Mantra 66
Rishi: Yājñavalkya-line transmission (general VS 12 attribution)
Devata: Savitṛ/Indra-functional deity (often applied to Agni as installed power in Agnicayana)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
नि॒वेश॑नः स॒ङ्गम॑नो॒ वसू॑नां॒ विश्वा॑ रू॒पाऽभि च॑ष्टे॒ शची॑भिः । दे॒व इ॑व सवि॒ता स॒त्यध॒र्मेन्द्रो॒ न त॑स्थौ सम॒रे प॑थी॒नाम्
Transliteration
nivēśánaḥ saṅgámano vasū́nāṃ víśvā rūpā́ ’bhí caṣṭe śácībhiḥ | devá iva savitā́ satyádharméndro ná tasthau samaré pathī́nām
Translation
A Settler, a Gatherer of riches, he with efficacious powers beholdeth all forms. Like Savitṛ, a god of true ordinance, he stood firm like Indra at the confluence of the paths.
Padapatha (Word Analysis)
नि-वेशनः । सन्-गमनः । वसूनाम् । विश्वा । रूपा । अभि । चष्टे । शचीभिः । देवः । इव । सविता । सत्य-धर्मा । इन्द्रः । न । तस्थौ । समरे । पथीनाम् ।
Word by Word
निवेशनःthe establisher / one who causes dwelling
निवेशनः:
Kartā (विशेषणरूपेण कर्तृपद) / समानााधिकरण (सविता/इन्द्रः के लिए)
TypeNoun/Adjective
Rootनिवेशन (प्रातिपदिक; नि-√विश् ‘प्रवेश/निवास’ से) अथवा ‘निवेशन’ (स्थापन/आवास) से व्युत्पन्न
सङ्गमनःthe bringer-together / uniter
सङ्गमनः:
Kartā (विशेषण) / समानााधिकरण
TypeNoun/Adjective
Rootसङ्गमन (प्रातिपदिक; सम्-√गम् ‘एकत्र गमन/संयोग’ से) अथवा ‘सङ्गम’ से
वसूनाम्of the riches / of the Vasus (good things)
वसूनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootवसु (प्रातिपदिक)
विश्वानिall (things)
विश्वानि:
Karma
TypeAdjective (used substantively)
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
रूपाणिforms
रूपाणि:
Karma (विश्वानि रूपाणि = ‘all forms’ as object)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
अभिtowards, upon
अभि:
(क्रियाविशेषण; √चक्ष् के साथ उपसर्ग)
TypeIndeclinable (preverb/preposition)
Rootअभि
चष्टेhe sees / beholds
चष्टे:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Root√चक्ष् (चक्षँ दर्शने)
शचीभिःwith powers / with efficacies
शचीभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootशची (प्रातिपदिक; ‘शक्ति/कौशल/कर्मकुशलता’)
देवःthe god
देवः:
Kartā (समानााधिकरण; कर्तृपद)
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
इवlike, as
इव:
उपमान-निर्देशक (simile marker)
TypeIndeclinable
Rootइव
सविताSavitar (the impeller)
सविता:
Kartā (समानााधिकरण; ‘देवः’ के साथ)
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
सत्यधर्माwhose law/order is true
सत्यधर्मा:
Kartā (विशेषण; सविता/देवः का)
TypeAdjective (compound)
Rootसत्यधर्मन् (बहुव्रीहि/कर्मधारय-समास; सत्य + धर्मन्)
इन्द्रःIndra
इन्द्रः:
Kartā (समानााधिकरण; कर्तृपद)
TypeNoun
Rootइन्द्र (प्रातिपदिक)
नlike
न:
उपमान/तुलना (इन्द्रः न = ‘like Indra’)
TypeIndeclinable
Rootन
तस्थौstood / took his stand
तस्थौ:
Kriyā (मुख्य क्रिया)
TypeVerb
Root√स्था (ष्ठा गतिनिवृत्तौ/अवस्थान)
समरेin battle
समरे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootसमर (प्रातिपदिक)
पथीनाम्of the paths / ways
पथीनाम्:
सम्बन्ध (Genitive relation)
TypeNoun
Rootपथि (प्रातिपदिक; ‘पथ’ का वैदिक रूप)
Entities Mentioned
S
SavitṛI
IndraA
Agni (installed power, functional application)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes