Adhyaya 19
Vāmanadeva Praises Bali; the Measure of Three Steps; Śukrācārya Warns Against the Gift
ವಾಮನ–ಬಲಿ ಸಂವಾದ ಮುಂದುವರಿದಾಗ, ಧರ್ಮಾಧಾರಿತ ವಿನಯವಚನಗಳಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ವಾಮನದೇವನು ದೈತ್ಯವಂಶದ ದಾನಪರಂಪರೆಯನ್ನೂ ಅದರ ಶಿರೋಮಣಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದನನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುಗಳ ಕಥೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ, ನಿಯಂತ್ರಣರಹಿತ ಕ್ರೋಧ–ಲೋಭವನ್ನು ಬಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಪ್ರಭು ಕೇವಲ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬೇಡಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ರಕ್ಷಣೆ ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷವೆಂದು; ಇಂದ್ರಿಯಪ್ರೇರಿತ ಸಂಗ್ರಹ ಎಂದಿಗೂ ತೃಪ್ತಿ ನೀಡುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲಿ ಇದನ್ನು ಬಾಲಸಹಜ ಬೇಡಿಕೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೇಳಲು ಹೇಳಿ, ಜಲದಾನದಿಂದ ದಾನವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನು ವಾಮನನು ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿ, ಈ ದಾನದಿಂದ ರಾಜ್ಯ, ಕೀರ್ತಿ, ಜೀವನೋಪಾಯ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿ, ತಂತ್ರದಿಂದ ನಿರಾಕರಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಪವಾದವಾಗಿ ಅಸತ್ಯಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಗುರುಆಜ್ಞೆಯಡಿ ಸ್ವರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವ್ರತಗಳ ಧರ್ಮಸಂಘರ್ಷ ಮುಂದಿನ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆಹಾಕುತ್ತದೆ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥
ಶ್ರೀ ಶುಕದೇವ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಹೇಳಿದರು: ವಿರೋಚನನ ಮಗನಾದ ಬಲಿಯ ಧರ್ಮಯುಕ್ತವಾದ ಮತ್ತು ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭಗವಾನ್ ವಾಮನದೇವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಅವನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच वचस्तवैतज्जनदेव सूनृतं कुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्पराये पितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ವಚನಗಳು ಸತ್ಯ, ಮಧುರ, ಕುಲೋಚಿತ, ಧರ್ಮಯುಕ್ತ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿವರ್ಧಕ. ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ ಭೃಗು ವಂಶದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು; ಪರಲೋಕಮಾರ್ಗದ ಉಪದೇಶಕ ನಿನ್ನ ಪಿತಾಮಹ, ಕುಲವೃದ್ಧ, ಶಾಂತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮಹಾರಾಜರು.
Verse 3
न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥
ಈ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಇದುವರೆಗೆ ಯಾರೂ ನೀಚಮನಸ್ಸಿನವರಾಗಲಿ ಕೃಪಣರಾಗಲಿ ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬೇಡಿದಾಗ ಯಾರೂ ದಾನವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ದಾನ ಕೊಡುತ್ತೇನೆಂದು ಮಾತು ಕೊಟ್ಟು ಯಾರೂ ಮಾತು ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ.
Verse 4
न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता: पराङ्मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेन प्रह्लाद उद्भाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥
ಓ ನೃಪನೇ! ನಿನ್ನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಅಲ್ಪಮನಸ್ಸಿನ ರಾಜನು ಹುಟ್ಟಿಲ್ಲ—ತೀರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಬೇಡಿದಾಗ ದಾನದಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿದವನು, ಅಥವಾ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರ ಎದುರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದವನು. ಇನ್ನೂ, ನಿಮ್ಮ ಕುಲಯಶಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದ ಮಹಾರಾಜರು ಆಕಾಶದ ಸುಂದರ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 5
यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥
ನಿಮ್ಮ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನು ಜನಿಸಿದನು. ಅವನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ, ತನ್ನ ಗದೆಯನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದು, ಯಾವುದೇ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಜಯಿಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಅವನಿಗೆ ಸಮನಾದ ವೀರನು ಯಾರೂ ಸಿಕ್ಕಲಿಲ್ಲ.
Verse 6
यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥
ಗರ್ಭೋದಕ ಸಾಗರದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಲು ವರಾಹಾವತಾರವಾಗಿ ಬಂದ ವಿಷ್ಣುಭಗವಾನ್, ಭೀಕರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಹಿರಣ್ಯಾಕ್ಷನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವನ ಅಪೂರ್ವ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಮರುಮರು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ, ಭಗವಾನ್ ತಾನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಜಯಶಾಲಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರು.
Verse 7
निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥
ಸಹೋದರನ ವಧದ ವಾರ್ತೆ ಕೇಳಿ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು, ಭ್ರಾತೃಹಂತನಾದ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂದು ಅವರ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು।
Verse 8
तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥
ಕೈಯಲ್ಲಿ ತ್ರಿಶೂಲ ಹಿಡಿದು ಕೃತಾಂತದಂತೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಲಗತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದ ಹಾಗೂ ಮಾಯಾವಿದೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು।
Verse 9
यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्दृश: ॥ ९ ॥
ನಾನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಹಿಂದೆ ಮರಣದಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನು ಅವನ ಹೃದಯದ ಆಂತರ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವೆನು; ಅವನು ಹೊರಗಷ್ಟೇ ನೋಡುವವನು, ನನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲಾರನು।
Verse 10
एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर- माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह- स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥
ಹೀಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ, ಬಲದಿಂದ ಓಡಿಬರುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುವಾದ ಅಸುರೇಂದ್ರನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಮಾಧವನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪುವಿಗೆ ಅಗ್ರಾಹ್ಯವಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೇಹದಿಂದ, ಅವನ ಉಸಿರಿನೊಂದಿಗೆ ನಾಸಾರಂಧ್ರದ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣು ಒಳನುಗ್ಗಿದನು।
Verse 11
स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य- मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान् विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥
ವಿಷ್ಣುವಿನ ನಿವಾಸ ಖಾಲಿಯೆಂದು ಕಂಡು, ಅವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಕೋಪದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಭೂಮಿ, ಸ್ವರ್ಗ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಆಕಾಶ, ಗುಹೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಗಳು—ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಆ ವೀರನಿಗೆ ವಿಷ್ಣು ಎಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ।
Verse 12
अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥
ಅವನನ್ನು ಕಾಣದೆ ಹಿರಣ್ಯಕಶಿಪು ಹೇಳಿದನು— ನಾನು ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಹುಡುಕಿದೆ; ಆದರೆ ನನ್ನ ಸಹೋದರನ ಹಂತಕ ವಿಷ್ಣು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಯಾರೂ ಮರಳದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿರಬೇಕು।
Verse 13
वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥
ಇಲ್ಲಿ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈರವಿನ ಬಂಧ ಮರಣದವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಕೋಪವು ಅಹಂಕಾರದ ಬಲದಿಂದ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 14
पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥
ನಿನ್ನ ತಂದೆ ವಿರೋಚನನು, ಮಹಾರಾಜ ಪ್ರಹ್ಲಾದನ ಪುತ್ರನು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ವಾತ್ಸಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವೇಷದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ, ಅವರ ಯಾಚನೆಗೆ ತನ್ನ ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಿದನು।
Verse 15
भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥
ನೀನು ಕೂಡ ಗೃಹಸ್ಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ನಿನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿ ಶೂರ ಮಹಾಪುರುಷರು ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದೀಯ।
Verse 16
तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ದೈತ್ಯೇಂದ್ರ, ವರದಾತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ— ನನ್ನ ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳು।
Verse 17
नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥
ಹೇ ರಾಜನೇ, ಜಗದೀಶ್ವರನೇ! ನೀನು ಅತ್ಯಂತ ದಾನಶೀಲನಾದರೂ ನನಗೆ ನಿನ್ನಿಂದ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾದುದು ಏನೂ ಬೇಡ. ಅಗತ್ಯಮಾತ್ರ ದಾನವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಪಾಪಬಂಧನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 18
श्रीबलिरुवाच अहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥
ಶ್ರೀಬಲಿ ಹೇಳಿದರು—ಅಹೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಪುತ್ರನೇ! ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳು ವೃದ್ಧರು ಹಾಗೂ ಪಂಡಿತರ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ; ಆದರೂ ನೀನು ಬಾಲಕ, ನಿನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಬಾಲಿಶ, ಸ್ವಹಿತದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞನಂತೆ ಇದ್ದೀಯೆ.
Verse 19
मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥
ಮಧುರ ವಚನಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಏಕೈಕ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ನನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ ಕೂಡ ನೀನು ಕೇವಲ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ಬೇಡುತ್ತೀಯ; ಇದು ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ನಾನು ತ್ರಿಲೋಕದ ಸ್ವಾಮಿ; ನಿನಗೆ ಒಂದು ದ್ವೀಪವನ್ನೂ ಕೊಡಬಲ್ಲೆ.
Verse 20
न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥
ಹೇ ಚಿಕ್ಕ ಬಾಲಕನೇ! ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಡಲು ಬಂದವನು ಮತ್ತೆ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬೇಡಬೇಕಾಗಬಾರದು. ಆದ್ದರಿಂದ ನಿನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿದಷ್ಟು ನನ್ನಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸು.
Verse 21
श्रीभगवानुवाच यावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥
ಶ್ರೀಭಗವಾನ್ ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ನೃಪನೇ! ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಅಜಿತವಾಗಿರುವವನನ್ನು ತ್ರಿಲೋಕ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಲಾರವು.
Verse 22
त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥
ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳ ಭೂಮಿಯಿಂದಲೂ ತೃಪ್ತನಾಗದವನು, ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಪೂರ್ಣನಾಗನು; ಒಂದನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಇನ್ನಿತರ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಬಯಸುವನು.
Verse 23
सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥
ವೈನ್ಯ (ಪೃಥು) ಮತ್ತು ಗಯ ಮೊದಲಾದ ಏಳು ದ್ವೀಪಗಳ ಅಧಿಪತಿಗಳಾದ ಮಹಾರಾಜರೂ ಸಹ ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಕಾಮನೆಗಳಿಂದ ತೃಷ್ಣೆಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲವೆಂದು ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ.
Verse 24
यदृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥
ಪ್ರಾರಬ್ಧದಿಂದ ದೊರಕಿದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವವನು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಅಸಂತೃಪ್ತನಾಗಿ ಆತ್ಮನಿಗ್ರಹವಿಲ್ಲದವನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆದರೂ ಸುಖಿಯಾಗನು.
Verse 25
पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यदृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥
ಧನ ಮತ್ತು ಭೋಗಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಂತೋಷವೇ ಮನುಷ್ಯನ ಸಂಸಾರಬಂಧನದ ಕಾರಣ; ಆದರೆ ವಿಧಿಯಿಂದ ದೊರಕಿದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದುವುದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 26
यदृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥
ವಿಧಿಯಿಂದ ದೊರಕಿದುದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತನಾಗಿರುವ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ತೇಜಸ್ಸು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ಆತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ನೀರು ಎರಚಿದಾಗ ಬೆಂಕಿ ಕುಗ್ಗುವಂತೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 27
तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ರಾಜನೇ, ದಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಭೂಮಿಯ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟೇ ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ಅಷ್ಟೇ ದಾನದಿಂದ ನಾನು ತೃಪ್ತನಾಗುವೆ; ಅಗತ್ಯವಿರುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನ.
Verse 28
श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥
ಶ್ರೀಶುಕನು ಹೇಳಿದರು—ಭಗವಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಬಲಿ ನಗುತ್ತಾ, “ನಿಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾದುದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿರಿ” ಎಂದನು. ವಾಮನದೇವನಿಗೆ ಬೇಡಿದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡುವ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಅವನು ಜಲಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿದನು.
Verse 29
विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥
ವಾಮನದೇವನಿಗೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದ ಅಸುರರಾಜ ಬಲಿಗೆ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತ ವಿದ್ಯಾವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯನು ತನ್ನ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Verse 30
श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥
ಶ್ರೀಶುಕ್ರನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ವಿರೋಚನಪುತ್ರನೇ! ಈ ವಾಮನರೂಪದ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯೇ ಸాక్షಾತ್ ಅವ್ಯಯ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು. ಕಶ್ಯಪನನ್ನು ತಂದೆಯಾಗಿ, ಅದಿತಿಯನ್ನು ತಾಯಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗಾಗಿ ಅವತಾರಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.
Verse 31
प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥
ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಭೂಮಿ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅನರ್ಥವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ. ನಾನು ಅದನ್ನು ಶುಭವೆಂದು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ದೈತ್ಯರಿಗೆ ಮಹಾ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.
Verse 32
एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥
ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಂತೆ ಕಾಣಿಸುವ ಈ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಜವಾಗಿ ಸాక్షಾತ್ ಪರಮೇಶ್ವರ ಹರಿ. ಅವನು ನಿನ್ನ ಭೂಮಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶ್ರೀ, ತೇಜಸ್ಸು, ಯಶಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕಸಿದುಕೊಂಡು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಶತ್ರು ಇಂದ್ರನಿಗೆ ನೀಡುವನು.
Verse 33
त्रिभि: क्रमैरिमाल्लोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥
ನೀನು ಅವನಿಗೆ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಷ್ಟು ಭೂಮಿಯನ್ನು ದಾನಮಾಡುವುದಾಗಿ ವಾಗ್ದಾನಿಸಿದ್ದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ವಿಶ್ವಕಾಯನಾಗಿ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನೇ ಆವರಿಸುವನು. ಓ ಮೂಢನೇ! ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಸರ್ವಸ್ವ ಕೊಟ್ಟ ಮೇಲೆ ನೀನು ಹೇಗೆ ಬದುಕುವೆ?
Verse 34
क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥
ವಾಮನದೇವನು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ಎರಡನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಆವರಿಸುವನು; ನಂತರ ತನ್ನ ಮಹಾ ವಿರಾಟ್ಕಾಯದಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವನು. ಆಗ ಮೂರನೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗೆ ಸ್ಥಳ ಎಲ್ಲಿದೆ?
Verse 35
निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥
ನೀನು ಕೊಟ್ಟ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾರೆ; ವಾಗ್ದಾನಿಸಿದ ದಾನವನ್ನು ಕೊಡಲಾರನವನಿಗೆ ನರಕವೇ ನಿತ್ಯ ನಿವಾಸ ಎಂದು ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 36
न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥
ತನ್ನ ಜೀವನೋಪಾಯವೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂತೆ ಮಾಡುವ ದಾನವನ್ನು ಪಂಡಿತರು ಪ್ರಶಂಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ದಾನ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕರ್ಮ—ಇವು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀವನೋಪಾಯ ನಡೆಸಬಲ್ಲವನಿಗೇ ಸಾಧ್ಯ.
Verse 37
धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥
ಆದುದರಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿರುವವನು ತನ್ನ ಸಂಚಿತ ಧನವನ್ನು ಐದು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಹಂಚಬೇಕು—ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ, ಯಶಸ್ಸಿಗಾಗಿ, ಐಶ್ವರ್ಯವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಸukhoಗಾಗಿ, ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರ ಪಾಲನೆಗಾಗಿ. ಅಂಥವನು ಇಹಲೋಕದಲ್ಲೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲೂ ಸಂತೋಷವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
Verse 38
अत्रापि बह्वृचैर्गीतं शृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥
ಹೇ ಅಸುರಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಲ್ಲಿ ಸಹ ಬಹ್ವೃಚ-ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ‘ಓಂ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು ಹೇಳಿದ ವಚನ ಸತ್ಯ; ‘ಓಂ’ ಇಲ್ಲದೆ ಹೇಳಿದುದು ಅಸತ್ಯವೇ.
Verse 39
सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥
ವೇದಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ ದೇಹವೆಂಬ ವೃಕ್ಷದ ನಿಜವಾದ ಫಲವು ಅದರ ಪುಷ್ಪ-ಫಲಗಳೇ. ಆದರೆ ಆ ದೇಹವೃಕ್ಷವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿಜವಾದ ಪುಷ್ಪ-ಫಲಗಳು ಹೇಗೆ? ದೇಹದ ಮೂಲವನ್ನು ಅನೃತವೆಂದರೂ, ದೇಹವೃಕ್ಷದ ಸಹಾಯವಿಲ್ಲದೆ ಸತ್ಯಫಲ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 40
तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥
ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕಿದ ಮರವು ತಕ್ಷಣವೇ ಬಿದ್ದು ಒಣಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹವೆಂಬ ‘ಅನೃತ’ದ ಆಧಾರ ನಾಶವಾದರೆ ದೇಹವೂ ಕೂಡ ಕೂಡಲೇ ಒಣಗುತ್ತದೆ—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
Verse 41
पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥
ವಿಯೋಗಗೊಳಿಸುವ, ಖಾಲಿ ಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಅಪೂರ್ಣವಾದ ಅಕ್ಷರವೇ ‘ಓಂ’. ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ‘ಓಂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕೊಟ್ಟವನು ಅದರಿಂದ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ರಿಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಿಕ್ಷುಕನಿಗೆ ದಾನ ನೀಡುವಾಗ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ‘ಓಂ’ ಎಂದು ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಕಾಮನೆಗಳ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಆತ್ಮತೃಪ್ತಿಯೂ ದೊರಕದು.
Verse 42
अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇ ಕ್ಷೇಮಕರ ಮಾರ್ಗ. ಅದು ಅಸತ್ಯವಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇತರರ ಕರುಣೆಯನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪೂರ್ಣ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಯಾವನು ಸದಾ ‘ನನ್ನ ಬಳಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ನಿಂದಿತನು; ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿಯೇ ಮೃತ, ಉಸಿರಾಡುತ್ತಾ ಇದ್ದರೂ ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದವನಂತೆ।
Verse 43
स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥
ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮೃದು ಚಾಟುಕತೆಯಲ್ಲಿ, ಹಾಸ್ಯದಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿ, ಗೋ-ರಕ್ಷಣೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಅಥವಾ ಶತ್ರುವಿನ ಕೈಯಿಂದ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ—ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅಸತ್ಯ ನಿಂದನೀಯವಲ್ಲ।
Frequently Asked Questions
On the surface it models brāhmaṇical restraint—taking only what is needed to avoid sinful entanglement. Theologically it is deliberate līlā: the Lord’s “small” request exposes the limits of material proprietorship and prepares the revelation of Trivikrama, where the Supreme measures and reclaims the cosmos while honoring the devotee’s vow.
Satisfaction is linked to self-control, not to the quantity of possessions. The text argues that uncontrolled senses remain dissatisfied even with the three worlds, while a person content with what destiny provides becomes fit for liberation and gains spiritual strength (brahma-tejas).
Śukrācārya is the Daityas’ preceptor and a master of policy and ritual learning. He recognizes Vāmana as Viṣṇu acting for the devas’ interest and warns that the promised gift will result in total dispossession, endangering Bali’s livelihood and the Daitya cause; thus he urges refusal as protective strategy.
The passage lists narrow social exceptions where falsity is traditionally not condemned (e.g., protecting life, cows, and brāhmaṇical culture). Yet the narrative context problematizes Śukrācārya’s counsel by placing it against Bali’s pledged satya and the presence of Viṣṇu; the next narrative movement tests whether expediency can override a vow made in a sacred charitable act.