆಯ ಸೂಚನೆಗಳು. ಮನು ಅವನ ಸ್ಥಿರ ಬುದ್ಧಿಯ ಚಿಹ್ನೆ, ಮಾನವಕುಲ ಅವನ ನಿವಾಸ. ಗಂಧರ್ವರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ಚಾರಣರು, ಅಪ್ಸರಸರು ಅವನ ಸ್ವರ-ಲಯದ ರೂಪಗಳು; ಅಸುರಸೇನೆ ಅವನ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ.
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
ವಿರಾಟ್-ಪುರುಷನ ಮುಖ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಭುಜಗಳು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು; ತೊಡೆಗಳು ವೈಶ್ಯರು, ಶೂದ್ರರು ಅವನ ಪಾದಗಳ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ. ಪೂಜ್ಯ ದೇವಗಣವೂ ವಿವಿಧ ನಾಮಗಳಿಂದ ಅವನಲ್ಲೇ ವ್ಯಾಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಯಥಾಶಕ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ಮಾಡಿ ಪ್ರಭುವನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಬೇಕು.
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
ನಾನು ನಿನಗೆ ಭಗವಂತನ ವಿರಾಟ್ ಸ್ಥೂಲ ರೂಪದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಈ ಸ್ಥೂಲ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಭೌತಿಕ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಇಲ್ಲ.
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
ಅವನೇ ಪರಮಾತ್ಮನು; ಎಲ್ಲ ಬುದ್ಧಿವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸರ್ವತ್ರ ಅನುಭವಗೋಚರನು—ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣುವಂತೆ. ಆ ಸತ್ಯವಾದ ಆನಂದನಿಧಿಯಾದ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಭಜಿಸಬೇಕು; ಬೇರೆಡೆ ಆಸಕ್ತನಾಗಬಾರದು, ಅದು ಆತ್ಮಪಾತಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.