Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
ಮೈತ್ರೇಯನು ಪೃಥುಚರಿತವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ರಾಜ ಪೃಥು ಸರಸ್ವತಿಯ ತೀರದ ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್ತದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು. ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಗಂಧರ್ವರು ಹಾಗೂ ನಂದ-ಸುನಂದಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದನು; ಯಜ್ಞಪ್ರಭಾವದಿಂದ ನದಿಗಳು, ವೃಕ್ಷಗಳು, ಗೋವುಗಳು, ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪರ್ವತಗಳು ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ನೀಡಿದವು—ಅಧೋಕ್ಷಜನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು. ಪೃಥುವಿನ ಕೀರ್ತಿ-ಪುಣ್ಯ ಹೆಚ್ಚುವುದೆಂಬ ಭಯದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞಾಶ್ವವನ್ನು ಮರುಮರು ಕದ್ದನು; ವಿವಿಧ ‘ಸನ್ಯಾಸಿ’ ವೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಬಂದು ಕಪಟ-ವೈರಾಗ್ಯದ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹರಡಿದನು, ಅವು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಮಾಜವನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ವೇಷ ನೋಡಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಹಿಂಜರಿದನು; ಅವನ ಶೌರ್ಯಕ್ಕೆ ‘ವಿಜಿತಾಶ್ವ’ ಎಂಬ ಗೌರವ ದೊರಕಿತು. ಪೃಥು ಸ್ವತಃ ದಂಡಿಸಲು ಮುಂದಾದಾಗ ಯಾಜಕರು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನ ನಾಶವನ್ನು ಯೋಚಿಸಿದರೂ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಬಂದು ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿ, ಸಂಘರ್ಷ ಹೆಚ್ಚಿದರೆ ಅಧರ್ಮಮತಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು. 99 ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮೋಕ್ಷಪ್ರಧಾನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಪೃಥು ಒಪ್ಪಿ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿ, ಯಜ್ಞಕರ್ಮವನ್ನು ಸಮಾಪಿಸಿ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಿ, ಸರ್ವರ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ವಿದುರೆ! ಆಗ ರಾಜ ವೈನ್ಯ ಪೃಥು ಬ್ರಹ್ಮಾವರ್ತದಲ್ಲಿ, ಮನುವಿನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ, ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಹರಿಯುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ನೂರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಗಾಗಿ ದೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
ಇದನ್ನು ಕಂಡ ಸ್ವರ್ಗರಾಜ ಇಂದ್ರನು, ರಾಜ ಪೃಥು ತನ್ನ ಕರ್ಮಫಲ ವೈಭವದಲ್ಲಿ ತಾನನ್ನೂ ಮೀರಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪೃಥುವಿನ ಮಹಾ ಯಜ್ಞಮಹೋತ್ಸವವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋಯನು।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
ಯಜ್ಞಪತಿಯಾದ ಸాక్షಾತ್ ಭಗವಾನ್ ಹರಿಯೇ—ಸರ್ವಾತ್ಮ, ಸರ್ವಲೋಕಗುರು, ಪ್ರಭು—ರಾಜ ಪೃಥುವಿನ ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಿದ್ದನು।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು ಯಜ್ಞಮಂಟಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷರಾದಾಗ, ಬ್ರಹ್ಮ, ಶಿವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲಕರು ತಮ್ಮ ಅನುಚರರೊಂದಿಗೆ ಅವರೊಡನೆ ಬಂದರು; ಗಂಧರ್ವರು, ಮುನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರಾ ಗಣಗಳು ಅವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಹಾಡಿದರು।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧರು, ವಿದ್ಯಾಧರರು, ದಿತಿವಂಶಜರು, ದಾನವರು, ಗುಹ್ಯಕಾದಿಗಳು ಸಹ ಇದ್ದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಹರಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಪಾರ್ಷದರು—ಸುನಂದ, ನಂದ ಮೊದಲಾದವರು—ಸಹಚರರಾಗಿ ಬಂದರು।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
ಕಪಿಲ, ನಾರದ, ದತ್ತಾತ್ರೇಯ ಹಾಗೂ ಸನಕಾದಿ ಯೋಗೇಶ್ವರರು, ಮತ್ತು ಭಗವಂತನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಉತ್ಸುಕರಾದ ಮಹಾಭಾಗವತ ಭಕ್ತರು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆ ಮಹಾ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾದರು।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
ಓ ವಿದುರೆ, ಆ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ ಧರ್ಮದುಘಾ ಕಾಮಧೇನು ಸಮಾನವಾಗಿ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಿಯಾಗಿ ನೀಡಿತು।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
ನದಿಗಳು ಸಿಹಿ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ ಮುಂತಾದ ಎಲ್ಲ ರುಚಿಗಳನ್ನು ಹರಿಸಿತು; ಮಹಾವೃಕ್ಷಗಳು ಜೇನು ಸುರಿಸುತ್ತಾ ಅಪಾರ ಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವು; ಹಸಿರು ಹುಲ್ಲಿನಿಂದ ತೃಪ್ತವಾದ ಹಸುಗಳು ಹಾಲು, ಮೊಸರು, ತುಪ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ನೀಡಿದವು।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
ಸಮುದ್ರಗಳು ರತ್ನಗಳೂ ಮುತ್ತುಗಳೂ ತುಂಬಿದ ನಿಧಿಯನ್ನು ನೀಡಿದವು; ಪರ್ವತಗಳು ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರ ಹಾಗೂ ಖನಿಜ-ಸಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವು; ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಜನರು ತಮ್ಮ ಪಾಲಕ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಪೃಥುವಿಗೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ತಂದರು।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
ಅಧೋಕ್ಷಜನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತನಾದ ಪೃಥುವಿನ ಪರಮೋನ್ನತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನು ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಅವನ ವೈಭವದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
ವೈನ್ಯನಾದ ಪೃಥು ಕೊನೆಯ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅಸೂಯೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣದಂತೆ ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ದನು।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭಗವಾನ್ ಅತ್ರಿ ಮುನಿಯು ಕಂಡನು. ಅವನು ಮುಕ್ತನಂತೆ ವೇಷಧರಿಸಿದ್ದರೂ ಅದು ಪಾಖಂಡ—ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಭ್ರಮೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದು.
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
ಅತ್ರಿ ಮುನಿಯ ಸೂಚನೆಯಂತೆ ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರ ಮಹಾರಥನು ಇಂದ್ರನ ಕುತಂತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದು ಕೋಪದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; “ನಿಲ್ಲು! ನಿಲ್ಲು!” ಎಂದು ಕೂಗಿದನು.
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
ಜಟೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಭಸ್ಮದಿಂದ ಆವೃತನಾದ ಆ ವೇಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಧರ್ಮಮೂರ್ತಿಯೆಂದು, ಪವಿತ್ರ ಸನ್ಯಾಸಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಾಣ ಬಿಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನು ಮೋಸಹೋಗಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದುದನ್ನು ಅತ್ರಿ ಮುನಿಯು ನೋಡಿ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು—“ಮಗನೇ, ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವ ಆ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ಸಂಹರಿಸು; ಅವನು ದೇವರಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಅಧಮನು.”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
ಹೀಗೆ ತಿಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೇನನ ಮೊಮ್ಮಗನು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭಾರೀ ಕೋಪದಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಗೃಧ್ರರಾಜನು ರಾವಣನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದಂತೆ.
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನು ತನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ತಕ್ಷಣವೇ ತನ್ನ ಕಪಟ ವೇಷವನ್ನೂ ರೂಪವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಶ್ವವನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು, ಅದೇ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಅಂತರ್ದಾನನಾದನು. ಆ ವೀರ ಪೃಥುಪುತ್ರನು ಅಶ್ವವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಯಜ್ಞಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು.
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
ಪ್ರಭು ವಿದುರನೇ! ಮಹರ್ಷಿಗಳು ರಾಜ ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನ ಅದ್ಭುತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡಾಗ, ಎಲ್ಲರೂ ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ‘ವಿಜಿತಾಶ್ವ’ ಎಂಬ ನಾಮವನ್ನು ನೀಡಿದರು.
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
ಹೇ ವಿದುರನೇ! ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಪತಿ ಮಹಾಶಕ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಇಂದ್ರನು ತಕ್ಷಣವೇ ಯಜ್ಞಮಂಟಪದ ಮೇಲೆ ಘನವಾದ ಅಂಧಕಾರವನ್ನು ಹರಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮುಚ್ಚಿ, ಬಲಿಯೂಪದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾರದ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ್ದ ಅಶ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಪಹರಿಸಿದನು.
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
ಮಹರ್ಷಿ ಅತ್ರಿಯು ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗವಾಗಿ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು. ಆ ವೀರನು ಮತ್ತೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನು; ಆದರೆ ಇಂದ್ರನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಕಪಾಲವಿರುವ ದಂಡವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮತ್ತೆ ಸನ್ನ್ಯಾಸಿ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ.
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
ಅತ್ರಿಯು ಮತ್ತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದಾಗ ಪೃಥುವಿನ ಪುತ್ರನು ಕೋಪದಿಂದ ಬಾಣವನ್ನು ಧನುಸ್ಸಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡ ಇಂದ್ರನು ತಕ್ಷಣವೇ ಸನ್ನ್ಯಾಸಿಯ ಕಪಟ ವೇಷವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಶ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಸ್ವರ್ಗಾಧಿಪತಿ ಅಂತರ್ದಾನನಾದನು.
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
ವೀರ ವಿಜಯಿತಾಶ್ವನು ಮತ್ತೆ ಕುದುರೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತಂದೆಯ ಯಜ್ಞಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಆ ಕಾಲದಿಂದ ಅಲ್ಪಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸುಳ್ಳು ಸನ್ಯಾಸಿಯ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು; ಇದನ್ನು ಇಂದ್ರನೇ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಧರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಭಿಕ್ಷುಕ ರೂಪಗಳು ಪಾಪದ ಅಂಶಗಳೇ; ಇಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಪಾಖಂಡದ ಚಿಹ್ನೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ಈ ರೀತಿ ವೈನ್ಯ (ಪೃಥು) ಯಜ್ಞವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡನು; ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಹರಡಿದ ಪಾಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಜನರ ಬುದ್ಧಿ ಸಿಲುಕಿತು.
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
ನಗ್ನತೆ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರಧಾರಣೆ ಮೊದಲಾದ ಉಪಧರ್ಮಗಳನ್ನೇ ‘ಧರ್ಮ’ವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಭ್ರಮೆಯಿಂದ ಜನರು ಚತುರ ಹಾಗೂ ವಾಗ್ಮಿಯಾದ ಪಾಖಂಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಶಾಲಿ ಭಗವಾನ್ ಪೃಥು ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಕೋಪಗೊಂಡು, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಎತ್ತಿ ಬಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು.
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ಋತ್ವಿಜರು ಮತ್ತು ಇತರರು ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥುವು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಉಗ್ರಕೋಪದಿಂದ ಸಿದ್ಧನಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಬೇಡಿಕೊಂಡರು—ಓ ಮಹಾಮತಿ, ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಡಿ; ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಂತೆ ಯಜ್ಞಪಶುವೇ ವಧ್ಯನು.
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರನ ತೇಜಸ್ಸು ಈಗಾಗಲೇ ಕುಗ್ಗಿದೆ. ನಾವು ಹಿಂದೆ ಬಳಸದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸುತ್ತೇವೆ; ಅವನು ಖಂಡಿತ ಬರುತ್ತಾನೆ, ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ನಿನ್ನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
ಓ ವಿದುರೆ, ರಾಜನಿಗೆ ಈ ಸಲಹೆ ನೀಡಿ ಋತ್ವಿಜರು ಕೋಪದಿಂದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಆಮಂತ್ರಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ರುವವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಹೋಮಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧರಾಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಅವರನ್ನು ತಡೆದನು.
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಯಜ್ಞಕರ್ತರಾದ ದ್ವಿಜರೇ, ಇಂದ್ರನು ವಧ್ಯನಲ್ಲ; ಯಜ್ಞವೇ ಭಗವಂತನ ದೇಹಸ್ವರೂಪ. ನೀವು ಯಜ್ಞದಿಂದ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲು ಬಯಸುವ ದೇವತೆಗಳು ಇಂದ್ರನ ಅಂಗಗಳೇ; ಹಾಗಿರುವಾಗ ಈ ಮಹಾಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಕೊಲ್ಲಬಹುದು?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
ಓ ದ್ವಿಜರೇ, ನೋಡಿ—ರಾಜನ ಯಜ್ಞವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಇಂದ್ರನು ಕೈಗೊಂಡ ಈ ಕ್ರಮವು ಮುಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಹಳವಾಗಿ ವಿಕೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ನೀವು ಇನ್ನೂ ಅವನಿಗೆ ವಿರೋಧಿಸಿದರೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗ ಮಾಡಿ ಅನೇಕ ಅಧರ್ಮಪದ್ದತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವನು.
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು—ಮಹಾರಾಜ ಪೃಥುವಿಗೆ ಇನ್ನು ತೊಂಬತ್ತೊಂಬತ್ತು ಯಜ್ಞಗಳೇ ಸಾಕು. ನೀವು ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದವರು; ಇನ್ನಷ್ಟು ಯಜ್ಞಗಳ ಅಗತ್ಯವೇನು?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು—ರಾಜನೇ, ಮಹೇಂದ್ರ ಇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ತರುವುದು ನಿನಗೆ ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ. ನಿಮಿಬ್ಬರಿಗೂ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರ ಇಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮಶ್ಲೋಕ ಭಗವಂತನ ಅಂಶಗಳೇ.
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
ಮಹಾರಾಜನೇ, ದೈವವಶಾತ್ ನಿಮ್ಮ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಬಂದ ಅಡಚಣೆಗಳಿಂದ ಅಶಾಂತಗೊಂಡು ಚಿಂತಿಸಬೇಡಿ. ಗೌರವದಿಂದ ನನ್ನ ಮಾತು ಕೇಳಿ—ವಿಧಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅತಿಯಾಗಿ ದುಃಖಿಸಬಾರದು; ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಅತಿಯಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರೆ ಮನಸ್ಸು ಘೋರ ಅಂಧಕಾರಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ.
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ಬ್ರಹ್ಮದೇವರು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿರಿ; ಇವುಗಳಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅನೇಕ ಪಾಖಂಡ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತಂದಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅನಗತ್ಯ ಆಸೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿ.
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
ನೋಡು, ಸ್ವರ್ಗರಾಜ ಇಂದ್ರನು ಯಜ್ಞದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ—ಯಜ್ಞವನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುವವನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕದ್ದೊಯ್ದನು. ಅವನು ತಂದ ಈ ಆಕರ್ಷಕ ಪಾಖಂಡಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಜನರೂ ಅನುಸರಿಸುವರು.
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
ಹೇ ವೈನ್ಯ ಪೃಥು! ನೀವು ಶ್ರೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಲಾಂಶ ಅವತಾರ. ರಾಜ ವೇನನ ದುರುಪಚಾರಗಳಿಂದ ಧರ್ಮವು ಬಹುತೇಕ ಲೋಪವಾಗಿತ್ತು; ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ ಯೋಗ್ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ವೇನನ ದೇಹದಿಂದಲೇ ಅವತರಿಸಿದ್ದೀರಿ.
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
ಹೇ ಪ್ರಜಾಪತೇ, ಜನರಕ್ಷಕ! ನಿಮ್ಮ ಅವತರಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ವಿಶ್ವಸೃಜಕರ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಪೂರೈಸಿರಿ. ಇಂದ್ರನ ಈ ಮಾಯೆ ಉಪಧರ್ಮಗಳ ತಾಯಿ, ಭಯಂಕರ ಪಾಖಂಡಪಥ; ಪ್ರಭೋ, ಇದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ತಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಿರಿ.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
ಮೈತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದನು—ಲೋಕಗುರು ಬ್ರಹ್ಮನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದ ರಾಜ ಪೃಥು ಯಜ್ಞಗಳ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ವಾತ್ಸಲ್ಯದಿಂದ ಮಘವ ಇಂದ್ರನೊಂದಿಗೆ ಸಂಧಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು.
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
ನಂತರ ಬಹುಕರ್ಮಶೀಲ ಪೃಥು ಯಜ್ಞೋತ್ತರ ಅವಭೃಥಸ್ನಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆ ಯಜ್ಞವೇದಿಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ವರಗಳನ್ನೂ ಯೋಗ್ಯ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನೂ ನೀಡಿದರು.
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಸತ್ಯಾಶೀರ್ವಾದಗಳಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ಸತ್ಕೃತರಾದ ಅವರು ಕ್ಷತ್ತಾ-ಆದಿರಾಜ ಪೃಥುವಿಗೆ ಹೃದಯಪೂರ್ವಕ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು.
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಪಿತೃಲೋಕ, ದೇವಲೋಕ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರು—ನಿನ್ನ ಪೂಜೆ, ಸತ್ಕಾರ ಹಾಗೂ ದಾನದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ.
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.