व्याधितो नवो वा राजेति व्याधितो राजा राज्योपघातममात्यमूलं प्राणाबाधं वा राज्यमूलमवाप्नोति नवस्तु राजा स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनोपकारैश्चरति इत्याचार्याः ॥ कZ_०८.२.१३ ॥
vyādhito navo vā rājeti vyādhito rājā rājyopaghātam amātyamūlaṃ prāṇābādhaṃ vā rājyamūlam avāpnoti navaḥ tu rājā svadharmānugraha-parihāra-dāna-māna-karmabhiḥ prakṛtirañjanopakāraiś carati ity ācāryāḥ
ಆಚಾರ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ—‘ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ರಾಜ ಅಥವಾ ಹೊಸ ರಾಜ’. ರೋಗಗ್ರಸ್ತ ರಾಜನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕರವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ—ಅದು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಉಪಘಾತವಾಗಿರಬಹುದು—ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯ, ಅದು ರಾಜಾಧಿಕಾರದ ಮೂಲವನ್ನೇ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹೊಸ ರಾಜನು ಪ್ರಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಂಜಿಸುವ ಉಪಕಾರ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ: ಸ್ವಧರ್ಮಾನುಸಾರ ಆಚರಣೆ, ಅನುಗ್ರಹ, ಭಾರ-ಪರಿಹಾರ, ದಾನ, ಮತ್ತು ಮಾನ/ಗೌರವ ಪ್ರದಾನ.
State injury driven by ministerial maneuvering and direct threats to the king’s life—both undermining the foundations of rule.
Dharma-aligned conduct plus practical conciliation: favors, relief/remissions, gifts, and honors to win over the prakṛtis.