Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 15

Devanagari script

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यो मूर्खः पंडित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

Transliteration

priyo vā yadi vā dveṣyo mūrkhaḥ paṃḍita eva vā | vaiśvadeve tu saṃprāptaḥ so'tithiḥ svargasaṃkramaḥ

Translation

ទោះជាមនុស្សជាទីស្រឡាញ់ ឬជាទីស្អប់ ទោះជាមនុស្សល្ងង់ ឬជាបណ្ឌិត—បើមកដល់ពេលវៃશ્વदेវ (vaiśvadeva) គេត្រូវទទួលជាភ្ញៀវ; ការបម្រើគាត់ក្លាយជាច្រកទៅសួគ៌។

Word by Word

• प्रियः: dear
• प्रियः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• वा: or
• वा: Disjunction (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम् (disjunctive particle)

• यदि: if
• यदि: Condition (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: शर्तार्थक-अव्ययम् (conditional particle)

• वा: or
• वा: Disjunction (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• द्वेष्यः: hated/hostile
• द्वेष्यः: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वेष्य (प्रातिपदिक; द्विष्-धातोः यत्/ण्यत्-प्रत्ययान्तः)
• Form: कृदन्त-विशेषणम्, पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘hateful/one to be hated’

• मूर्खः: a fool
• मूर्खः: Visheshya (Appositional subject/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मूर्ख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• पण्डितः: a learned man
• पण्डितः: Visheshya (Appositional subject/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पण्डित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• एव: indeed
• एव: Emphasis (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्ययम्

• वा: or
• वा: Disjunction (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्ययम्

• वैश्वदेवे: at the vaiśvadeva rite
• वैश्वदेवे: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वैश्वदेव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• तु: but/indeed
• तु: Discourse particle (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-अव्ययम् (but/indeed)

• संप्राप्तः: having come
• संप्राप्तः: Karta (Predicate/कर्तृ-समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: सम् + प्र + आप् (धातु) → संप्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘having arrived’

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• अतिथिः: a guest
• अतिथिः: Karta (Predicate nominative/कर्तृ-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• स्वर्गसंक्रमः: a passage to heaven
• स्वर्गसंक्रमः: Karta (Predicate nominative/कर्तृ-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग + संक्रम (प्रातिपदिक); स्वर्ग-संक्रम
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (स्वर्गस्य संक्रमः = स्वर्गप्राप्त्युपायः/मार्गः)

Speaker

Deductive (Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration; likely Sūta speaking to sages)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A host offers food to a mixed set of arrivals—one friendly, one unfriendly, one simple-minded, one learned—yet honors the time-arrived atithi equally; a subtle luminous path upward symbolizes ‘svarga-saṅkrama’.

Characters & Entities

• Vaiśvadeva
• Svarga
• Atithi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hospitality must be impartial; serving the guest at the sacred time generates merit that elevates one spiritually.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named in this verse; it reinforces dharma that supports tīrtha-related merit.

What ritualistic prescription is mentioned?

Whoever arrives at vaiśvadeva time should be honoured as atithi regardless of personal feelings or the guest’s status.