Adhyaya 21
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting administrative detail into predictable extraction and control. Chapter 2.21 treats customs not merely as taxation but as a gate-institution: a spatially fixed checkpoint near the mahādvāra, publicly marked by a dhvaja, where identity, origin, cargo, valuation, and official sealing (mudrā) are recorded. This creates legible commerce, reduces evasion, and turns disputes (competitive bidding, false under/over-valuation) into state revenue or enforceable penalties. The chapter’s pragmatism is Kautilyan: merchants are not moralized; they are governed through documentation, inspection, and danda. The kośa is strengthened by preventing leakage (atyaya), punishing counterfeit administrative signals (kūṭa-mudrā), and criminalizing collusive concealment by the very adhyakṣa meant to guard the gate. By anchoring enforcement at the entry-point, the state secures both fiscal inflow and sovereign visibility—preconditions for sustaining army, fortification, and diplomacy.
Sutras
Sutra 1
शुल्काध्यक्षः शुल्कशालां ध्वजं च प्रान्मुखमुदन्मुखं वा महाद्वाराभ्याशे निवेशयेत् ॥ कZ_०२.२१.०१ ॥
ಸುಂಕಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ, ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿಯೂ ಅಥವಾ ಉತ್ತರಮುಖವಾಗಿಯೂ, ಸುಂಕಶಾಲೆಯನ್ನೂ ಧ್ವಜವನ್ನೂ (ಸಂಕೇತವನ್ನು) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Sutra 2
शुल्कादायिनश्चत्वारः पञ्च वा सार्थोपयातान्वणिजो लिखेयुः के कुतस्त्याः कियत्पण्याः क्व चाभिज्ञानं मुद्रा वा कृता इति ॥ कZ_०२.२१.०२ ॥
ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಐದು ಸುಂಕ ವಸೂಲಿಗಾರರು ಕಾರವಾನ್ನೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ದಾಖಲಿಸಬೇಕು—ಅವರು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ, ಅವರ ಸರಕುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಎಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಗುರುತು ಅಥವಾ ಅಧಿಕೃತ ಮುದ್ರೆ ಎಲ್ಲಿ ಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಎಂದು.
Sutra 3
अमुद्राणामत्ययो देयद्विगुणः ॥ कZ_०२.२१.०३ ॥
ಅಧಿಕೃತ ಮುದ್ರೆ ಇಲ್ಲದ ಸರಕುಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧದ ದಂಡವು ಪಾವತಿಸಬೇಕಾದ ಮೊತ್ತದ ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Sutra 4
कूटमुद्राणां शुल्काष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२१.०४ ॥
ನಕಲಿ ಮುದ್ರೆಗಳಿಗಾಗಿ ದಂಡವು ಸುಂಕದ ಎಂಟುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ।
Sutra 5
भिन्नमुद्राणामत्ययो घटिकास्थाने स्थानम् ॥ कZ_०२.२१.०५ ॥
ಚೆಡವಿದ/ಒಡೆದ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಘಟಿಕಾ-ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ (ನಿಯೋಜಿತ ಪರಿಶೀಲನಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ) ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು।
Sutra 6
राजमुद्रापरिवर्तने नामकृते वा सपादपणिकं वहनं दापयेत् ॥ कZ_०२.२१.०६ ॥
ರಾಜಮುದ್ರೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಹೆಸರು/ನಮೂದನ್ನು ಕಪಟಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವನಿಂದ ಸವ್ವಾ ಪಣ (1¼ ಪಣ) ಸಾಗಣೆ/ನಿರ್ವಹಣಾ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಪಾವತಿಸಿಸಬೇಕು।
Sutra 7
ध्वजमूलोपस्थितस्य प्रमाणमर्घं च वैदेहिकाः पण्यस्य ब्रूयुः एतत्प्रमाणेनार्घेण पण्यमिदं कः क्रेता इति ॥ कZ_०२.२१.०७ ॥
ಧ್ವಜದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಂದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಸರಕುಗಳ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಅಳತೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತ ಬೆಲೆಯನ್ನು ವೈದೇಹಿಕರು ಘೋಷಿಸಬೇಕು—‘ಈ ಸರಕು ಈ ಅಳತೆಯದು, ಈ ಬೆಲೆಯದು; ಯಾರು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾರೆ?’
Sutra 8
त्रिरुद्धोषितमर्थिभ्यो दद्यात् ॥ कZ_०२.२१.०८ ॥
ಮೂರು ಬಾರಿ ತಡೆದು (ಆಫರ್ನಲ್ಲಿ) ಇಟ್ಟ ನಂತರ, ಅದನ್ನು ಬೇಡುವ ದಾವೆದಾರರಿಗೆ/ಖರೀದಿದಾರರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು।
Sutra 9
क्रेतृसंघर्षे मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत् ॥ कZ_०२.२१.०९ ॥
ಖರೀದಿದಾರರ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಬೆಲೆ ಹೆಚ್ಚಾದರೆ, ಆ ಹೆಚ್ಚಳ—ಸುಂಕসহ—ಖಜಾನೆಗೆ ಹೋಗಬೇಕು।
Sutra 10
शुल्कभयात्पण्यप्रमाण मूल्यं वा हीनं ब्रुवतस्तदतिरिक्तं राजा हरेत् ॥ कZ_०२.२१.१० ॥
ಸುಂಕದ ಭಯದಿಂದ ಯಾರಾದರೂ ಸರಕುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರೆ, ಆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ (ಘೋಷಿಸದ) ಭಾಗವನ್ನು ರಾಜನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು।
Sutra 11
शुल्कमष्टगुणं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.२१.११ ॥
ಅಥವಾ ಅವನು ಸುಂಕದ ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ಪಾವತಿಸಬೇಕು।
Sutra 12
तदेव निविष्टपण्यस्य भाण्डस्य हीनप्रतिवर्णकेनार्घापकर्षणे सारभाण्डस्य फल्गुभाण्डेन प्रतिच्छादने च कुर्यात् ॥ कZ_०२.२१.१२ ॥
ಸರಕುಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ/ನೋಂದಾಯಿಸಿದ ನಂತರವೂ ಅದೇ (ದಂಡ) ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ—ಕೀಳ್ಮಟ್ಟದ ಮಾದರಿ/ಬಣ್ಣ-ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿ ಅಂದಾಜು ಬೆಲೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದಾಗ, ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕೀಳ್ಮಟ್ಟದ ಸರಕುಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಮರೆಮಾಡಿದಾಗ।
Sutra 13
प्रतिक्रेतृभयाद्वा पण्यमूल्यादुपरि मूल्यं वर्धयतो मूल्यवृद्धिं राजा हरेत्द्विगुणं वा शुल्कं कुर्यात् ॥ कZ_०२.२१.१३ ॥
ಮುಂದಿನ ಖರೀದಿದಾರನ ಭಯದಿಂದ (ಅಥವಾ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು) ಯಾರಾದರೂ ಸರಕುಗಳ ಯೋಗ್ಯ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೆ, ರಾಜನು ಆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೆಲೆವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಜಪ್ತಿ ಮಾಡಬೇಕು ಅಥವಾ ದ್ವಿಗುಣ ಸುಂಕ ವಿಧಿಸಬೇಕು.
Sutra 14
तदेवाष्टगुणमध्यक्षस्यच्छादयतः ॥ कZ_०२.२१.१४ ॥
ಅಧಿಕಾರಿ/ಅಧ್ಯಕ್ಷನು ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಹಾಕಿದರೆ, ಅದೇ ದಂಡ ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ಆಗುತ್ತದೆ.
Sutra 15
तस्माद्विक्रयः पण्यानां धृतो मितो गणितो वा कार्यः तर्कः फल्गुभाण्डानामानुग्राहिकाणां च ॥ कZ_०२.२१.१५ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಸರಕುಗಳ ಮಾರಾಟವನ್ನು ತೂಗಿ, ಅಳೆದು ಅಥವಾ ಎಣಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಕಳಪೆ/ಖಾಲಿ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕರಾಗಿರುವವರ ಮೇಲೂ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Sutra 16
ध्वजमूलमतिक्रान्तानां चाकृतशुल्कानां शुल्कादष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२१.१६ ॥
ಸುಂಕ ಪಾವತಿಸದೆ ಸುಂಕ-ಧ್ವಜ ಸ್ಥಾನ (ಚೆಕ್ಪೋಸ್ಟ್) ದಾಟಿದವರಿಗೆ, ಸುಂಕದ ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Sutra 17
पथिकोत्पथिकास्तद्विद्युः ॥ कZ_०२.२१.१७ ॥
ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವವರೂ, ರಸ್ತೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನವರೂ—ಎರಡೂ ವಿಧದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು—ಅದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.
Sutra 18
वैवाहिकमन्वायनमौपायिकं यज्ञकृत्यप्रसवनैमित्तिकं देवेज्याचौलोपनयनगोदानव्रतदीक्षादिषु क्रियाविशेषेषु भाण्डमुच्छुल्कं गच्छेत् ॥ कZ_०२.२१.१८ ॥
ವಿವಾಹ, ಶ್ರಾದ್ಧ/ಪಿತೃಕರ್ಮ, ಉಡುಗೊರೆ, ಯಜ್ಞಕೃತ್ಯ, ಪ್ರಸವ-ಸಂಬಂಧಿತ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಆಚರಣೆ, ದೇವಪೂಜೆ, ಚೌಲ, ಉಪನಯನ, ಗೋদান, ವ್ರತ-ದೀಕ್ಷೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಹಾಗೂ ಇಂತಹ ಇತರ ವಿಶೇಷ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸುಂಕವಿಲ್ಲದೆ ಬಿಡಬೇಕು.
Sutra 19
अन्यथावादिनः स्तेयदण्डः ॥ कZ_०२.२१.१९ ॥
ಸುಳ್ಳು ಹೇಳಿಕೆ/ತಪ್ಪು ಘೋಷಣೆ ಮಾಡುವವರಿಗೆ ಕಳ್ಳತನದ ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು.
Sutra 20
कृतशुल्केनाकृतशुल्कं निर्वाहयतो द्वितीयमेकमुद्रया भित्त्वा पण्यपुटमपहरतो वैदेहकस्य तच्च तावच्च दण्डः ॥ कZ_०२.२१.२० ॥
ಶುಲ್ಕ ಪಾವತಿಸಿದ ಸರಕುಗಳ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಶುಲ್ಕ ಪಾವತಿಸದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಕ್ಲಿಯರ್ ಮಾಡುವ, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಮುದ್ರೆ/ಗುರುತಿನಿಂದ ಎರಡನೇ ಪ್ಯಾಕೆಟ್ನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕುವ, ಅಥವಾ ಸರಕುಗಳ ಮೂಟೆಯನ್ನು ಕಳವು ಮಾಡುವ ವೈದೇಹಕ (ಸುಂಕ/ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅಧಿಕಾರಿ)ನಿಗೆ—ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ (ಅಪರಾಧ/ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ) ದಂಡ ವಿಧಿಸಬೇಕು.
Sutra 21
शुल्कस्थानाद्गोमयपलालं प्रमाणं कृत्वापहरत उत्तमः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२१.२१ ॥
ಸುಂಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಗೋಮಯ ಮತ್ತು ಹುಲ್ಲು/ಪಲಾಲದಿಂದ ‘ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಪ’ವನ್ನು ಮಾಡಿ (ವಂಚನೆ ಮಾಡಿ) ಅಪಹರಣೆ/ಮೋಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ, ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಹಸ-ದಂಡ (ಕಠಿಣ ದಂಡ/ದಂಡರাশি) ವಿಧಿಸಬೇಕು.
Sutra 22
शस्त्रवर्मकवचलोहरथरत्नधान्यपशूनामन्यतममनिर्वाह्यं निर्वाहयतो यथावघुषितो दण्डः पण्यनाशश्च ॥ कZ_०२.२१.२२ ॥
ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಾದರೂ ಆಯುಧಗಳು, ಕವಚ/ವರ್ಮ, ಕಬ್ಬಿಣ, ರಥಗಳು, ರತ್ನಗಳು, ಧಾನ್ಯ ಅಥವಾ ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಸಾಗಿಸಿದರೆ, ಪ್ರಕಟಿಸಿದಂತೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಸರಕು ಜಪ್ತಿ/ನಾಶ (ಅಂದರೆ ಪಣ್ಯನಾಶ) ಮಾಡಲಾಗುವುದು.
Sutra 23
तेषामन्यतमस्यानयने बहिरेवोच्छुल्को विक्रयः ॥ कZ_०२.२१.२३ ॥
ಆ (ನಿಯಂತ್ರಿತ ವಸ್ತುಗಳ) ಪೈಕಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ತಂದರೆ, ಅದರ ಮಾರಾಟವು ಗಡಿ/ಚೌಕಿ ಹೊರಗೇ ನಡೆಯಬೇಕು; ಅದು ಸುಂಕಮುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು.
Sutra 24
अन्तपालः सपादपणिकां वर्तनीं गृह्णीयात्पण्यवहनस्य पणिकामेकखुरस्य पशूनामर्धपणिकां क्षुद्रपशूनां पादिकामंसभारस्य माषिकाम् ॥ कZ_०२.२१.२४ ॥
ಗಡಿ ಅಧಿಕಾರಿ (ಅಂತಪಾಲ) ಸಂಚಾರ ಶುಲ್ಕ (ವರ್ತನೀ) ವಸೂಲಿಸಬೇಕು: ಗಾಡಿ/ವಾಹನಕ್ಕೆ ಸವ್ವಾ ಪಣ; ಸರಕು ಹೊರುವ ಪಶು/ವಾಹಕನಿಗೆ ಒಂದು ಪಣ; ಏಕಖುರ ಪಶುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಧ ಪಣ; ಸಣ್ಣ ಪಶುಗಳಿಗೆ ಕಾಲು ಪಣ; ಮತ್ತು ಭುಜಭಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮಾಷ.
Sutra 25
नष्टापहृतं च प्रतिविदध्यात् ॥ कZ_०२.२१.२५ ॥
ಕಳೆದುಹೋದ ಅಥವಾ ಕದ್ದೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಅವನು ಮರುಪಡೆಯಿಸಿ (ಹಕ್ಕುದಾರನಿಗೆ) ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕು.
Sutra 26
वैदेश्यं सार्थं कृतसारफल्गुभाण्डविचयनमभिज्ञानं मुद्रां च दत्त्वा प्रेषयेदध्यक्षस्य ॥ कZ_०२.२१.२६ ॥
ವಿದೇಶಿ ಕಾರವಾನನ್ನು ‘ಉನ್ನತ ಮೌಲ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ಕಡಿಮೆ ಮೌಲ್ಯ’ ಸರಕುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ, ಗುರುತಿನ ಚಿಹ್ನೆ ಮತ್ತು ಮುದ್ರೆ (ಮುದ್ರಾ) ನೀಡಿ ಅಧೀಕ್ಷಕನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಬೇಕು.
Sutra 27
वैदेहकव्यञ्जनो वा सार्थप्रमाणं राज्ञः प्रेषयेत् ॥ कZ_०२.२१.२७ ॥
ಅಥವಾ ವಿದೇಶಿಯ ದೂತ/ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಾರವಾನದ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ/ವಿವರಗಳನ್ನು ರಾಜನಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಬಹುದು.
Sutra 28
तेन प्रदेशेन राजा शुल्काध्यक्षस्य सार्थप्रमाणमुपदिशेत्सर्वज्ञख्यापनार्थम् ॥ कZ_०२.२१.२८ ॥
ಅದೇ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ರಾಜನು ಸುಂಕಾಧಿಕಾರಿಗೆ ಕಾರವಾನ್/ಸಾರ್ಥದ ವಿವರಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಬೇಕು; ರಾಜನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲು.
Sutra 29
ततः सार्थमध्यक्षोऽभिगम्य ब्रूयात् इदममुष्यामुष्य च सारभाण्डं फल्गुभाण्डं च न निहूहितव्यमेष राज्ञः प्रभावः इति ॥ कZ_०२.२१.२९ ॥
ನಂತರ ಸಾರ್ಥಾಧ್ಯಕ್ಷನು ಕಾರವಾನ್ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಹೇಳಬೇಕು: ‘ಇವು ಇವನ-ಅವನ ಪ್ರಮುಖ ಸರಕುಗಳು, ಇವು गौಣ ಸರಕುಗಳು; ಇವುಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಬಾರದು. ಇದು ರಾಜನ ಪ್ರಭಾವ.’
Sutra 30
निहूहतः फल्गुभाण्डं शुल्काष्टगुणो दण्डः सारभाण्डं सर्वापहारः ॥ कZ_०२.२१.३० ॥
ಗೌಣ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಸುಂಕದ ಎಂಟು ಪಟ್ಟು ದಂಡ; ಪ್ರಮುಖ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿದವರಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಪ್ತಿ.
Sutra 31
महोपकारमुच्छुल्कं कुर्याद्बीजं च दुर्लभम् ॥ कZ_०२.२१.३१च्द् ॥
ಮಹಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉಪಕಾರ ಮಾಡುವ ವಸ್ತು/ಸೇವೆಗೆ ಸುಂಕಮುಕ್ತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಪರೂಪದ ಬೀಜವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿ/ಪ್ರಾಥಮ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
Predictable customs procedures reduce arbitrary exactions and fraud, stabilize market valuation through official appraisal, and secure steady kośa inflow—funding protection, infrastructure, and crisis capacity while keeping trade channels trustworthy.
Key penalties include: for goods without seal/mark (amudrā) a charge of double the due (deya-dviguṇa); for forged seals (kūṭa-mudrā) a fine of eight times the duty (śulkāṣṭaguṇa); for broken seals (bhinna-mudrā) punitive detention/holding in a time-place of custody; for changing the royal seal or falsifying names, payment of a specified carriage/transport fee (sapādapaṇika vahana); for under-declaring quantity/value or disguising quality, confiscation of the excess and/or fines up to eightfold; if the superintendent covers up, the same eightfold penalty applies.