Adhyaya 23

Verse 1

मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥

ಮೈತ್ರೇಯರು ಹೇಳಿದರು—ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈನ್ಯ ಪೃಥು ತನ್ನನ್ನು ವೃದ್ಧನಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಜೀವನೋಪಾಯ ನೀಡುವವನು, ಧರ್ಮನಿಷ್ಠ ಸತ್ಪುರುಷರ ಹಿತೈಷಿ ಆದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಭಗವಂತನ ಆದೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ನಂತರ ತನ್ನಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಮಸ್ತ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಹಂಚಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪುತ್ರಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ರಾಜನ ವಿರಹದಿಂದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಅಳುವಂತಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂಗಿ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು।

Verse 2

मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥

ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈನ್ಯ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ತನ್ನನ್ನು ವೃದ್ಧನಾಗುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಕಂಡಾಗ, ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸ್ಥಾವರ‑ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಚಿತ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಹಂಚಿ, ಎಲ್ಲರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪುತ್ರಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ವಿರಹದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.

Verse 3

मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥

ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಹಂತದಲ್ಲಿ ವೈನ್ಯ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ತನ್ನನ್ನು ವೃದ್ಧನಾಗುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಕಂಡಾಗ, ಜಗತ್ತಿನ ರಾಜನಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಸ್ಥಾವರ‑ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ತನ್ನ ಸಂಚಿತ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಹಂಚಿ, ಎಲ್ಲರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದನು. ಭಗವಂತನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪುತ್ರಿಯಂತೆ ಭಾವಿಸಿ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ವಿರಹದಿಂದ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿ, ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ತಪೋವನಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು.

Verse 4

तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥

ಅಲ್ಲಿಯೂ ವೈಖಾನಸ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕೃತ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ಧರ್ಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಅಚಲವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಿದನು. ಹಿಂದೆ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ವಿಜಯಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಗಂಭೀರನಾಗಿದ್ದನೋ, ಅಷ್ಟೇ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದನು.

Verse 5

कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्‍वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥

ತಪೋವನದಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಂದ‑ಮೂಲಗಳನ್ನು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ಒಣ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಕೆಲವು ಪಕ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕೇವಲ ನೀರನ್ನೇ ಕುಡಿದು ಬದುಕಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗಾಳಿಯನ್ನೇ ಆಧಾರವಾಗಿ ಜೀವಿಸಿದನು.

Verse 6

ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥

ಅರಣ್ಯಜೀವನದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಪಾದಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವೀರ ಪೃಥು ಗ್ರೀಷ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಂಚತಪವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು; ಮಳೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿದನು; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಂಠದವರೆಗೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ನಿದ್ರೆಗೆ ಅವನು ಕೇವಲ ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಸ್ಥಂಡಿಲದಲ್ಲೇ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 7

तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥

ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ವಾಣಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು, ವೀರ್ಯಸ್ರಾವವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು. ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಅವರು ಕೇವಲ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡಿದರು; ಬೇರೆ ಉದ್ದೇಶವಿರಲಿಲ್ಲ।

Verse 8

तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्‌वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥

ಈ ರೀತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಯಾದ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥುವಿನ ಕರ್ಮಫಲಾಸಕ್ತಿಯ ಮಲ ಮತ್ತು ವಾಸನೆಗಳು ನಾಶವಾದವು. ಅವರು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಮನಸ್ಸು-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಷಡ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಬಂಧನಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು; ಫಲಾಭಿಲಾಷೆಯಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಕ್ತರಾದರು।

Verse 9

सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥

ಭಗವಾನ್ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಪರಮ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಯೋಗಮಾರ್ಗವನ್ನು ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಅನುಸರಿಸಿದರು; ಅಂದರೆ ಪರಮ ಪುರುಷನಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಭಜಿಸಿ ಆರಾಧಿಸಿದರು।

Verse 10

भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥

ಭಗವದ್ದರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಆ ಸಾಧು ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಫಲವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪ್ರಿಯನಾದ ಭಗವಾನ್ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತಿ ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಅಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು।

Verse 11

तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्ध सत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येन चिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥

ಭಗವಂತನ ಸೇವಾ-ಪರಿಕರ್ಮದಿಂದ ಶುದ್ಧ ಸತ್ತ್ವಮಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು, ನಿರಂತರ ಸ್ಮರಣದ ಪರಿಪೂರ್ಣತೆಯಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅವರು ಸಂಶಯದ ಆಸನವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ, ಸುಳ್ಳು ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ದೇಹಾತ್ಮಬುದ್ಧಿಯ ಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದರು।

Verse 12

छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह- स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तो यावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥

ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡಿದುಹೋದಾಗ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪರಮಾತ್ಮ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸాక్షಾತ್ ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಅಂತರಂಗದಿಂದಲೇ ಉಪದೇಶ ದೊರೆತುದರಿಂದ ಯೋಗ-ಜ್ಞಾನಾದಿ ಇತರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು; ಅವುಗಳ ಸಿದ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತಿಯೇ ಜೀವನದ ಪರಮ ಗುರಿ ಎಂದು ಅವನು ದೃಢವಾಗಿ ತಿಳಿದನು; ಯೋಗಿಗಳು-ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಕೃಷ್ಣಕಥೆಯಲ್ಲಿ ರತಿ ಹೊಂದದೆ ಇದ್ದರೆ ಅವರ ಮಾಯಾಭ್ರಮ ನಿವಾರಣೆಯಾಗದು।

Verse 13

एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो द‍ृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವೀರಶ್ರೇಷ್ಠ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನು ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಲ್ಲೇ ಏಕೀಕರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಭೂತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ತನ್ನ ಭೌತಿಕ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು।

Verse 14

सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥

ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಯೋಗಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ತನ್ನ ಗುಡದ್ವಾರವನ್ನು ಮಡಕಾಲುಗಳ (ಗೊಡಲಿನ) ಮೂಲಕ ಒತ್ತಿ ಮುಚ್ಚಿ, ಬಲ-ಎಡ ಕಾಲಿನ ಪಿಂಡಲಿಗಳನ್ನು ಒತ್ತಿ, ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿದನು. ಅದನ್ನು ನಾಭಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಕಂಠದ ಮೂಲಕ ಕರೆದೊಯ್ದು, ಕೊನೆಗೆ ಎರಡು ಭ್ರೂಗಳ ಮಧ್ಯದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದನು।

Verse 15

उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಕಪಾಲದ ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರದವರೆಗೆ ಏರಿಸಿ ಭೌತಿಕ ಆಸೆಗಳಿಂದ ನಿರಾಸಕ್ತನಾದನು. ನಂತರ ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿ ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ದೇಹವನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ದೇಹದಲ್ಲಿನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸಮಷ್ಟಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿದನು।

Verse 16

खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ದೇಹದ ವಿಭಿನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಸ್ಥಾನಭೇದದಂತೆ ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ರಕ್ತಾದಿ ದ್ರವಗಳನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಯಥಾಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿದನು. ನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ, ನೀರನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ, ವಾಯುವನ್ನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿದನು।

Verse 17

इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥

ಅವರು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ತನ್ಮಾತ್ರಾ-ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಲಯಗೊಳಿಸಿ, ಭೂತಾದಿ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಮಹತ್ತತ್ತ್ವವಾದ ಮಹದಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಸಿದರು।

Verse 18

तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥

ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನು ಜೀವದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ವಗುಣವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಮಾಯಾಮಯ ಉಪಾಧಿಗಳನ್ನು ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯ ಪರಮ ನಿಯಂತೆಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು. ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಬಲದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಸ್ವರೂಪಸ್ಥನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಾಧಿಪತಿ ‘ಪ್ರಭು’ಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು।

Verse 19

अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्‍न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्‌भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥

ಅರ್ಚಿ ಎಂಬ ಮಹಾರಾಣಿ, ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನ ಪತ್ನಿ, ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋದಳು. ಅವಳು ಅತಿಸುಕೋಮಳಿಯಾಗಿದ್ದು ಅರಣ್ಯವಾಸಕ್ಕೆ ಅಯೋಗ್ಯಳಾದರೂ, ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದಳು।

Verse 20

अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठया शुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि सा प्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥

ಭರ್ತೃವ್ರತಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪರಳೂ ಆದ ರಾಣಿ ಅರ್ಚಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಂತೆ ಅರಣ್ಯಜೀವನ ನಡೆಸಿದಳು. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿ, ಹಣ್ಣು-ಹೂ-ಎಲೆಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸೇವಿಸಿ ಕ್ಷೀಣಳಾದರೂ, ಪ್ರಿಯ ಪತಿಯ ಸೇವಾಸುಖದಿಂದ ಅವಳಿಗೆ ಕಷ್ಟವೆನಿಸಲಿಲ್ಲ।

Verse 21

देहं विपन्नाखिलचेतनादिकं पत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सती चितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥

ರಾಣಿ ಅರ್ಚಿ ತನ್ನ ಪತಿ—ಅವಳಿಗೂ ಭೂಮಿಗೂ ಸ್ವಜನರಿಗೂ ಅಪಾರ ದಯಾಳುವಾಗಿದ್ದವನು—ಇನ್ನು ಜೀವಲಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ ದೇಹವಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಅಳಲಿಟ್ಟು, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಪತಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಅದರಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಳು।

Verse 22

विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुता दत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्य विवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥

ನಂತರ ರಾಣಿಯು ಅಗತ್ಯ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಉದಾರಕರ್ಮಿಯಾದ ಪತಿಯ ನಿಮಿತ್ತ ಜಲತರ್ಪಣವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದಳು. ಆಕಾಶಸ್ಥ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಮೂರ ಬಾರಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಪತಿಯ ಪಾದಪದ್ಮಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು।

Verse 23

विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्‍न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥

ವೀರವರನಾದ ಪತಿ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸಾಧ್ವಿ ಅರ್ಚಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ದೇವಪತ್ನಿಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಪತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ರಾಣಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು।

Verse 24

कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಮಂದರ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು, ದಿವ್ಯ ತೂರ್ಯಗಳ ನಾದ ಮೊಳಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಅವರ ಪತ್ನಿಯರು ಚಿತೆಯ ಮೇಲೆ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಪರಸ್ಪರ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು।

Verse 25

देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥

ದೇವಪತ್ನಿಯರು ಹೇಳಿದರು—ಅಹೋ, ಈ ವಧು ಎಷ್ಟು ಧನ್ಯಳು! ಭೂಭುಜರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ತನ್ನ ಪತಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿ, ದೇಹದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇವಿಸಿದಳು; ಶ್ರೀದೇವಿ ಯಜ್ಞೇಶನಾದ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಂತೆ।

Verse 26

सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥

ದೇವಪತ್ನಿಯರು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದರು—ನೋಡಿ, ಈ ಸತಿ ಅರ್ಚಿ ತನ್ನ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪುಣ್ಯಕರ್ಮದ ಬಲದಿಂದ ನಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ, ವೈನ್ಯನಾದ ಪತಿ ಪೃಥುವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ।

Verse 27

तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥

ಈ ಮರ್ಥ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರ ಆಯುಷ್ಯ ಚಂಚಲವೂ ಅಲ್ಪವೂ; ಆದರೆ ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿ-ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರು ಭಗವತ್ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂಥ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಯಾವುದೂ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ।

Verse 28

स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥

ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಾದ ಮಾನವದೇಹವನ್ನು ಪಡೆದು ಕೂಡ, ಮಹಾಕಷ್ಟದಿಂದ ಫಲಾಸಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಆತ್ಮದ್ರೋಹಿ, ವಂಚಿತನಾದವನೇ—ತನ್ನನ್ನೇ ದ್ವೇಷಿಸುವವನು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 29

मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥

ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವಿದುರೆ! ದೇವಾಂಗನರು ಹೀಗೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ರಾಣಿ ಅರ್ಚಿ ತನ್ನ ಪತಿಯ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದರು; ಆ ಲೋಕವನ್ನು ಅಚ್ಯುತಾಶ್ರಯನಾದ, ಆತ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ವೈನ್ಯ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನು ಪಡೆದಿದ್ದನು।

Verse 30

इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥

ಮೈತ್ರೇಯನು ಮುಂದುವರೆದು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಭಕ್ತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನು ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿ, ಉದಾರ ಮತ್ತು ಮಹಿಮಾವಂತನಾಗಿದ್ದನು. ಅವನ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ನಾನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ನಿಮಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ।

Verse 31

य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥

ಈ ಮಹಾಪುಣ್ಯಕರವಾದ ಪೃಥು-ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಓದುವವನು, ಕೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಇತರರಿಗೆ ಕೇಳಿಸುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜನು ಪಡೆದ ಪದವಿಯನ್ನು—ಅವನ ಲೋಕವನ್ನು—ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅಂದರೆ ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ।

Verse 32

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥

ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜರ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳುವವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕ್ಷತ್ರಿಯನಾದರೆ ಜಗತ್ತಿನ ಅಧಿಪತಿ ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ; ವೈಶ್ಯನಾದರೆ ವೈಶ್ಯರ ನಾಯಕನಾಗಿ ಬಹು ಪಶುಸಂಪತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಶೂದ್ರನಾದರೆ ಪರಮೋತ್ತಮ ಭಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 33

त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाद‍ृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥

ಪುರುಷನಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಲಿ—ಯಾರು ಮಹಾ ಆದರದಿಂದ ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜರ ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಕೇಳುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಸಂತಾನವಿಲ್ಲದವರಾದರೆ ಬಹುಸಂತಾನದ ಪಾಲಕರಾಗುತ್ತಾರೆ; ಧನವಿಲ್ಲದವರಾದರೆ ಅತ್ಯಂತ ಧನಿಕರಾಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 34

अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥

ಖ್ಯಾತಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಿಲ್ಲದವನೂ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಜ್ಞಾನಿಯೂ ಪಂಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜರ ಕಥಾಶ್ರವಣವು ಮಾನವರಿಗೆ ಪರಮ ಮಂಗಳಕರ, ಎಲ್ಲ ಅಮಂಗಳಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು।

Verse 35

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥

ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜರ ಕಥಾಶ್ರವಣವು ಧನ್ಯಕರ, ಯಶೋದಾಯಕ, ಆಯುಷ್ಯವರ್ಧಕ, ಸ್ವರ್ಗಪ್ರದ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುಗದ ಮಲಿನತೆಯನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವುದು. ಧರ್ಮ-ಅರ್ಥ-ಕಾಮ-ಮೋಕ್ಷಗಳ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವರು ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳಬೇಕು; ಇದೇ ಆ ನಾಲ್ಕಕ್ಕೂ ಪರಮ ಕಾರಣ.

Verse 36

विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥

ವಿಜಯ ಮತ್ತು ರಾಜಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಜನು ರಥದಲ್ಲಿ ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ಪೃಥು ಮಹಾರಾಜರ ಕಥೆಯನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪಠಿಸಿದರೆ/ಜಪಿಸಿದರೆ, ಅಧೀನ ರಾಜರು ಸ್ವತಃ—ಪೃಥುವಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದಂತೆ—ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಷ್ಟೇ ಸಾಕೆಂದು ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 37

मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं श‍ृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥

ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಅಸಂಗನಾಗಿ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಧರಿಸಿದವನಾದರೂ, ವೈನ್ಯ (ಪೃಥು)ನ ಪುಣ್ಯಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು, ಓದಬೇಕು ಮತ್ತು ಇತರರಿಗೆ ಕೇಳಿಸಬೇಕು.

Verse 38

वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

ಇದು ವೈಚಿತ್ರವೀರ್ಯನು ವರ್ಣಿಸಿದ ಮಹಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕಥನ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸು ನೆಲೆಸಿದ ಮನುಷ್ಯನು ಕೂಡ ಪೃಥುವಿನಂತೆ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

Verse 39

अनुदिनमिदमादरेण श‍ृण्वन् पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादे स च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥

ಯಾರು ಪ್ರತಿದಿನ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪೃಥುಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಜಪಿಸಿ, ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಸಂಗಬಂಧನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಭವಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ದೋಣಿಯಾದ ಭಗವಂತನ ಪದಪದ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಚಲ ರತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.