Mantra 43
Rishi: Agnicayana mantra-stream (Anukramaṇī details not provided)
Devata: Agni; Aditi (as protected principle)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
अज॑स्र॒मिन्दु॑मरु॒षं भु॑र॒ण्युम॒ग्निमी॑डे पू॒र्वचि॑त्तिं॒ नमो॑भिः । स पर्व॑भिरृतु॒शः कल्प॑मानो॒ गां मा हि॑ᳪसी॒रदि॑तिं वि॒राज॑म्
Transliteration
ájasram índum aruṣáṃ bhuraṇyúm agním īḍe pū́rvacittiṃ námobhiḥ | sá párvabhir ṛtuśáḥ kálpamāno gā́ṃ mā́ hiṃsīr áditiṃ virā́jam
Translation
Unceasing, bright, ruddy, swiftly-moving—Agni, the ancient-minded, I adore with reverences. As he is being fitted together, joint by joint, season by season, injure not the Cow—Aditi, the wide-ruling.
Padapatha (Word Analysis)
अजस्रम् । इन्दुम् । अरुषम् । भुरण्यम् । अग्निम् । ईडे । पूर्व-चित्तिम् । नमोभिः । सः । पर्वभिः । ऋतु-शः । कल्पमानः । गाम् । मा । हिंसीः । अदितिम् । विराजम्
Word by Word
अजस्रम्unceasingly, continuously
अजस्रम्:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootअजस्र (प्रातिपदिक)
इन्दुम्the Soma-drop (Soma)
इन्दुम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्दु (प्रातिपदिक)
अरुषम्ruddy, tawny
अरुषम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअरुष (प्रातिपदिक)
भुरण्यम्swift, impetuous
भुरण्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभुरण्यु (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni (Fire)
अग्निम्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
ईडेI praise / I worship
ईडे:
Kartā
TypeVerb
Rootईड् (धातु)
पूर्वचित्तिम्the ancient-minded/foreknowing one
पूर्वचित्तिम्:
Karma
TypeNoun
Rootपूर्व-चित्ति (प्रातिपदिक; समास)
नमोभिःwith obeisances
नमोभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
पर्वभिःwith joints/segments; by stages
पर्वभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootपर्वन् (प्रातिपदिक)
ऋतुशःseason by season; in due order
ऋतुशः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootऋतु-शस् (अव्ययीभाव/तद्धित-अव्यय)
कल्पमानःbeing arranged/being formed
कल्पमानः:
Kartā
TypeParticiple
Rootकॢप् (धातु) → कल्पमान (शतृ/शानच्-प्रत्यय; आत्मनेपदीय वर्तमान कृदन्त)
गाम्the cow
गाम्:
Karma
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
हिꣳसीःyou should injure / injure (imperative)
हिꣳसीः:
Kartā
TypeVerb
Rootहिꣳस् (धातु)
अदितिम्Aditi
अदितिम्:
Karma
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
विराजम्the radiant/sovereign one (Virāj)
विराजम्:
Karma
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniA
AditiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes