
អធ្យាយ ៤ ចាប់ផ្តើមដោយព្រះឥសីសួរអំពីន័យពិត និងលំដាប់នៃសាធនៈសៃវៈ៣៖ មនន (ការពិចារណាឆ្លុះបញ្ចាំង), ស្រាវណ (ការស្តាប់ដោយសទ្ធា), និង គីរតន (ការសរសើរ/សូត្រស្តូត្រ)។ ព្រះព្រហ្មាឆ្លើយដោយនិយមន័យច្បាស់៖ មនន គឺការបរិសុទ្ធចិត្តជាបន្តបន្ទាប់ ដោយការយកចិត្តទុកដាក់មានហេតុផលចំពោះការគោរពព្រះសិវៈ មន្ត្រជបៈ គុណ រូប លីឡា និងនាម ហើយត្រូវបានលើកឡើងថាជាវិធីខ្ពស់បំផុត ព្រោះបង្កើត īśvara-dṛṣṭi (ទស្សនៈមើលឃើញព្រះ)។ គីរតន គឺការសរសើរព្រះសម្ភូដោយពាក្យសម្រស់ មានសិល្បៈ តាមបទចម្រៀង ពាក្យវេដ ឬភាសាប្រជាជន ជាវិធីមធ្យម គាំទ្រតែទាបជាងមនន។ ស្រាវណ គឺការស្តាប់យ៉ាងខ្លាំងដោយអារម្មណ៍ជាប់លាប់ចំពោះធម្មកថាព្រះសិវៈ ហើយបញ្ជាក់សត្សង្គៈ (សមាគមអ្នកសុចរិត) ជាលក្ខខណ្ឌជួយឲ្យកើតឡើង។ បន្ទាប់មក សូតបន្តសាច់រឿង ដោយសន្យានិទានបុរាណ៖ វ្យាសធ្វើតបៈនៅច្រាំងទន្លេសរស្វតី និងជួបសនត្កុមារៈភ្លឺរលោង ដើម្បីបង្ហាញប្រសិទ្ធិភាពនៃលំដាប់សាធនៈ។
Verse 1
मुनय ऊचुः । मननं कीदृशं ब्रह्मञ्छ्रवणं चापि कीदृशम् । कीर्तनं वा कथं तस्य कीर्तयैतद्यथायथम्
ព្រះមុនីទាំងឡាយបានទូលថា៖ «ឱ ព្រះព្រាហ្មណ៍! ការពិចារណា (manana) មានលក្ខណៈដូចម្តេច? ហើយការស្តាប់ពិត (śravaṇa) មានដូចម្តេច? ការសរសើរ និងការសូត្រ (kīrtana) របស់ព្រះអង្គ ត្រូវធ្វើដូចម្តេច? សូមពន្យល់តាមលំដាប់ ដោយច្បាស់លាស់។»
Verse 2
ब्रह्मोवच । पूजाजपेशगुणरूपविलासनाम्नां युक्तिप्रियेण मनसा परिशोधनं यत् । तत्संततं मननमीश्वरदृष्टिलभ्यं सर्वेषु साधनवरेष्वपि मुख्यमुख्यम्
ព្រះព្រហ្មាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា៖ អ្វីដែលបរិសុទ្ធចិត្ត—ចិត្តដែលស្រឡាញ់ហេតុផលត្រឹមត្រូវ—ដោយការពិចារណាលើការបូជា ការជបមន្ត្រ គុណធម៌របស់ព្រះអម្ចាស់ រូបទ្រង់ លីឡាទេវីយៈ និងព្រះនាម—នោះហៅថា «មនន» ដែលបន្តជានិច្ច ដោយវាបានទទួលទស្សនៈនៃឥស្វរៈ; វាជាវិធីសាស្ត្រល្អបំផុតក្នុងចំណោមវិធីអនុវត្តដ៏ប្រសើរទាំងអស់។
Verse 3
गीतात्मना श्रुतिपदेन च भाषया वा शंभुप्रतापगुणरूपविलासनाम्नाम् । वाचा स्फुटं तु रसवत्स्तवनं यदस्य तत्कीर्तनं भवति साधनमत्र मध्यम्
មិនថាតាមបទចម្រៀង តាមពាក្យវេដៈ ឬតាមភាសាទូទៅ—បើមនុស្សម្នាក់សរសើរដោយពាក្យច្បាស់លាស់ និងដោយរសជាតិភក្តី នូវអานุភាព គុណធម៌ រូបទ្រង់ លីឡា និងព្រះនាមដ៏សក្ការៈរបស់ព្រះសម្ភូ—នោះហៅថា «កីរតន»។ ក្នុងវិធីអនុវត្តនេះ វាត្រូវបានបង្រៀនថាជាវិធីមធ្យម (madhyama) នៃសាធនៈ។
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे प्रथमायां विद्येश्वरसंहितायं साध्यसाधनखण्डे चतुर्थोऽध्यायः
ដូច្នេះ បញ្ចប់ជំពូកទី៤ ក្នុងខណ្ឌ «សាធ្យសាធន» នៃ «វិទ្យេស្វរ សំហិតា» ក្នុងភាគទី១ នៃព្រះគម្ពីរ «ស្រី សិវ មហាបុរាណ» ដ៏គួរគោរព។
Verse 5
सत्संगमेन भवति श्रवणं पुरस्तात्संकीर्तनं पशुपतेरथ तद्दृढं स्यात् । सर्वोत्तमं भवति तन्मननं तदंते सर्वं हि संभवति शंकरदृष्टिपाते
ដោយសារសត្សង្គ (ការរួមជាមួយអ្នកបរិសុទ្ធ) ជាមុនគេកើតមានការស្តាប់ដោយចិត្តប្រុងប្រយ័ត្ន; បន្ទាប់មក ការសង្គីរតនៈសរសើរព្រះបសុបតិ ក៏រឹងមាំឡើង។ បន្ទាប់ពីនោះ ការមននៈពិចារណាជ្រាលជ្រៅលើធម៌នោះ ជាកំពូល។ ពិតប្រាកដ អ្វីៗទាំងអស់អាចកើតមានបាន ពេលព្រះសង្ករ ប្រទានទស្សនៈព្រះគុណ។
Verse 6
सूत उवाच । अस्मिन्साधनमाहत्म्ये पुरा वृत्तं मुनीश्वराः । युष्मदर्थं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमवधानतः
សូតបាននិយាយថា៖ «ឱ មុនីឥស្វរាទាំងឡាយ ក្នុងការពិពណ៌នាពីមហិមារបស់សាធនៈនេះ មានហេតុការណ៍មួយកើតឡើងកាលពីបុរាណ ដែលត្រូវប្រាប់។ ដើម្បីប្រយោជន៍របស់អ្នកទាំងឡាយ ខ្ញុំនឹងរៀបរាប់—សូមស្តាប់ដោយចិត្តប្រុងប្រយ័ត្ន»។
Verse 7
पुरा मम गुरुर्व्यासः पराशरमुनेः सुतः । तपश्चचार संभ्रांतः सरस्वत्यास्तटे शुभे
កាលពីបុរាណ គ្រូរបស់ខ្ញុំ វ្យាសៈ—ព្រះបុត្ររបស់មុនីបរាសរ—បានអនុវត្តតបស្យា ដោយចិត្តស្មោះសក្ការ និងការតាំងចិត្តខ្លាំង នៅលើច្រាំងដ៏មង្គលនៃទន្លេសរស្វតី។
Verse 8
गच्छन्यदृछया तत्र विमानेनार्करोचिषा । सनत्कुमारो भगवान्ददर्श मम देशिकम्
ដោយចៃដន្យ ពេលធ្វើដំណើរទៅទីនោះ ក្នុងរថវិមានទេវតាដែលភ្លឺរលោងដូចពន្លឺព្រះអាទិត្យ ព្រះសនត្កុមារដ៏គួរគោរព បានឃើញគ្រូព្រះវិញ្ញាណរបស់ខ្ញុំ។
Verse 9
ध्यानारूढः प्रबुद्धोऽसौ ददर्श तमजात्मजम् । प्रणिपत्याह संभ्रांतः परं कौतूहलं मुनिः
ព្រះអង្គនោះបានលើកចេញពីសមាធិ ហើយភ្ញាក់ដឹងខ្លួន ឃើញព្រះអស្ចារ្យ អមតៈ មិនកើតមកពីអ្នកណា។ មុនីមានចិត្តរំភើប បានក្រាបបង្គំ ហើយនិយាយដោយក្តីចង់ដឹងដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។
Verse 10
दत्त्वार्घ्यमस्मै प्रददौ देवयोग्यं च विष्टिरम् । प्रसन्नः प्राह तं प्रह्वं प्रभुर्गंभीरया गिरा
ដោយបានប្រគេនអរឃ្យ (ទឹកស្វាគមន៍ដោយគោរព) ដល់គាត់ ហើយក៏ប្រទានអាសនៈសមស្របសម្រាប់ទេវតា។ ព្រះអម្ចាស់មានព្រះហឫទ័យរីករាយ បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់អ្នកបូជាដែលកំពុងកោតគោរពនោះ ដោយសំឡេងជ្រៅ និងស្ងប់ស្ងាត់។
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । सत्यं वस्तु मुने दध्याः साक्षात्करणगोचरः । स शिवोथासहायोत्र तपश्चरसि किं कृते
សនត្កុមារ បានមានព្រះវាចា៖ «ឱ មុនី! សច្ចៈជាវត្ថុពិត អាចដឹងបានដោយការសម្រេចផ្ទាល់។ នៅទីនេះ ព្រះសិវៈផ្ទាល់ ជាជំនួយកររបស់អ្នក—ដូច្នេះ តើអ្នកធ្វើតបស្ស្យា ដើម្បីអ្វី?»
Verse 12
एवमुक्तः कुमारेण प्रोवाच स्वाशयं मुनिः । धर्मार्थकाममोक्षाश्च वेदमार्गे कृतादराः
ពេលត្រូវកុមារ និយាយដូច្នេះ មុនីបានបង្ហាញចិត្តបំណងរបស់ខ្លួនថា៖ «ធម៌ អត្ថ កាម និងមោក្សៈ គួរត្រូវបានស្វែងរកដោយក្តីគោរព តាមមាគ៌ាវេទ»
Verse 13
बहुधा स्थापिता लोके मया त्वत्कृपया तथा । एवं भुतस्य मेप्येवं गुरुभूतस्य सर्वतः
ដោយព្រះគុណរបស់អ្នក ខ្ញុំបានបង្កើតការតាំងបូជានៅលោកនេះជាច្រើនរបៀប។ ដូច្នេះ សម្រាប់ខ្ញុំផង—ដែលដូចជាមានជីវិតដោយអាស្រ័យលើអ្នក—អ្នកតែមួយគត់ ជាគ្រូ (គុរុ) និងមគ្គុទេសក៍អធិបតី នៅគ្រប់ទីកន្លែង។
Verse 14
मुक्तिसाधनकं ज्ञानं नोदेति परमाद्भुतम् । तपश्चरामि मुक्त्यर्थं न जाने तत्र कारणम्
ចំណេះដឹងដ៏អស្ចារ្យ ដែលជាមធ្យោបាយទៅកាន់មុក្តិ មិនកើតឡើងក្នុងខ្ញុំទេ។ ខ្ញុំធ្វើតបស្ស្យា ដើម្បីមុក្សៈ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនដឹងមូលហេតុរបស់វានោះឡើយ។
Verse 15
इत्थं कुमारो भगवान्व्यासेन मुनिनार्थितः । समर्थः प्राह विप्रेंद्रा निश्चयं मुक्तिकारणम्
ដូច្នេះ ព្រះកុមារដ៏មានព្រះភាគ (Kumāra) ត្រូវបានមុនីវ្យាសៈ (Vyāsa) អង្វរដោយស្មោះស្ម័គ្រ។ ព្រះអង្គដែលមានសមត្ថភាពពេញលេញ បានមានព្រះបន្ទូលទៅកាន់ព្រហ្មណ៍ដ៏ឧត្តម អំពីសេចក្តីពិតដាច់ខាត នៃហេតុបណ្តាលមុក្ខៈ (mokṣa)។
Verse 16
श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं च महत्तरम् । त्रयं साधनमुक्तं च विद्यते वेदसंमतम्
ការស្តាប់ព្រះកថានៃព្រះសម្ភូ ការច្រៀងសរសើរព្រះអង្គ និងការពិចារណាដ៏ជ្រាលជ្រៅលើព្រះអង្គ—ត្រីយ៉ាងនេះត្រូវបានប្រកាសថាជាវិធីសាធនាផ្លូវវិញ្ញាណ ស្របតាមវេដ។
Verse 17
पुराहमथ संभ्रांतो ह्यन्यसाधनसंभ्रमः । अचले मंदरे शैले तपश्चरणमाचरम्
កាលមុន ខ្ញុំច្របូកច្របល់ និងរំភើបដោយការស្វែងរកវិធីសាធនាផ្សេងៗ ខ្ញុំបានទៅកាន់ភ្នំមន្ទរាដ៏អចល ហើយអនុវត្តតបស្យា (ការប្រកបអាស្កេស) នៅទីនោះ។
Verse 18
शिवाज्ञया ततः प्राप्तो भगवान्नंदिकेश्वरः । स मे दयालुर्भगवान्सर्वसाक्षी गणेश्वरः
បន្ទាប់មក តាមព្រះបញ្ជារបស់ព្រះសិវៈ ព្រះអម្ចាស់នន្ទិកេស្វរៈបានមកដល់។ ព្រះអង្គជាព្រះម្ចាស់ដ៏មេត្តាករុណារបស់ខ្ញុំ—ព្រះគណេស្វរៈ អ្នកជាសាក្សីទាំងអស់ និងជាមេនៃគណៈ (អ្នកបម្រើ) របស់ព្រះសិវៈ។
Verse 19
उवाच मह्यं सस्नेहं मुक्तिसाधनमुत्तमम् । श्रवणं कीर्तनं शंभोर्मननं वेदसंमतम्
ព្រះអង្គបានមានព្រះវាចាដល់ខ្ញុំដោយសេចក្តីស្នេហា ប្រាប់អំពីវិធីដ៏ឧត្តមសម្រាប់មោក្សៈ៖ ការស្តាប់សិរីល្អនៃព្រះសម្ភូ ការច្រៀងនិងប្រកាសវា និងការពិចារណាដោយសមាធិលើព្រះអង្គ—អនុម័តដោយវេដទាំងស្រុង។
Verse 20
त्रिकं च साधनं मुक्तौ शिवेन मम भाषितम् । श्रवणादिं त्रिकं ब्रह्मन्कुरुष्वेति मुहुर्मुहुः
សម្រាប់មោក្សៈ មានសាធនៈបីប្រការ ដែលព្រះសិវៈបានបង្រៀនដល់ខ្ញុំ។ ដូច្នេះ ឱ ព្រាហ្មណ៍ សូមអនុវត្តម្តងហើយម្តងទៀត នូវត្រីកៈដែលចាប់ផ្តើមដោយ «ស្រាវណៈ» (ការស្តាប់)។
Verse 21
एवमुक्त्वा ततो व्यासं सानुगो विधिनंदनः । जगाम स्वविमानेन पदं परमशोभनम्
ពោលដូច្នេះហើយ បន្ទាប់មក វិធិនន្ទនៈ—កូនប្រុសរបស់ព្រះព្រហ្មា—ជាមួយបរិវារ បានឡើងលើយានទិវ្យរបស់ខ្លួន ហើយទៅកាន់ទីដ្ឋានដ៏រុងរឿងអស្ចារ្យបំផុត។
Verse 22
एवमुक्तं समासेन पूर्ववृत्तांतमुत्तमम् । ऋषय ऊचुः । श्रवणादित्रयं सूत मुक्त्योपायस्त्वयेरितः
បានស្តាប់សេចក្តីរាយការណ៍ដ៏ល្អឥតខ្ចោះអំពីអតីតកាលដោយសង្ខេបហើយ ព្រះឥសីទាំងឡាយបាននិយាយថា៖ «ឱ សូតា អ្នកបានប្រកាសថា ត្រីធម៌ចាប់ពីការស្តាប់ ជាវិធីទៅកាន់មោក្សៈ»។
Verse 23
श्रवणादित्रिकेऽशक्तः किं कृत्वा मुच्यते जनः । अयत्नेनैव मुक्तिः स्यात्कर्मणा केन हेतुना
បើមនុស្សម្នាក់អសមត្ថក្នុងត្រីធម៌ចាប់ពីការស្តាប់ តើគាត់ត្រូវធ្វើអ្វីដើម្បីបានរួចផុត? ហើយបើមោក្សៈអាចកើតឡើងដោយគ្មានការខិតខំធ្ងន់ធ្ងរ តើដោយហេតុអ្វី—ដោយកម្មអ្វី—វាកើតឡើង?
The theological argument is a ranked theory of practice: śravaṇa matures through sat-saṅga, kīrtana stabilizes devotion through articulate praise, and sustained manana is declared the highest because it purifies the mind and culminates in īśvara/śiva-dṛṣṭi; the chapter then introduces an exemplum via Vyāsa’s tapas and his encounter with Sanatkumāra.
The key ‘symbol’ is epistemic rather than iconographic: śiva-dṛṣṭi signifies a transformed mode of perception where all practices (pūjā, japa, praise, listening) are internalized into continuous contemplative clarity; sat-saṅga functions as the catalytic environment that converts mere hearing into stable absorption.
No single iconographic avatāra is foregrounded; instead, Śiva is invoked through functional epithets—Śambhu (auspicious lord), Paśupati (lord of beings), Śaṅkara (beneficent)—to emphasize devotional address (nāma–guṇa–rūpa–līlā) as the content of śravaṇa and kīrtana and the object of culminating manana.